Hvussu tú spælir spæli við onkrum, sum hevur demens

Eitt gott spæl við onkrum, sum livir við demens, sær ikki út sum ein kapping. Tað sær út sum tvey fólk, ið sita tætt saman, vísa á myndir, flenna at einum máli og tosa um tað, sum kemur upp. Spælið er bert ein orsøk til at vera saman.

Henda vegleiðing fevnir um, hvussu tú fyrireikar, hvussu tú heldur ferðina í einum spæli, hvat tú sigur, tá okkurt gongur «skeivt», hvussu tú ger eitt og hvørt spæl lættari ella eitt sindur torførari, hvussu tú gert tað til samrøðu, og hvussu tú veitst, nær tit skulu steðga. Hon riggar til spølini hjá okkum og til kort, putlispøl og borðspøl, tit longu hava.

Hvussu er best at spæla eitt spæl við onkrum, sum hevur demens?

Legg dent á gleði, ikki á avrik. Tað er kjarnaráðið í leiðbeiningini hjá Alzheimer’s Association um virksemi: bygg á førleikar, sum persónurin enn hevur, hjálp teimum at byrja, ger tær torføru partarnar sjálv/ur, og rættað ikki ella atfinna óskaðiligum virksemi.

Í verki merkir tað:

• Sit við síðuna av teimum, ikki tvørtur um. Tá tit sita síð um síð, kunnu tit bæði síggja skermin ella borðið, og hjálp kennist sum samstarv heldur enn eftirlit.
• Bjóða eitt spæl í senn. Ein valmynd kann kennast sum ein roynd, áðrenn nakað er byrjað.
• Fylg teirra leið. Um tey vilja trýsta á myndirnar í teirra egnu raðfylgju, tosa um eina mynd í tíggju minuttir ella steðga eftir tveir umfør, so er tað spælið í dag.
• Tel tey góðu løtuni, ikki gjørdu umførini. Eitt bros, ein søga ella ein róligur hálvtími er tað úrslitið, tú leitar eftir.

Hvussu fyrireiki eg, áðrenn vit byrja?

Nakrar fáar minuttir til fyrireiking forða fyri mest av tí órógvini, sum fólk kenna spælinum sjálvum um at.

1. Vel teirra bestu tíð á degnum. Leiðbeiningin hjá National Institute on Aging (NIA) um at laga virksemi mælir til at leggja túrar og virksemi til ta tíð á degnum, tá persónurin er frískastur. Fyri nógv er tað seint um morgunin. Seint á seinnapartinum er ofta torførari; sí róliga virksemi seint á degnum.
2. Ger rúmið stilli. Sløkk fyri sjónvarpinum og útvarpinum, og lat hurðina aftur, um tú kanst. Family Caregiver Alliance mælir til at avmarka larm og órógv, áðrenn tú roynir at tosa.
3. Kanna vælveruna fyrst. Eitt glas við drykk tætt við, ein túr á vesi frammanundan, ein góður stólur, og brillur og hoyritól í.
4. Lýs rúmið væl. Bjart, javnt ljós uttan glampa á skermin ger myndir lættari at síggja.
5. Ger spælið klárt, áðrenn tú setur teg. Lat tað upp, vel innstillingarnar og stilla ljóðstyrkina sjálv/ur. Vend síðan skermin móti teimum. Fyri ráð um teldlar, sí hvussu tú setur ein teldil ella telefon upp.
6. Set tólið upp. Eitt stativ ella eitt húsa, sum heldur teldlinum upprættum, merkir, at eingin nýtist at halda hann, og tað er lættari at vísa.

Hvussu bjóði eg teimum við uttan trýst?

Ger innbjóðingina avslappaða og lætta at siga nei til. Nakrir setningar, sum ofta rigga væl:

• «Eg fann nakrar urtagarðsmyndir. Hevur tú hug at hyggja at teimum við mær?»
• «Kanst tú hjálpa mær við hesum putlispælinum? Eg eri køvur/køv.»
• «Hevur tú hug at fáa blómurnar ella fuglarnar í dag?» (ein valmøguleiki millum tvey er lættari enn ein opin spurningur)
• «Eg geri eitt kort til systur tína. Hvønn lit skal hetta hava?»

Alzheimer’s Association mælir til at greiða frá endamálinum við einum virksemi, sum til dømis at gera eitt kort til ein vin, tí ein orsøk gevur tí meining. At biðja um hjálp riggar eisini, tí tað letur persónin kenna seg nyttugan.

Um tey siga nei, so góðtak tað. Royn aftur seinni ella bjóða okkurt annað. Vegleiðingin hjá okkum um hvat tú kanst gera, tá tey siga nei gongur longur.

Hvussu leingi skal eitt spæl vara, og hvussu skjótt skulu vit fara fram?

Lat persónin seta ferðina, og legg fyri stuttum løtum. Tað er eingin próvgrundað ideell longd fyri eitt felags spæl. Tvey til fimm rólig minuttir kunnu vera eitt heilt virksemi.

• Bíða longur, enn tað kennist natúrligt. NIA ráðgevur um at geva persónum meiri tíð at svara og royna ikki at bróta av. Tel til tíggju í høvdinum, áðrenn tú hjálpir.
• Eitt stig í senn. Gev eina stutta leiðbeining í senn («Trýst á eina mynd»), og bíða so. Vís heldur enn at greiða frá: vísa, hvar tey skulu trýsta.
• Steðga frítt. Um tey steðga fyri at tosa um eina mynd, so kann spælið bíða. Tað er eingin grund til at skunda sær.
• Lat tey hyggja. NIA viðmerkir, at summi heldur vilja hyggja, og tað er eitt gildigt val.

Skal eg rætta skeiv svør?

Nei. At rætta onkran blídliga aftur og aftur sigur teimum, at tey ikki megna tað, sjálvt tá tú meinar tað væl. Alzheimer’s Association ráðgevur um ikki at atfinna ella rætta óskaðiligum virksemi. Í einum spæli eru næstan øll mistøk óskaðilig.

Um eitt mistak greitt órógvar tey, so hjálp stillisliga. Vís á røttu myndina, tak eitt umfar sjálv/ur, ella ger spælið lættari næsta fer. Um eitt mál fær ein stuttligan skeivan enda, so flenn við. Teirra endi er kanska betri.

Hvussu geri eg eitt spæl lættari ella torførari?

Laga spælið til persónin tann dagin, ikki til eina merking av stigi. Sami persónur kann hava brúk fyri eini einfaldari útgávu um kvøldið enn um morgunin. Fyrsta ráðið hjá NIA er at laga virksemið til tað, sum persónurin megnar, og syrgja fyri, at hann ella hon kennir, at tað eydnast.

Tekn um, at spælið er ov torført: langar steðgir, sum síggja meir stúrin út enn hugsandi, endurtikið «eg fái tað ikki til», at tey koyra tólið frá sær, ella mistøk, sum órógva tey. Tekn um, at tað kanska er ov lætt: keðsemi, ella at tey siga, at tað er barnsligt. Um tað hendir, virð tað og skift til okkurt, sum kennist vaksnamanna kent, sum eitt orðleitarspæl, eitt putlispæl við einari veruligari mynd ella at tosa um eina mynd av teirra gamla arbeiði.

Hvussu geri eg eitt spæl til samrøðu?

Brúka hvørja mynd sum eina innbjóðing at tosa, og fata alt, tey siga, sum eitt gott svar. Fyri nógvar familjur er hetta tann besti parturin av at spæla.

• Spyr opnar spurningar, har einki svar er skeivt. «Hvat leggur tú til merkis?» «Hvørja dámar tær best?» «Fortel mær um eitt køkur eins og hetta.»
• Deil fyrst. «Omma mín átti ein hund eins og henda.» Søgan hjá tær ger tað lættari hjá teimum at deila eina.
• Fylg frávikinum. Um ein mynd av einum bili førir til eina søgu um eina ferð á veg, so er søgan virksemið. Lat spælið steðga.
• Kanna ikki fakta. Í endurminning hevur ein hugnalig samrøða størri týdning enn neyv smálutir. Um søgan broytist frá síðstu ferð, so njót nýggju útgávuna.
• Brúka innbygdu áminningarnar. Finish the Saying letur hvørt mál verða fylgt av einari áminning at tosa um, og Conversation Cards eru gjørd júst til hetta. Photo Pairs brúkar tykkara egnu familjumyndir, sum ofta vekja tær ríkastu søgurnar.

Fleiri hugskot eru í vegleiðingunum hjá okkum um endurminningarvirksemi og ráð um samskifti.

Nær skulu vit steðga?

Steðga við fyrstu teknum um troyttleika ella ótryggleika, og helst eitt sindur áðrenn. Alzheimer’s Association ráðgevur um at steðga ella broyta eitt virksemi, tá uppmerksemi dvínar ella órógv veksur.

Legg til merkis:

• geisp, at tey siga saman ella eygu, sum reka burtur frá skermin;
• óró, at tey standa upp ella biðja um at fara;
• sukk, stutt svør ella «eg dugi einki til hetta»;
• at tey trýsta tilvildarliga ella koyra tólið frá sær;
• tár, pirring ella ein knapplig broyting í skapi.

Hvussu tú steðgar væl:

• Enda við nøkrum lættum. Eitt síðsta par, tey megna at finna, ella eina endaliga mynd at hyggja at.
• Lat tað snúgva seg um teg. «Eg kundi hugsað mær ein kopp av te. Skulu vit steðga her?» sleppur undan øllum ábendingum um, at tey ikki megnaðu tað væl.
• Far til okkurt kropsligt ella róandi. Ein stuttur túr, eitt sindur at eta, at falda vask ella tónleik.
• Sig okkurt heitt. «Mær dámdi væl at gera hetta saman við tær.» Eingin rós fyri at «fáa tað rætt», bara gleði um tíðina saman.

At enda tíðliga, broyta ætlanirnar ella geva spælinum upp og bara sita saman eru øll góð úrslit.

Kunnu vit spæla í bólki ella um ein myndasamtalu?

Ja, við eitt sindur eyka fyrireiking. Í einum bólki skal tú halda tað til fá fólk, seta hjálparar við síðuna av teimum, sum hava tørv á tí, og velja eitt spæl við einum greiðum felags brennidepli. Picture Bingo hevur kort, sum kunnu prentast, og ein uppropari á skermin til bólkar. Sí virksemi til bólkar á røktarheimum fyri meira.

Um ein myndasamtalu kann tann, sum er við í samtaluni, lýsa eina mynd, meðan onkur í rúminum vísir og trýstir. Halt samtalurnar stuttar og kendar. Vegleiðingin hjá okkum um telefon- og myndasamtalur hevur fleiri ráð.

Hvat um eitt spæl bara ikki riggar?

Summar dagar riggar einki, og tað sigur einki um teg ella tey. Legg spælið burtur og royn aftur eina aðra tíð á degnum, eitt annað spæl ella als einki spæl. Nógv góð virksemi hava einki við skermar at gera: tónleikur, at falda handklæði, at hyggja í einum myndaalbumi ella ein stuttur túr. Hygg í okkara hugskot til virksemi fyri meira.