Bólkaírskur fyri demens: Vegleiðing til stovnar

Hendan vegleiðingin er til tiltaksleiðarar, toymi í minnians røkt og leiðarar í dagtilhaldum. Hon fevnir um bólkasnið, sum rigga væl, innrætting av rúminum, hvussu ein ískur kann lagast til ymisk førleiki, og hvussu tit kunnu brúka okkara bingo-kort til at prenta og spøl á stórum skermi. Alt her snýr seg um vælveru, samveru og val. Einki her er ein roynd.

Hvat fær ein bólkaísk at rigga í minnians røkt?

Ein góður bólkaískur er kendur, stuttur, lættur at vera við í á øllum støðum og uttan trýst. Dementia Care Practice Recommendations hjá Alzheimer’s Association lýsa týdningarmikla luttøku sum nakað, ið tekur atlit at áhugamálum og ynskjum hjá persóninum og gevur rúm fyri vali og at eydnast, sjálvt tá demens er nógv framkomin. Sama skjal nevnir, at vanlig tiltøk ofta byggja á eitt ella tvey stór bólkatiltøk um dagin, har búfólk ofta bert luttaka óvirkin.

Hetta peikar á nakrar praktiskar reglur:

• Kend er betri enn nýtt. Sangir, orðatøk, myndir og lutir frá yngri árum hjá búfólkinum eru lættari at vera við í.
• Stutt er betri enn langt. Legg fyri um tann tíð, sum bólkurin vanliga megnar at halda uppmerkseminum, og hav ein natúrligan steðgistað á vegin.
• At gera er betri enn at hyggja. Gev hvørjum persóni nakað at halda, trýsta á, velja ella siga.
• Nógv stig, ein ískur. Ger lættari og torførari leiðir at vera við.
• Ongir vinnarar, eingi stig. Kapping kann fáa nøkur at kenna seg sum miseydnað.

Hvussu stórur eigur bólkurin at vera?

Minni er vanliga lættari. Alzheimer’s Association nevnir, at ein persónur, sum kennir seg ovfarin av einum stórum savning, kann trívast betur í einum minni bólki. Eitt eintýtt rætt tal er ikki til. Tað veldst um búfólkið, rúmið og hvussu nógv starvsfólk og sjálvboðnir eru til staðar.

Ein góð roynd: kann hvør persónur síggja andlitið á leiðaranum, hoyra skilliga og fáa hjálp frá einum hjálpara innan fá sekund? Um ikki, býtið so bólkin, fáið fleiri hjálparar ella farið í eitt minni rúm.

Til stór tiltøk, sum til dømis eitt jólakonsert, skulu starvsfólk og sjálvboðnir sita millum búfólkið, ikki við veggjarnar.

Hvussu eigi eg at innrætta rúmið og sætini?

• Ringur ella hestaskeivur. Tilráðingarnar um røkt við demens lýsa ein deiliring sum bestan í einum rúmi, sum er stórt nokk til, at øll kunnu sita í einum ringi, uttan bakgrundsljóð.
• Leiðarin tætt við og í eygnahædd. Sit heldur enn at standa, tá ið tað ber til.
• Hoyrn og sjón fyrst. Set fólk, sum hoyra illa, næst leiðaranum á teirra bestu síðu. Syrg fyri, at brillur og hoyritól eru í. Alzheimer’s Association nevnir, at trupulleikar við sjón og hoyrn kunnu gera samskifti torførari.
• Ljós aftan fyri búfólkið, ikki aftan fyri teg. Lat vera við at seta onkran soleiðis, at hann hyggur móti einum bjartum vindeyga.
• Sløkk fyri sjónvarpi og útvarpi. Alzheimer’s Association mælir til at taka burtur kappingarljóð undir tónleikaírskum.
• Ein samrøða í senn. Tað er torført hjá fólki, sum livir við demens, og fólki, sum hoyra illa, at fylgja við, tá fleiri tosa í senn, sum Alzheimer’s Association peikar á í leiðbeiningini um frídagar.
• Greiðar útgongdir og eitt stilli horn. Øll, sum ynskja at fara, skulu kunna gera tað lætt, við einum starvsfelaga, sum kann ganga við.

Hugskot til bólkaírsk

Myndabingo

Myndabingo brúkar greiðar myndir í staðin fyri tøl, til dømis ein tekanna, ein hund ella eina rósu, so eingin skal halda skil á longum tølum ella lesa smáan tekst.

Soleiðis gert tú:

1. Prenta eitt kort til hvønn persón úr Myndabingo við Prenta-knappinum. Tjúkt pappír er lættari at halda á. Plastið til endurnýtslu.
2. Gev stórar merki, sum eru lætt at taka upp, til dømis pokerflísar, tappahettur ella skornar pappabitar.
3. Brúka ávísaran á skerminum á einum sjónvarpi ella ljósvarp, so øll síggja myndina, meðan tú sigur navnið.
4. Steðga stutt eftir hvørja mynd og bjóða einum stuttum viðmerkingi: „Hevur onkur lust at siga frá einum hundi, tit hava kent?“ ella „Hvat leggja tit merki til her?“
5. Halt fram, til øll kort eru full. Øll gera seg liðug.

Laga til: Brúka færri reinar til tey, sum finna eitt heilt kort ov strævið. Ein hjálpari kann peika á røttu myndina hjá einum, sum hevur tørv á tí. Summi vilja kanska heldur halda myndarkortið hjá ávísaranum og vísa bólkinum tað.

Sangur saman

Tónleikur er ein av teimum mest dámdum bólkaírskunum. Alzheimer’s Association nevnir, at sjálvt á seinni stigum kann ein persónur klappa taktin ella syngja ein sang frá barnatíðini.

Soleiðis gert tú:

• Vel sangir, sum búfólkið vaks upp við, ikki yndissangirnar hjá leiðaranum. Spyr avvarðandi, hvat hvør persónur helt nógv av.
• Brúka tónleik uttan lýsingar, sum sambært felagsskapinum kunnu vera ørkymlandi.
• Prenta sangtekstir við stórum bókstavum til tey, sum lesa, men krev ikki, at øll skulu gera tað.
• Bjóð ristrur, lítlar trummur ella turriklæði at veiva við.
• Eggja til at klappa og røra seg, og halt ljóðstyrkina á einum góðum støði.

Laga til: Summi syngja øll orðini, summi tráa, summi klappa við fótinum, og summi lurta bara. Alt hetta telur. Sí okkara vegleiðing um tónleikaírsk fyri meira.

Samminningarbólkar

Ein samminningarbólkur savnast um eitt evni, sum til dømis skúladagar, fyrstu bilar, køkur ella summar, og brúkar myndir, lutir og tónleik. Endamálið er ein hugnalig samrøða, ikki rætt minni.

Soleiðis gert tú:

1. Vel eitt evni og tak nakrar lutir við, sum fólk kunnu halda: ein handmiksari, ein baseballhondskur, ein hattur, ein fræbók.
2. Lat ein lut í senn ganga runt. Spyr opin spurningar: „Sig mær frá hesum“, „Hvat síggja tit her?“ „Hvør brúkti okkurt sum hetta?“
3. Tak væl ímóti øllum svarum. Rætta ongantíð dagfestingar ella upplýsingar.
4. Leið samrøðuna móti góðum minnum. Tilráðingarnar um røkt við demens vísa á, at teir, sum veita røkt, skulu stýra samminningum móti jaligum minnum heldur enn slíkum, sum kunnu elva til ótryggleika.

Samrøðukort bjóða prentber myndakort við opnum spurningum eftir evni, sum rigga væl sum byrjan til samrøðu. Fleiri hugskot eru í okkara samminningarleiðbeining.

Enda orðið

Kend orðatøk („Betri ein fuglur í hondini enn…“) bjóða øllum at rópa endan saman. Vís Enda orðið á einum stórum skermi og lat bólkin svara sum ein rødd. Aftan á hvørt orðatak er ein spurningur at tosa um. Um eingin sigur endan, so vís hann og halt fram. Einki er rætt ella skeivt.

Orðaleitan við stórum stavum, saman

Varpa Orðaleitan við stórum stavum á ein skerm og leita eftir orðum sum bólkur, ella prenta avrit til tey, sum dáma at sita og arbeiða sjálvi við borðið. Orðini ganga bert tvørtur um og niður.

Róligar rørslur

Royndar teygjur sitandi, at senda ein bleytan bólt ella ballón runt, ella dansa í stóli til kendan tónleik. Vís hvørja rørslu heldur enn at greiða frá henni.

At skilja og para við borðið

Lítil borð við trimum til fýra fólkum kunnu skilja myndir, tøybitskøkur ella bestikk saman. Á skermi kann Myndapør spælast við myndunum sjónligum, har ein persónur trýstur, meðan borðið tosar um hvørja mynd.

Hvussu kann eg brúka tykkara spøl á einum stórum skermi?

Okkara spøl koyra í einum alnótarkagara, so tit kunnu brúka tey á einum sjónvarpi ella ljósvarp uttan at leggja nakað inn.

1. Lat spælið upp á eini fartelduni ella teldil, sum er knýtt at skerminum við kaðli ella við at varpa.
2. Ger kagarans vindeyga til fullan skerm og set ljóðið á eitt gott støði.
3. Lat ein leiðara trýsta, meðan bólkurin rópar út valini. Ella send ein teldil runt til ein búfólk, sum hevur hug at royna.
4. Steðga, tá ið bólkurin er til reiðar. Spølini hava ongan teldara, eingi stig og ongan tvungnan enda.

Myndabingo, Enda orðið, Myndapør og Samrøðukort hóska vanliga best í bólki. Sí øll møguleikar á okkara spælsíðu.

Hvussu kann eg laga ein ísk til ymisk førleiki?

Legg í minsta lagi tríggjar leiðir til rættis fyri at vera við í hvørjum íski.

Fyri búfólk á seinni stigum vísir NHS á, at ískur vanliga skulu vera einfaldari og meira snúgva seg um sansirnar, til dømis tónleikur, lutir at kenna á og handamassasje. Ein løta einsamall við einum persóni undir ella aftaná bólkin kann hóska betur enn sjálvur bólkurin. Sí írskur á seinni stigum.

Hvussu skulu leiðarar tosa undir einum bólki?

• Bjóða teg fram hvørja ferð, og brúka tað navnið, sum hvør persónur heldur best um.
• Tosa spakuliga, gev eitt stig í senn, og vís áðrenn tú greiðir frá.
• Bjóða við opnum orðum („Sig mær frá…“) ella einfaldum valum, ongantíð við spurningum, sum royna minni („Minnist tú…?“).
• Rætta ikki. Takka øllum fyri tað, tey koma við.

Meira um hetta er í okkara ráð um samskifti.

At enda væl og lata fólk fara

At steðga er eitt gott úrslit. Legg merki til tekin um, at onkur er troyttur, órógvligur ella illa fyri, og lat ein hjálpara bjóða ein túr ella eitt stilli sæti aðrastaðni. Onkur, sum blundar undir sangi saman, kennir seg kanska bert væl.

Enda hvønn bólk á sama hátt, við einum kendum sangi ella einum einfaldum takki, so endin kennist róligur og væntaður. Skriva stutt niður aftaná, hvat riggaði væl og hvør dámdi hvat. Hesar notur gera næstu løtuna betri.