Tá onkur við demens noktar ella gerst órógvað

Tú gert alt klárt, bjóðar eitt spæl ella ein túr, og hoyrir „Nei“. Ella virksemið byrjar væl og endar við, at teldutól verður skoytt frá sær, og við einum hvøssum orði. Tað er niðurbrótandi, og tað er sera vanligt. Noktan og órógv eru vanliga eitt boð, ikki stinnsemi. Tá tú roynir at finna út av, hvat boðið er, sært tú ofta, hvat tú kanst royna næst.

Hví noktar ein persónur, sum livir við demens, virksemi?

Vanliga er ein orsøk, sjálvt um persónurin ikki megnar at seta orð á hana. Alzheimer’s Association nevnir, at mótstøða kann merkja, at persónurin ikki megnar uppgávuna ella er bangin fyri at royna. Vanligar orsøkir eru:

• Tað kennist ov trupult. Virksemið krevur nú førleikar, sum demens hevur gjørt truplari, og tað er flatað at ikki megna nakað frammanfyri øðrum.
• Tað kennist barnsligt. Vaksin fólk leggja til merkis teknimyndir, syngjandi røddir og virksemi, sum síggja út sum gjørd til børn.
• Troyttleiki. Nógv hava minni orku seinni um dagin. Sí rógvandi virksemi seint um eftirmiðdagin.
• Kroppsligt óbehag. National Institute on Aging (NIA) nevnir pínu, ov lítið svøvn, trupulleikar við at síggja ella hoyra, forstoppilsi, svongd, tyst og hjáárin av nýggjum heilivági sum møguligar orsøkir til órógv.
• Ov nógv hendir í senn. Ein harður sjónvarpsljóður, fleiri samrøður ella eitt rúm við nógvum fólki kann gerast ov nógv.
• At kenna seg noyddan. NIA nevnir, at tað kann elva til órógv at verða noyddur at gera okkurt, sum Alzheimer hevur gjørt sera trupult, ella at minnast tilburðir ella fólk.
• Lágt lag. At missa áhugan fyri tingum kann vera eitt tekin um tunglyndi, sum er vert at nevna fyri læknanum.
• Tey hava einfaldliga ikki hug. Vaksin fólk hava loyvi at siga nei.

Hvat skal eg royna, tá tey siga nei?

Tak við „nei“ á ein róligan hátt, og broyt so okkurt: tíðina, virksemið, torleikastigið ella háttin, tú spyrt á.

1. Lat tað liggja í løtuni. „Tað er heilt í lagi. Kanska seinni.“ Far so víðari til okkurt annað uttan at sukkla.
2. Royn aftur seinni. Alzheimer’s Association mælir til at royna aftur seinni, ella á einum øðrum tíma á degnum.
3. Ger tað minni. Eitt par í staðin fyri eitt heilt spæl. Eitt handklæði í staðin fyri vaskikurvina. Færri myndir, færri val, myndir, sum liggja sjónligar.
4. Bjóð tveir møguleikar. „Hevur tú hug at hyggja at fuglamyndunum ella lurta eftir tónleiki?“ Eitt val gevur eina kenslu av at ráða sjálvur aftur.
5. Bið um hjálp í staðin fyri avrik. „Kanst tú hjálpa mær at sortera hetta?“ ella „Kanst tú siga mær, hvør liturin sær best út?“ Tað kennist heilt øðrvísi at verða brúkadur fyri enn at verða royndur.
6. Byrja sjálvur. Byrja virksemið við síðuna av teimum uttan at spyrja. Nógv koma við, tá okkurt longu er farið í gongd, og um tey ikki gera tað, so hava tit kortini verið saman.
7. Skift til okkurt kropsligt ella róandi. Ein stuttur túrur, tónleikur, eitt sindur at eta, at falda vesk, ella ein felags rólig andingarpása. NIA mælir til at leiða uppmerksemið yvir á tónleik, eina bók ella ein túr.
8. Lat tey gera tað á sín egna hátt. Um tey vilja spæla øðrvísi enn reglurnar siga, so lat tey gera tað. Alzheimer’s Association mælir til at vera liðilig.

Hvat skal eg siga, tá tey gerast órógvað?

Tak tíðina, lækka røddina og rópa tey. Vegleiðingin hjá Alzheimer’s Association um órógv mælir til at fara eitt sindur aftur og biðja um loyvi, brúka róligar, jaligar setningar og bjóða eitt leiðandi val millum tveir møguleikar. Setningar í tí anda:

• „Orsaka, hetta er órógvandi. Lat okkum steðga.“
• „Tú klárar tað fínt. Eg eri beint her.“
• „Hevur tú tíð at hjálpa mær við okkurt annað?“
• „Skulu vit heldur taka okkum eina kopp av te?“

Enda so virksemið uttan at gera stórt nummar burturúr tí. Okkara ráð um samskifti hava meira um, hvat tú kanst siga.

Hvat skal eg lata vera við?

Nakrar natúrligar reaksjónir hava lyndi til at gera støðuna verri.

• At stríðast ella noyða. „Kom nú, bara einaferð afturat“ ella „Tú ert so glað fyri hesum“ hjálpir sjáldan.
• At spyrja ella rætta. „Tú veitst jú, hvat hetta er“ ella „Nei, hatta var skeivt“ skapar trýst.
• At taka tað persónliga. NIA minnir tey, sum veita umsorgan, á, at tað er sjúkan, ikki persónurin, sum elvir til hesar broytingar.
• At koma ov tætt ella skunda sær. Alzheimer’s Association mælir frá at hækka røddina, vísa ótta, stengja persónin inne, koma ov tætt, halda aftur á teimum, atfinna, síggja burtur frá ella stríðast við tey, og at gera knappligar rørsur uttan fyri teirra sjónarring.
• At brúka skuld. „Eg gjørdi alt hetta klárt til tín“ fær tykkum bæði at kenna tykkum verri.
• At seta merkiseplar á. „Stinnur“ ella „trupul“ loynir veruligu orsøkina og ger tað truplari at loysa.

Hvussu kann eg finna út av, hvat liggur aftanfyri endurtikna noktan?

Skriva einfaldar viðmerkingar í eina viku ella tvær. NIA sigur, at tað at fylgja við broytingum í atferð kann hjálpa teimum, sum veita umsorgan, og heilsustarvsfólki at síggja eitt mynstur og finna orsøkina.

Skriva stutt:

• tíðspunktið á degnum;
• hvat tú bjóðaði og hvussu tú spurdi;
• hvat hendi rundan um tykkum (larmur, vitjan, sjónvarp);
• hvussu tey svóvu, ótu og drukku, og nær tey seinast vóru á vesi;
• øll nýggj heilivág ella nýliga sjúka.

Mynstur vísa seg ofta skjótt: noktan, sum bert hendir eftir kl. 16, bert við einum ávísum spæli, ella bert tá sjónvarpið er tendrað. Vegleiðingin hjá Family Caregiver Alliance um demensatferð setir tað einfalt: vit kunnu ikki broyta persónin, men vit kunnu broyta okkara egna atferð og umhvørvið.

Nær skal eg tosa við ein lækna um noktan ella órógv?

Tosa við ein lækna, tá atferð broytist knappliga, skjótt, ella saman við teknum um sjúku. NIA sigur, at knappligar ella skjótt broytandi broytingar í atferð, serliga um persónurin hevur havt eina smittusjúku ella nýligar broytingar í heilivági, eiga beinanvegin at verða tiknar upp við ein lækna.

Set teg skjótast gjørligt í samband við læknan, um tú leggur til merkis:

• knappliga forvirring ella stóra broyting yvir tímar ella dagar;
• tekin um pínu, so sum at gera seg, verja ein part av kroppinum ella nýggjar trupulleikar við at rørast;
• fevur ella onnur tekin um smittusjúku;
• nýggj ella broytt heilivág, sum verða fylgd av broyting í atferð;
• mistan áhuga fyri næstan øllum, tárar ella at draga seg undan, sum varir longur enn nakrar vikur;
• noktan av at eta ella drekka.

Alzheimer’s Association mælir til eina fulla læknakanning hjá øllum, sum hava atferðartrupulleikar, serliga tá teir koma knappliga. Family Caregiver Alliance mælir eisini til fyrst at spyrja læknan, tí atferðartrupulleikar kunnu hava eina læknaliga orsøk. Byrja ikki, steðga ikki og broyt ikki nakað heilivág uttan at tosa við ein lækna ella apotekara.

Um onkur er í vanda ella tað eru tekin um eina læknaliga neyðstøðu, ring 112. NIA mælir til at siga neyðsentralinum, at persónurin hevur demens.

Er tað í lagi, um vit als einki gera?

Ja. Summar dagar er besta virksemið onki virksemi: at sita saman, halda í hondina, lurta eftir yndis tónleiki ella hyggja at fuglum uttanfyri vindeygað. Tað er ikki eitt mistak. Okkara vegleiðing um at gera nakað saman greiðir frá, hví tað kann vera rætta avgerðin at steðga tíðliga, ella als ikki at byrja.