Sundowning: Rólig tiltøk seint um eftirmiðdagin hjá fólki við demensu

Nógvar familjur leggja merki til sama mynstrið: morgnarnir eru rættiliga róligir, men tá ið eftirmiðdagurin líður, gerst tann, tú røkir um, ið livir við demensu, óróligur, stúrin, ørkymlaður ella pirraður. Viðkomandi kann ganga fram og aftur, biðja um at „fara heim“, hóast hann ella hon longu er heima, ella gerast lættliga illa við. Hetta verður ofta nevnt sundowning.

Tað finst eingin ein loysn, men broytingar í rútmunum dagsins, í rúminum og í slagi av tiltøkum, tú bjóðar, kunnu gera seinnu eftirmiðdagarnar róligari. Hendan síðan savnar praktiskar hugskot uttan heilivág frá National Institute on Aging og Alzheimer’s Association. Hetta er ikki læknafakligt ráð. Um eyðkenni eru nýggj, koma brádliga ella versna, so tosa við læknan hjá persóninum.

Hvat er sundowning?

Sundowning er óró, órógv, pirring ella ørkymlan, sum byrjar ella versnar, tá ið dagsljósið hvørvur, seint um eftirmiðdagin ella tíðliga um kvøldið. National Institute on Aging (NIA) viðmerkir, at ov móður kann økja um órógvina seint á degi.

Hvat kann gera órógvina seint á degi verri?

Fleiri ting kunnu spæla inn, ofta saman. Alzheimer’s Association nevnir viðurskifti sum:

• máttleysi eftir ein fullan dag;
• nýggj ella ørkymlandi umhvørvi;
• ein „innari kropsklokka“, sum ikki er í lagi, so persónurin er syfjaður um dagin og vakin um náttina;
• lítið ljós og skuggar, sum kunnu vera ørkymlandi;
• at kenna strongd ella frustratión hjá fólki rundan um;
• tørvur á minni svevni, sum er vanligt hjá eldri fólki.

NIA nevnir eisini orsøkir til órógv meir yvirskipað, millum annað pínu, tunglyndi ella strongd, ov lítlan hvíld, forstoppilsi, ov nógv ljóð ella ov nógv fólk, og ávísan heilivág ella samspæl millum heilivág.

Hvussu kann eg skipa dagin, so kvøldini gerast róligari?

Flyt tyngri ting til fyrr á deginum og halt seina eftirmiðdagin blíðan og fyrisígkomnan. Bæði NIA og Alzheimer’s Association mæla til eina fasta skipan. Ein royndardagur, sum tú kanst tillaga til tykkara gerandisdag:

Nakrir ávísir punktar úr keldunum:

• Dagsljós. NIA mælir til at skipa fyri tíð uttandura ella við vindeygað fyri at fáa sólskin hvønn dag.
• Daglig rørsla, men ikki ov nógv. Rør teg kropsliga hvønn dag, uttan at leggja ov nógv tiltøk til rættis, sigur NIA.
• Drykkir seint á degi. Slepp alkohol og drykkjum við koffein, sum kaffi ella kólu, seint á deginum (NIA). Alzheimer’s Association nevnir eisini nikotin.
• Blundar. Slepp longum blundum og at dúsa seint á deginum (NIA). Alzheimer’s Association mælir til at avmarka blundar um dagin, um svevnin um náttina er ein trupulleiki.

Fyri meira um at byggja upp ein støðugan dag, sí tiltøk í gerandisdegnum.

Hvussu kann eg gera heimið róligari seint um eftirmiðdagin?

Minka um ljóð, øk um ljósið og halt kendum lutum tætt við.

• Bjart, javnt ljós. Alzheimer’s Association mælir til at hava heimið væl lýst um kvøldið. Lýs upp, áðrenn skuggarnir koma.
• Minni ljóð. Sløkk ella lækka sjónvarpið og útvarpið, og avmarka vitjan ella heimligt virksemi, sum hevur nógv við sær, júst tá. Alzheimer’s Association mælir til at minka um rørslumynstur um kvøldið, sum sjónvarp, húsarhald og harðan tónleik.
• Kendir tryggleikar. NIA mælir til róligan tónleik og at hava karnar lutir og myndir frammi í heiminum.
• Hygg eftir, um alt er væl. Alzheimer’s Association mælir til at kanna eftir pínu, hungri, tysti, forstoppilsi, fullari bløðru, máttleysi, smittum og húðirritan, og at hava rúmið við einum hóskandi hita.
• Títt egna sinn. Fólk kenna strongd hjá øðrum. NIA mælir til at seta ferðina niður og royna at slappa av, um tínar egnu stúranir kanska økja um spenningin.

Hvørji rólig tiltøk kunnu vit gera seint um eftirmiðdagin?

Vel tiltøk, sum eru kend, ikki skunda, og lætt at steðga við. Alzheimer’s Association mælir til rólig tiltøk sum stillan tónleik, myndir ella ein yndisfilm, og ein spásertúr saman fyri at minka um óró. NIA mælir til ein matarbit ella okkurt at drekka, eina yndissending í sjónvarpi, tónleik, ein spásertúr, at lesa ella eitt einfalt heimligt arbeiði sum at falda vesk.

Hugskot at royna:

1. Falda vesk saman. NIA mælir til hesi sløgini av einfaldum heimligum arbeiði. Handklæði eru lætt at handfara, og uppgávan hevur ein greiðan enda.
2. Spæl yndistónleik. Kend løg frá ungdómsárunum, við lágum ljóði. At neyva við er nóg mikið. Fleiri hugskot finnur tú í tiltøk við tónleiki.
3. Hygg at myndum. Ein myndaalbum, ella nakrar familjumyndir í Photo Pairs við myndunum sjónligum, kann føra til róligar samrøður.
4. Far ein stuttan spásertúr. Rundan um garðin, blokkina ella ein gang, áðrenn tað gerst myrkt.
5. Deil ein matarbit og okkurt at drekka. Okkurt einfalt, heitt og uttan koffein, saman við borðið.
6. Blítt at samanbera. Picture Pairs við fýra flísum og sjónligum myndum er lætt at byrja við og lætt at steðga við.
7. At lita. Coloring á skíggja ella á eini prentaðari síðu, uttan mál um at gera liðugt.
8. At hyggja og tosa. Conversation Cards bjóða eina mynd og eitt opið boð. Bert at hyggja er nóg mikið.
9. Ein andarsteðgur. Calm Breathing er ein spakuligur, róligur steðgur, sum tú byrjar og steðgar við sjálvur.
10. Handalig uppgávur. At sortera knappar ella sokkar, at strúka eitt mjúkt teppi ella at halda um ein kendan lut. Sí tiltøk við sansum.

Slepp nýggjum spælum, upptiknum túrum og øllum, sum krevur nógv minni ella savnan seint á deginum. Goym tað til morgunin.

Hvat skal eg gera, tá ið órógvin byrjar?

Ver róligur, tryggja og leið blídliga uppmerksemi yvir á nakað annað. NIA mælir til at tosa róliga, lurta eftir stúranunum hjá persóninum, sleppa at træta, tryggja viðkomandi um, at hann ella hon er tryggur, og nýta blíðan nerting, um tað hjálpir. Royn so at venda tankarnar við einum matarbit, onkrum at drekka, tónleiki ella einum spásertúri.

Alzheimer’s Association mælir til setningar sum „Tú ert tryggur her“ og „Tað harmar meg, at tú ert illa við“, og mælir til at tendra ljós, seta ferðina niður og avmarka rørslumynstur. Kroysta ikki persónin inn í eitt horn, trýst ikki inn á og halt ikki aftur, og trætta ikki.

Um persónurin gerst aggressivur, mælir NIA til at halda tryggan frástøðu, til atburðurin steðgar. Í neyðstøðu, ring 112 og greið frá, at persónurin livir við demensu.

Leiðbeiningarnar hjá okkum um samskifti og hvat tú kanst gera, tá ið tey siga nei hava meira um rólig orð.

Hvussu finni eg út av, hvat setur gongd á tað?

Halt eina stutta skrá í eina ella tvær vikur. Alzheimer’s Association mælir til at skriva niður, hvat hendir áðrenn sundowning-tilburðir, fyri at finna møguligar orsøkir. Skriva tíðina, tá ið órógvin byrjaði, hvat hendi tíman frammanundan, blundar, máltíðir og drykkir, vitjan, ljóð og ljós. Tak skrána við til læknan. NIA viðmerkir, at tað at fylgja við broytingum í atburði kann hjálpa teimum, ið røkja, og heilsustarvsfólki at síggja eitt mynstur.

Nær skal eg ringja lækna um sundowning?

Set teg í samband við læknan hjá persóninum, um órógvin er nýggj, brádliga verri ella kemur saman við øðrum broytingum. NIA sigur, at bráar ella skjótt skiftandi broytingar í atburði, serliga eftir eina smittu ella nýligar broytingar í heilivági, alt fyri eitt skulu takast upp við lækna.

Bið læknan kanna eftir tingum, sum kunnu gera kvøldini truplari. Alzheimer’s Association nevnir likamlig trupulleikar sum urinvegsinfektiónir, inkontinens, órólig bein og svevnapneu, og mælir til at spyrja, nær á degi hvør heilivágur riggar best. NIA nevnir pínu, forstoppilsi og hjáárin ella samspæl hjá heilivági sum møguligar orsøkir til órógv.

Alzheimer’s Association sigur, at tiltøk uttan heilivág vanliga verða framumtikin við svevntrupulleikum, ið hanga saman við Alzheimer, og at heilivágur móti óró seint á degi bert eigur at verða umhugsaður, um tey ikki rigga, tá ið vandar og ágóðar eru vigaðir. Tann avgerðin hoyrir læknanum til. Byrja ikki, steðga ikki og broyt ikki heilivág, svevnráð ella kostískoyti uttan læknafakligt ráð.

Hvussu klári eg sjálvur kvøldini?

Seinir eftirmiðdagar kunnu vera tað truplasta í degnum hjá einum, ið røkir. Um tú kanst, bið so eitt familjulim, ein vin ella ein løntan hjálpara um at taka yvir seint um eftirmiðdagin nakrar dagar um vikuna, sjálvt um tað bert er fyri ein tíma. Leiðbeiningin hjá okkum um egnumrøkt, tá tú røkir um onkran nevnir møguleikar fyri avloysing og ókeypis 24/7 hjálpitelefonina hjá Alzheimer’s Association.