Virksemi fyri fólk við demens: 101 einfaldar hugskot

Besta tiltakið hjá einum persóni, ið livir við demens, er vanliga nakað, hann longu dugir, gjørt eitt sindur einfaldari og saman við onkrum, hann lítur á. Niðanfyri eru 101 hugskot, skipað eftir slag, hvørt við ráð um, hvussu tú setur tað upp, og hvussu tú ger tað lættari, tá ið tað gerst torførari. Tú hevur ikki brúk fyri serligum útgerð, og tú skalt ikki gera nakað liðugt. Ein góður seinnapartur kann vera ein kurv við handklæðum og ein koppur av kaffi saman.

Hvussu velur tú rætta tiltakið?

Vel út frá persóninum, ikki út frá listanum: byrja við tí, hann altíð hevur dámað, og tí, hann klárar væl í dag.

• Hugsa um arbeiðið og áhugamálini hjá honum. Alzheimer’s Association vísir á, at ein, sum fyrr arbeiddi á skrivstovu, kanska dámar at sortera pengar ella leggja post saman, og ein, sum dámar urtagarð, kanska dámar at arbeiða uttanfyri.
• Legg til merkis, hvat hann longu ger. Um pápi tín fejar verandina hvønn morgun uttan at verða biðin, so lat tað gerast partur av degnum.
• Legg ætlanina eftir avmarkingum. Móðuleiki, sjón, hoyrn, øm hendur og javnvág hava øll týdning.
• Ansa eftir huganum. Nøkur hava tað gott við nógv virksemi og ljóði, onnur gerast bangin.
• Gev tí eitt endamál. At falda serviettir til eitt møti í felagnum kennist meira hent enn eitt tiltak bert fyri seg sjálvt.

Ein grov vegleiðing eftir stigi

Demens verður ofta lýst í tíðligum, miðal og seinum stigi. Hetta eru leys merki, ikki boksar, og nógv hava bæði góðar og verri dagar, so far eftir tí, tú sært í dag. Listin hjá Alzheimer’s Foundation of America eftir stigi fylgir einum líknandi mynstri.

Hvussu byrjar tú eitt tiltak saman við einum persóni, sum hevur demens?

Byrja smátt, byrja saman við honum, og ger tað lætt at siga ja. Nógv vilja enn vera við, men finna tað torført at leggja til rættis ella byrja.

1. Vel besta tíðarskeiðið hjá honum, ofta morgunin.
2. Legg alt til rættis frammanundan, so tit kunnu byrja beinanvegin.
3. Bið um hjálp, ikki um eina avrik: „Kundi tú hjálpt mær eitt sindur við hesum?“
4. Byrja sjálv/ur. Falda fyrsta handklæðið og lat hann vera við. At vísa riggar betur enn at greiða frá.
5. Bjóða eitt stig í senn.
6. Tak tær av torførasta partinum. Alzheimer’s Association vísir á, at tú kanst máta tilfar sjálv/ur og so rætta honum skeiðina at róra við.
7. Lat tað verða gjørt á hansara hátt. Handklæði, sum eru faldað øðrvísi, eru heilt í lagi.
8. Steðga, tá ið tað ikki longur kennist hugnaligt. At órógvast, rúnka brýrnar ella siga „Eg klári tað ikki“ eru tekin um at skifta ella hvíla.

Sí eisini hvussu tit spæla saman og ráð um samskifti.

Dagligar uppgávur heima

Húsarhaldsarbeiði er kent og hent, og tí er tað ein natúrligur byrjanarstaður. National Institute on Aging nevnir uppvask, at seta borð, feging, at sortera post og at falda vesk sum tiltøk, fólk kunnu dáma. Meira í húsarhaldsuppgávur.

1. Falda heit handklæði. Hell ein kurv úr turraranum á borðið og falda síð um síð. Seinni kann tað at slætta og stabla eisini hjálpa væl.
2. Para sokkar. Byrja við heilt ymiskum litum. Seinni kann tað at sortera ljós frá myrkum vera nóg mikið.
3. Seta borð. Ræt ein slag av lutum í senn. Set eitt pláss sjálv/ur sum fyrimynd.
4. Vaska ella turka upp. Heitt sápuvatn og íløt, sum ikki brotna. At turka sitandi er lættari fyri beinini.
5. Turka borðið. Ræt einum raktum klúti eftir máltíðir. Tað er veruligt arbeiði fyri órógvigar hendur.
6. Sortera postin. Bløð og óynskt post í „goyma“ og „endurvinna“. Lat veruligar rokningar liggja uttanfyri.
7. Klippa tilboð. Saksir við rundum oddum og matvøruprent. Seinni kann tað at seta ring um yndismat eisini ganga.
8. Sortera smápengar. Sortera skiftimynt í bollar ella rullur. Lat smálutir liggja, um persónurin setur lutir í munnin.
9. Fega ella dusta. Ein lættur kostur á verandini, ella ein dustari við longum skafti brúktur úr einum stóli.
10. Hjálpa til at gera mat. Vaska grønmeti, ríva salat, róra. Tú tekur tær av knívum og hita.
11. Baka eina familjuuppskrift. Brúka kortið við hansara hondskrift, um tú hevur tað. Seinni kann hann vera smakkari.
12. Gera skrivstovuarbeiði. Falda brøv, leggja tey í konvoluttir og seta frímerki á, ella skriva innkeypslistan saman.

Tónleikur

Kendur tónleikur kann røkkja fólk, sjálvt tá ið orðini gerast torfør. Tónleikaráðini hjá Alzheimer’s Association mæla til kend løg, eingar lýsingar og at sjónvarpið er sløkt. Sí tiltøk við tónleiki.

13. Ger ein persónligan tónleikalista. Tónleikur frá tenårsárunum og tjúgárunum, frá brúdleypinum, frá trúarlívinum og mentanini hjá honum.
14. Syng við. Byrja at syngja sjálv/ur. At núnna ella lurta telur eisini.
15. Halt taktin. Klappa, slá takt á knæini ella banka á eina hondatrommu. Riggar sitandi og í seinum stigi.
16. Dansa. Dansa spakuliga í køkinum, ella vagga sitandi meðan tit halda um hendur.
17. Spæl eina heila plátu. Ein yndispláta frá byrjan til enda, við kaffi og ongum øðrum.
18. Tosa um tónleikin. Bjóða søgum, ikki faktum: „Fortel mær um dansirnar, tú fór á.“
19. Hygg at einum upptiknum sangleiki ella konsert. Eitt show, hann var glaður fyri, ger ein góðan kvøld. Steðga, nær tað hóskar.
20. Spæl eitt kent ljóðføri. Ein, sum fyrr spældi klaver, kann dáma einfald løg; seinni nakrar fáar nótur saman.
21. Hoyr livandi tónleik. Ein stutt konsert í nærumhvørvinum ella eitt kórovenjing. Sit nær útgongdini.

At minnast: myndir, lutir og søgur

Njótið fortíðina saman uttan at royna hana. Slepp spurningum sum „Minnist tú…?“ og „Hvør er hetta?“ og brúka opnar innbjóðingar í staðin. Sí tiltøk við at minnast.

22. Blaða í einum fotoalbumi. Sig tað, tú sært: „Sikkur ein kjóli. Fortel mær um hendan dagin.“ Fylg við nøvnunum, hann brúkar.
23. Ger ein minniskassa. Ein skókassi við lutum úr lívi hansara, sum eitt arbeiðsskjal ella uppskriftarkort. Tak ein lut út í senn.
24. Byrja eina lívssøgubók. Nakrar fáar myndir á hvørja síðu við stórari skrift. Hon hjálpir nýggjum hjálparum at kenna persónin.
25. Brúka samtalukort. Samtalukort seta eina mynd saman við einum opnum íblástri.
26. Ger eitt familjumyndaspæl. Myndapør ger tykkara egnu myndir til eitt para-spæl.
27. Hygg at heimavideo ella gomlum sjónvarpi. Viðmerk saman heldur enn at spyrja spurningar.
28. Halt um lutir úr arbeiðslívi hansara. Ein fastlykil, eitt stetoskop, ein bókhaldarbók. Hendurnar leiða ofta søguna.
29. Ger ein rætt úr barnaárunum. Hann kann róra, smakka ella bert sita í køkinum saman við tær.
30. Hygg at einum korti yvir støð, har hann hevur búð. Fylg kendum vegum í einum stórum atlasi, meðan tit tosa.

Skapandi tiltøk

List snýr seg um at gera, ikki um tað liðuga úrslitið. Halt tilfar vaksinligt og trygt. Sí list og handarbeiði.

31. Mála við vatnlitum. Tjúkt pappír, nakrir fáir litir. Um tað er torført at byrja, leið fyrstu strokini saman.
32. Lita vaksinlig mynstur. Blómur ella teppi, ikki teknimyndir. Okkara litimyndir rigga á skermi ella prentaðar.
33. Ger eina klippimynd. Rív myndir av urtagørðum, bilum ella mati úr bløðum og líma tær fastar. Seinni kann tað at velja myndir vera nóg mikið.
34. Set blómur saman. Ein vøra úr handlinum og ein vasi. Seinni nakrir fáir stilkar í ein krukku.
35. Bind ella hekla saman. Einfaldar rekkjur á stórum prikum. Seinni at vinda garn í nøstur.
36. Ger kort til familjuna. Stempla, skriva undir ella prýða føðingardags- og góð-batan-kort til verulig fólk.
37. Forma luftturrandi leir. Trýst eina lítla skál. Brúka eitriviðfrítt tilfar og ver tætt við.
38. Pússa og gera træ liðugt. Eitt fuglahús, sum longu er skorið til, og sandpappír, eingi el-amboð. Sí tiltøk fyri menn.
39. Skriva ella siga eitt bræv. Til eitt barna-barnabarn ella ein gamlan vin. Um tað er torført at skriva, tosar hann og tú skrivar.

Uttandura og urtagarður

Frísk luft og dagsljós eru gott felag. Sí uttandura- og urtagarðsvirksemi.

40. Vatna plantur. Ein lítil kanna og nakrir fáir pottar. Daglig vatning gevur degnum ein fasta rútmu.
41. Set eina plantu í pott. Set pottin á eitt borð, so eingin skal knæla. Plantur eru lættari enn fræ.
42. Lukka illgras ella taka visnað blómur av. Hanskar á, eitt lítið bed í senn.
43. Raka bløð. Ein lítil teigur. Seinni er tað ein verulig uppgáva at halda posan opnan.
44. Gakk ein kendan túr. Rundan um húsið ella til postkassan. Styttri er heilt í lagi.
45. Sit uttanfyri saman. Ein stólur á verandini ein mildan dag. Hygg at skýggjum ella fólki, sum fer framvið.
46. Gev fuglum mat. Fyll ein fuglafóðrara saman og hygg út um vindeygað.
47. Vaska bilin. Spann, svampur og ein heitur seinnapartur. At skola hjólkápur er ein góð uppgáva við einum stigi.

Sansaligt virksemi

At nerta, anga, smakka, hoyra og síggja fær størri týdning, sum demensin gongur fram. NHS nevnir tónleik, lutir at halda um og handanudd í seinum stigum. Kanna fyrst fyri allergi og vandar fyri at seta í halsin; sí sansaligt virksemi.

48. Gev eina handanudd. Spyr fyrst og brúka eitt sindur av kremi. Vel uttan ang, um tú ivast um húð ella allergi.
49. Kennið á tilfari. Ein kurv við fløjl, kordfløjl, ull og satin at strúka og falda.
50. Angað av urtum og kaffi. Gnið friska myntu ella rosmarin millum fingrarnar. Slepp sterkum angum, um tað eru andingartrupulleikar.
51. Greið hárið hjá honum. Spakuliga og varliga, um hann dámar tað.
52. Deil ein heitan vaskiklút. Til hendur og andlit ein kaldan dag. Royn hitan fyrst.
53. Kanna eitt virksemisforklædi. Stórir knappir og glidelásir, sum eru saumaðir fastir. Kanna, at einki kann losna.
54. Smakka eitt yndisgóðgæti. Ein lítil skeið, í einum lagi, hann trygt klárar.
55. Spæl náttúruljóð. Regn, aldur ella fuglasongur við lágum ljóði.
56. Hygg at onkrum spakuligum. Eitt akvarium, ein náttúruvideo ella kavi, sum fellur.

Spøl og gáður

Spøl rigga, tá ið eingin tíðartakari, eingi stig og eingin trýst eru. Um eitt spæl byrjar at kenna sum ein roynd, legg tað burtur. Sí hvussu tú velur appir og spøl og heilaspøl.

57. Finn pør av myndum. Myndapør letur myndirnar liggja upp, so tað snýr seg um at leggja til merkis, ikki um at minnast.
58. Finn somu mynd. Finn somu bjóðar tveir til fýra møguleikar. Tosa um hvørja mynd.
59. Sortera í kurvar. Sortera saman er sum at sortera sokkar á skermi.
60. Legg eina putlispæl við stórum bitum. Vaksinligar myndir, eitt lætt tal av bitum. Myndaputl letur alla myndina vera sjónliga. Meira í putlispøl fyri demens.
61. Spæl eitt gamalt kortspæl. Tað, hann hevur spælt í nógv ár. Seinni kann tað at sortera stokkin eftir liti vera eitt spæl í sær sjálvum.
62. Spæl dominospæl. Finn saman endarnar. Seinni er tað heilt í lagi bert at seta brikkurnar á rað.
63. Royn ein orðaleitara við stórari skrift. Okkara orðaleitari hevur bert orð tvørtur um og niður, og kann prentast.
64. Enda kend orðatøk. Enda orðatakið letur teg vísa endan, nær tað skal vera.
65. Spæl myndabingo. Myndabingo hóskar væl til familjur og bólkar. Hjálp frítt við at merkja kortini.
66. Spæl kurn. Lat reglurnar vera leysar. At flyta brikkur, meðan tit tosa, telur eisini.

Rørsla

NIA mælir til túrar, stasjonssúkklu, teygibond, at kasta ein mjúkan bólt ella ein blaðra, at lyfta súpudósir og venjingarmyndir fyri eldri. Tos við ein lækna, áðrenn tú byrjar nakað nýtt, serliga um tað eru trupulleikar við javnvágini.

67. Kasta blaðru. Sit andlit til andlits. Hon flytur seg spakuliga, so hon er løtt at fanga.
68. Fylg einum venjingarvideo sitandi, sum er gjørdur til eldri, síð um síð.
69. Teyg við einum bandi. Spakuligar armdragingar við einum lættum bandi, sitandi.
70. Lyft súpudósir. Spakuligar armløftingar, kanska til tónleik.
71. Súkkla á stasjonssúkklu. Nakrar fáar lættar minuttir, við tær tætt við.
72. Dansa við turriklæðum. Veiva við lættum turriklæðum til tónleik, sitandi ella standandi.
73. Gakk ein túr við einum endamáli. At posta eitt bræv ella keypa ein kopp av kaffi. Ein orsøk at fara ger tað natúrligt.
74. Tak eina róandi løtu saman. Roa tykkum saman við rógvandi andadráttur.

Felags tiltøk

Felagsskapur hevur týdning, sjálvt tá ið nøvn eru torfør, og smáir bólkar eru lættari enn stórir. NIA nevnir, at ein persónur kanska ikki minnist, hvør ein vitjandi er, men ofta hevur tað hugnaligt at hava felag kortini. Sí vitjanir.

75. Hav ein ella tveir vitjandi í senn. Stuttar vitjanir í einum róligum rúmi, við myndum at hyggja at.
76. Ring til familjuna við video. Stutt samtøl, ein rødd í senn. Sí telefon- og videosamtølur.
77. Royn ein minniskafé. Óformlig tiltøk, har fólk, ið liva við demens, og tey, sum taka sær av teimum, kunnu koma inn. Spyr á ellis- og heilsuskrivstovuni í kommununi ella hjá Alzheimersfelagnum, hvat er tætt við.
78. Far út at eta, tá ið tað er róligt. NIA mælir til ein kendan, róligan matstovu uttan um tíðarnar við mest ferðslu, við einum borði nær vesinum.
79. Vitja eitt tilhaldsstað fyri eldri ella dagtilboð. Felagsskapur til hansara og ein hvíld til tín.
80. Ver saman við børnum. Ein stutt, rólig vitjan frá barna-barnabørnum, ella at lesa eina myndabók fyri einum smábarn.
81. Deil blaðið yvir ein kopp av kaffi. Les yvirskriftirnar hart. Vanin hevur størri týdning enn tíðindini.
82. Hjálp onkrum øðrum. Falda skrár til eitt møti í felagnum ella ger eitt kort til ein granna.

Trúarlig og andalig tiltøk

Fylg egnu siðvenju persónsins, ella ongari. NIA nevnir kendar gudstænastur, lestur, trúarligan tónleik, bøn, hugleiðslu og høgtíðarsiðir.

83. Far á eina kenda gudstænastu. Vel eina, sum er meira rólig, sit nær gongini, og lat fólk har vita um demensina.
84. Hygg at eini gudstænastu á netinum, tá ið tað er ov nógv at fara út.
85. Bið ella les saman. Kend orð, lisin spakuliga. Hann kann vera við á pørtum, hann kennir.
86. Syng sálmar ella trúarligan tónleik úr hansara siðvenju.
87. Halt fast um høgtíðarsiðir. Battariljós, ein signing, prýðið, ið tit altíð hava brúkt.
88. Deil eina róliga løtu. Sit í einum urtagarði ella hygg at sólsetrinum saman.

Kelidýr og dýr

NIA mælir til at geva mati, greiða, ganga túr við, sita saman við og halda um eitt kelidýr.

89. Busta ein róligan hund ella kettu við longum, spakuligum strokum.
90. Gev kelidýrinum mat saman. Tú mátar; hann hellir.
91. Gakk túr við hundinum saman. Tú heldur í bandinum.
92. Halt um eitt kelidýr á fanginum. Ein rólig ketta á einum teppi kann vera sera róandi.
93. Tak ímóti vitjandi dýrum. Summi røktarheim og dagtilboð hava dýravitjanir. Spyr lokalt.
94. Bjóða eitt lívligt mjúkt dýr. Um einki kelidýr er, kunnu nøkur dáma at halda um eina verkliga mjúka kettu ella hund. Bjóða tað einfalt, ongantíð sum eitt leiku, og góðtak eitt nei.

Árstíðarbundin tiltøk

Halt fast um siðir, men ger teir einfaldari. NIA mælir til at vera realistisk/ur og hava eitt róligt pláss til steðg í travelldum høgtíðum.

95. Prýð eftir árstíðini. Eitt graskar, ein kransur ella frísk blómur á borðinum.
96. Ger eina høgtíðargóðgæti. Rulla deig ella set glasur á smákøkur. Tú tekur tær av ovninum.
97. Heng prýði upp. Pynt, sum ikki brotnar, rakt fram einum í senn.
98. Koyr og hygg at ljósunum. Ein stuttur kvøldtúr krevur einki annað enn felag.
99. Set várleykar. Trýst leykar í ein pott um heystið og bíða eftir spírunum.
100. Pilla mais ella ertur. Ein summaruppgáva á verandini við einum bolli á fanginum.
101. Skriva á høgtíðarkort. Hann skrivar undir, setur frímerki á ella lymir; tú tekur tær av bústaðunum.

Hvat, um eitt tiltak riggar ikki?

Steðga, og royn okkurt annað eina aðra ferð. NIA mælir til at ansa eftir órógv og lata persónin bert hyggja, um hann heldur tað. Eitt nei merkir ofta, at uppgávan er ov torfør, at tíðin ikki er rætt, ella at okkurt annað órógvar, sum pína, hungur ella ljóð. Ger tað minni, royn fyrr um dagin, ella byrja sjálv/ur og sí, um hann er við. Sí tá ið hann sigur nei og órógv seint um dagin.

Fyri at fáa tiltøk at passa millum máltíðir og hvíld, sí ein blíður dagligur rútma. Fyri ting at hava klár, sí prentaravirksemi, og um tú leiðir ein bólk, bólkavirksemi á røktarheimi. Tín egna hvíld hevur eisini týdning: sí egnumsøkjur hjá røktara.