Sjálvansorg hjá umsjónarmanni: Frítíð, stuðul og tekin um útbrentni

Um tú umsitur ein persón, sum livir við demens, lesur tú kanska hetta seint um kvøldið, troyttur og við einari lista av lutum, sum tú enn ikki hevur gjørt. Tað er vanligt. At ansa eftir tær sjálvum er ikki eitt úrval ella eina løn fyri at vera liðugur við alt. Tað er tað, sum loyvir tær at halda áfram.

Henda síða fevnir um tekin á útbrentni, hvussu tú fært tær eina veruliga frí, hvar tú finnur stuðul, og ókeypis hjálplinur í USA, sum tú kanst ringja til í dag.

Hvat eru tekin á útbrentni hjá umsjónarmanni?

Útbrentni kann smátt og smátt koma á, tí hjálpir tað at kenna egna tekin. National Institute on Aging (NIA) nevnir tekin á streitu hjá umsjónarmanni, millum annað:

• at kenna seg uttømdan, yvirveldan ella kvíðafullan;
• at verða illur ella ótolin lætt;
• at kenna seg einsamallan ella frástoyttan frá øðrum;
• ringur svevn ella ov lítið svevn;
• sorgin ella vonleysi, ella at missa áhuga fyri lutum, sum tær dáma áður;
• ofta høvuðverk, verk ella aðrar kropsligar trupulleikar;
• onki tíð til at venja ella gera heilsusamari mat til tín sjálvan;
• at lata vera at taka bað ella ansa eftir annarri persónligari røkt;
• misnýtslu av alkaholi ella rúsevnum, eisini uppskrivaðum lyfjum.

Alzheimer’s Association leggur afturat tekin sum avnoktan av sjúkuni, reiði móti tí, sum tú umsitur (»hann er bara stígur«), kvíða fyri framtíðini, trupulleikar við at konsentrera teg, og at heilsan tekur á tær. Tað verður ráðlagt at tosa við tín lækna, um slík tekin koma regluliga.

Ráð NIA er ikki at bíða, til tú ert heilt yvirveldur. Legg merki til tínar tekin tíðliga og ger okkurt í samband við tær.

Hvat kanst tú gera í dag, um fimm minuttir?

Smáar frí telja. Ongantíð loysa tær útbrentnina, men tær kunnu hjálpa at koma gjøgnum ein hardan eftirmiðdag.

• Gakk út. Set teg á veranduna ella gang til postkassan, meðan tann, sum tú umsitur, er tryggur og róligur.
• Andast hægt. Nakrar hægar inn- og útandingar, áðrenn tú svarar einum trýstandi spurningi. Tú kanst eisini deila eina róandi anding við tann, sum tú umsitur.
• Drekk vatn og et okkurt. Tað er lætt at gloyma sín egna mat.
• Sendi einum vini ein SMS. Ikki fyri at biðja um okkurt, bert fyri at koma í samband.
• Sig tær sjálvum okkurt blítt. NIA’s leiðbeiningar um at ansa eftir tær sjálvum mæla til frasar sum »Eg geri tað besta, eg kann«, »Eg eri ikki fullkomin, og tað er í lagi«, og »Eg vil njóta tey løtuni, tá ið vit kunnu vera saman í friði.«

Hvat er frítíðarhjáving, og hvussu fæi eg tað?

Frítíðarhjáving er stutt tíðars umsiting fyri tann, sum tú umsitur, so tú kanst hvíla tær. NIA’s síða um frítíðarhjáving forklarar, at tað kann vera frá fáum tímum til fleiri vikur, heima, á sjúkraviðgerðardeild ella á dagdeild fyri eldri.

Alzheimer’s Association nevnir vanligar slagir:

Hvør greiðir? Sambært NIA kann frítíðarhjáving frá familju, vinum ella sjálvbodnum vera ókeypis. Professionellar tænastur taka gjald eftir tíma ella degi. Fyri ein persón, sum fær hospiceumsiting, dekker Medicare flestu kostnaðin upp til fimm samanhangandi dagar av frítíðarhjáving á sjúkrahúsi ella á førleikastovu fyri skjólstakarar. Medicaid kann hjálpa. Flestir privatu sjúkratryggingar dekka ikki frítíðarhjáving, tó kunnu summir langtíðartryggingar gera tað.

Ráð: Alzheimer’s Association mæla til at royna frítíðarveitarar í óbráðfeingis støðu, so teir eru klárir, um tú skjótt hevur tørv á hjálp.

Hvar kan eg finna hjálp nær mær?

Nøkur ókeypis tænastur í USA kunnu vísa tær til lokal hjálp.

• Alzheimer’s Association 24/7 hjálpline: 1-800-272-3900. Hjálplinein er ókeypis og loyniligur, mannaður allar tímar hvønn dag á árið, við hjálp í meira enn 200 málum gjøgnum tvímælt starvsfólk ella tulkar. Ring 711 fyri relestænastu. Tú kanst tosa um broytingar í atferd, streitu hjá umsjónarmanni, møguleikar fyri frítíðarhjáving, lokal tiltøk og meira, og biðja um eitt longri samrøðu við umsitingarráðgeva. Starvsfólk geva ikki læknaligt ráð.
• Eldercare Locator: 1-800-677-1116. Eldercare Locator, ein alment tænastan hjá Administration for Community Living, knýtir teg at tænastum fyri eldri og teirra familjur. Tú kanst ringja, senda SMS, kjatta á netinum ella senda teldupost til venjandi starvsfólk, ella leita eftir staðseting. Tað kann vísa tær til tína lokalu Area Agency on Aging.
• ARCH National Respite Locator Service. ARCH frítíðarleitarin hjálpir tær at finna frítíðarveitarar eftir stat, og mæla til at seta teg fyrst í samband við State Respite Coalition ella Lifespan Respite verkætlan í tínum stati, um hon er til staðar. ARCH leggur dent á, at tað ikki kanna veitarar, tí mást tú sjálvur kanna teirra royndir og bakgrund.

Hvussu finnur eg eina stuðulssamkomu?

Bið hjálplineina ella leita á netinum eftir bólkum nær tær. Alzheimer’s Association rignir stuðulssamkomum fyri umsjónarmenn og persónar, sum livir við demens, bæði persónliga og á netinum, undir leiðslu venjandi leiðara. Nógvir staðir bjóða eisini serligar bólkar, til dømis fyri vaksna umsjónarmenn ella fyri persónar, sum livir við yngrebyrjan ella tíðliga demens. Tað er eisini ALZConnected, ein ókeypis netfelagsskapur, har umsjónarmenn deila ráð.

Stuðulssamkomur kunnu vera eitt stað at lata av stressi uttan dømandi, fáa praktisk ráð frá fólki, sum hava verið har, og kenna teg minni einsamallan. Um tann fyrsti bólkurin ikki hóskar, royn ein annan.

Hvussu biði eg familju og vinir um hjálp?

Ver serligur. Nógv vilja hjálpa, men vita ikki hvat at bjóða. NIA mæla til:

• Halt ein lista yvir uppgávur, aðrir kunnu taka sær, og lat fólkið velja.
• Byrja smátt um tað kennist hart at biðja.
• Passa uppgávuna til persónin. Systkinabarn, sum elskar at kokka, fer at koma við kvøldmat hvørja týsdag. Nágrannin, sum dugur væl við skjølum, hjálpir við pappírsvinnu.
• Send SMS ella teldupost um tað er ómakligt at biðja andlit til andlit.
• Ven teg á eitt svar til tá onkur bjóðar hjálp: »Takk fyri at spyrja. Hetta kanst tú gera.«
• Vænt nakrar nei og tak tær tað ikki so nær.

Aðrir hugsanir: bið onkran um at sita hjá tí, sum tú umsitur, eina eftirmiðdag um vikuna, taka hann ella hana á einum stuttum túri, ella vitja og spæla eitt spæl saman. Okkara leiðbeining til at spæla saman er lætt at deila við vitjandi.

Hvat um okkurt hendir mær?

Ger eina einfaldari tilbúgvingarætlan nú. NIA mæla til at avgera við familju ella nákomnum vinum, hvør skuldi tikið við, og halda eina skrivibók við bráðfeingis nummur, lyf, atferdar ráð, sum virka, og yndisvirksemi. Alzheimer’s Association mæla eisini til at halda lækna-sambond hjá tí persóninum og eina dagførda lyflista lætt at finna.

Hv nær skal eg fáa professionella ella bráðfeingishjálp?

Tosa við tín lækna, um streitutekin koma regluliga, um tú kennir teg niðurstoyttan, ella um tú hevur trupulleikar við at klára teg. Sig tínum lækna, at tú ert umsjónarmaður. NIA leggur fram, at ráðgevar og sosialráðgevar kunnu hjálpa við torførum kennslum og ætlanagerð, og at Medicare, Medicaid og summir privatu sjúkratryggingar kunnu dekka nakran part av mentalsligari heilsuhjálp.

Um tú kennir teg í krisu ella hevur hugsanir um at skaða teg sjálvan, ring ella send SMS til 988 fyri at ná 988 Suicide & Crisis Lifeline, ókeypis og tøk 24/7. Um nakar er í beinleiðis vanda, ring til 112.

Kunnu sameind virksemi geva mær eisini frí?

Stundum. Ein rólig virksemi, sum tykkum báðum dámar, kann vera ein mildari partur av degnum bæði fyri tær og fyri tann, sum tú umsitur: at lurta til gomul søgur, hyggja at myndum, ella eitt spæl sum Samrøðuspæl, har eingin røtt svar skal finnast. Um tann, sum tú umsitur, dámar felagsskap, kann ein bólkahandil við Myndabingo á ellisrøktar miðstøð ella vaksnadagdeild geva tær eina tímar frítíðarhjáving. Sí virksemi fyri røktarbólkar fyri hugskot.