Gwriansow rag tus gans demensyans: 101 tybyans semple

An gwrians gwella rag den ow bewa gans demensyans yw dre vras neppyth a woer ev po hi gul seulabrys, gwrys nebes esya ha gwrys ryb nebonan a drestons ev po hi. A-wòles yma 101 tybyans, kevrynnys herwydh eghen, pub onan gans fatel dh’y bareusi ha fatel dh’y esya pan dheu ha bos kales. Ny’gas beus edhom a dhafar arbennik, ha ny’gas beus edhom a worfenna travyth. Dohajydh da a yll bos unn gowel a dowellas ha hanafas a gofe war-barth.

Fatel dhewisowgh an gwrians ewn?

Dewisewgh herwydh an den, a-der an rol: dallethowgh gans an pyth re garas ev po hi pup-prys ha’n pyth a yll ev po hi gul yn es hedhyw.

• Prederowgh a-dro dh’aga ober ha’ga didhanansow. An Alzheimer’s Association a brof y halsa oberer soedhek kyns lowenhe dhe sortya mona po kuntell lytherow, ha y halsa lowargher lowenhe dhe ober y’n lowarth.
• Merkewgh an pyth a wrons seulabrys. Mar kwra agas tas skubella an pors pub myttin heb govyn, gwrewgh henna rann a’n jydh.
• Towlewgh a-dro dhe finwethow. Skwithter, golok, klewans, dornow drog ha kewerder oll a vern.
• Mir orth aga imaj. Gwriansow bysi, trosus a veu da rag nebes tus hag a wra own dhe re erel.
• Rewgh perghenogeth dhodho. Plegya lienow rag kevewi eglos a hevel moy talvosus ages exercis anodho y honan.

Gidyans ledan herwydh nivel

Demensyans yw deskrifys yn fenowgh avel nivelow a-varr, kres ha diwettha. Nyns yns i marnas labelys ledan, nag ystys, ha lies den a’n jeves dydhyow gwell ha kales, ytho sewgh an pyth a welowgh hedhyw. Rol Alzheimer’s Foundation of America herwydh nivel a sew patron haval.

Fatel dhallethowgh gwrians gans nebonan gans demensyans?

Dallethowgh yn byghan, dallethowgh rybdha, ha gwrewgh es leverel ya. Lies den a vynn hwath kevrenna mes a gavas kales towlenna po dalleth.

1. Dewisewgh aga gwella termyn, yn fenowgh an myttin.
2. Settyewgh pup-tra yn-rag may hyllydh dalleth a-dhistowgh.
3. Govynnowgh gweres, nag askorrans: « A yllowgh hwi ri dorn dhymm gans an re ma? »
4. Dallethowgh hwi agas honan. Plegyewgh an towel kynsa ha gesewgh dhedha omjunya. Diskwedhes yw gwell ages displegya.
5. Profyewgh unn gamm orth unn dro.
6. Kemerewgh an rann an moyha kales. An Alzheimer’s Association a brof musura an devnydhyow hwi agas honan, hag ena ri an loy dhe derri.
7. Gesewgh dhodho bos gwrys yn aga fordh. Towellas plegys yn fordh dhyffrans yw da lowr.
8. Hedhwgh pan nasto bos plegadow. Gwaya, fregya po « Ny allav » yw arwòdhyow dhe janjya po powes.

Gwrewgh mires ynwedh orth fatel wari war-barth ha chybyansow keskomunyans.

Oberow pub dydh y’n chi

Oberow an chi yw herwydh usadow ha dhe les, hag ytho le da dhe dhalleth. An National Institute on Aging a rol lestri, settya an voes, skubella, sortya lytherow ha plegya dilhas avel gwriansow a yll bos dh’y lowen. Moy yn oberow an chi.

1. Plegya towellas toemm. Tewlewgh kowell a’n sygher dhyworth an voes ha plegyewgh ryb an eyl y gila. Diwettha, strothya ha bernya yw mar dhe les.
2. Kevra lodrigow. Dallethowgh gans liwyow pur dhyffrans. Diwettha, sortya golow a-dhiworth tewal yw lowr.
3. Settya an voes. Rewgh unn eghen a dra orth unn dro. Settyewgh unn le hwi agas honan avel patron.
4. Golhi po sygha lestri. Dowr toemm, sebonek ha lestri na derr. Sygha hag esedha yw esya rag an diwarr.
5. Goleski an voes. Rewgh liw glyb wosa boes. Ober gwir yw rag dornow na yll powes.
6. Sortya an lytherow. Lyvrow ha skubyon yn « gwitha » ha « eylgylghya ». Gwithewgh bilow gwir yn-mes.
7. Treghi kowponow. Gwelsow krug ha lyvrow gwerthvaow. Diwettha, kelghi boesow meurgerys a ober ynwedh.
8. Sortya mona. Sortyewgh mona byghan yn hanafow po rolyowgh i. Skippyewgh taklow byghan mar kwra an den aga gorra yn aga ganow.
9. Skubella po dustya. Skubellenn ysgafn war an pors, po dustyer hir, usys dhyworth kador.
10. Gweres dhe bareusi boes. Golhi losow, skwardya lettuce, terri. Hwi a handla kollelly ha toemmder.
11. Pobi resayt teylu. Usyewgh an garten yn aga dornskrif mar’gas beus hi. Diwettha, y halsons bos an taster.
12. Gul ober soedhek. Plegya lytherow, gorra i yn maylyow ha stampya, po skrifa an rol prenassa war-barth.

Ilow

Ilow herwydh usadow a yll drehedhes tus hogen pan vo geryow kales. Chybyansow ilow an Alzheimer’s Association a brof kanow herwydh usadow, heb argemynnow ha’n bellwolok marow. Gwrewgh mires orth gwriansow ilow.

13. Gul rol ilow personel. Ilow a’ga degves ha ugansves bledhynnyow, aga demedhyans, aga eglos ha’ga gonisogeth.
14. Kana war-barth. Dallethowgh kana hwi agas honan. Hwmana po goslowes yw kevrenna ynwedh.
15. Gwitha an kammen. Gwereska, frappya an dhewlin po tappya tabour dorn. A ober hag esedha hag yn nivel diwettha.
16. Donsya. Dons lent y’n gegin, po gwaya hag esedha ha dalghenna dorn.
17. Seni album dien. Plasen meurgerys dhyworth dalleth dhe dhiwedh, gans kofe ha heb travyth arall ow hwarvos.
18. Kows a-dro dhe’n ilow. Gelwel hwedhlow, nag er tach: « Deriv dhymm a-dro dhe’n donsow mayth es.»
19. Mires orth musical po keskan fylmys. Diskwedhyans a garsons a wra gorthugher da. Y hyllir powes pup-prys.
20. Seni jynn-ilow herwydh usadow. Pianydh kyns a alsa lowenhe gans darnow semple; diwettha, nebes notennow war-barth.
21. Klew ilow bew. Keskan kemeneth verr po practis kor. Esedhowgh ogas dhe’n daras.

Kovyans: skeusennow, taklow ha hwedhlow

Lowenhewgh an termyn eus passys war-barth heb y brovi. Skippyewgh « A borth’ta kov…? » ha « Piw yw hemma? » hag usyewgh galowegow ygor yn aga le. Gwrewgh mires orth gwriansow kovyans.

22. Mires der lyver skeusennow. Leverewgh an pyth a welowgh: « Ass yw an bows ma. Deriv dhymm a-dro dhe’n jydh ma. » Sewgh pub henwyn a usyons.
23. Gul kist kov. Kist eskisyow gans taklow a’ga bewnans, kepar ha badj ober po karten resayt. Kemerewgh an taklow yn-mes unn dhe unn.
24. Dalleth lyver hwedhel bewnans. Nebes skeusennow dhe bub folen gans tekst bras. Y gweres gweresoryon nowydh dhe aswon an den.
25. Usya kartennow kesklapp. Kartennow kesklapp a gevra skeusen gans profyans ygor.
26. Gul gwari skeusennow teylu. Skeusennow par a dreyl agas skeusennow hwi dhe wari kevadha.
27. Mires orth fylmow teylu po pellwolok koth. Gwrewgh kampoll war-barth yn le govyn govynnow.
28. Handla taklow a’ga bewnans ober. Spanner, stethoskop, lyver kovadh. An dornow a wra ledya an hwedhel yn fenowgh.
29. Keginya boes a’ga flogholeth. Y halsons terri, tastya po esedha yn sempel y’n gegin genowgh.
30. Mires orth mappa a dylleryow may trigsons. Holya fordhow herwydh usadow yn atlas bras hag hwi ow kowsel.

Gwriansow awenek

Art yw a-dro dhe wul, nag an dra wrys. Gwithewgh an daffar tevesik ha salow. Gwrewgh mires orth art ha kreft.

31. Liwa gans dowrlivyow. Paper tew, nebes liwyow. Mar yw kales dalleth, gidyewgh an kynsa strokys war-barth.
32. Liwa patronyow tevesik. Bleujyow po kwilts, nag kartonys. Agan folennow liwa a ober war skrin po pryntys.
33. Gul kollas. Skwardyewgh skeusennow a lyvrow a lowarthyow, kerri po boes ha glusyewgh i yn le. Diwettha, dewis skeusennow yn unsel yw lowr.
34. Araya bleujyow. Faskel a’n gwerthva ha jarr. Diwettha, nebes gwelenigow yn jarr byghan.
35. Gwia po kroghe war-barth. Rewyow semple gans gwiasow bras. Diwettha, rolya gwlann yn pelotow.
36. Gul kartennow rag teylu. Stampya, sinya po afina kartennow penn-bloedh ha yeghes da rag tus gwir.
37. Shapya pri sygh-ayer. Gwaskyewgh platt byghan. Usyewgh daffar heb gwenwyn ha trigewgh ogas.
38. Jynnsa ha gorfenna prenn. Kit chi-edhen treghys yn-rag ha paper jynnsa, heb jynnow nerth. Gwrewgh mires orth gwriansow rag tus wour.
39. Skrifa po dhedhlia lyther. Dhe flogh-wynn po koweth koth. Mar yw skrifa kales, i a gews ha hwi a skrif.

Yn-mes ha lowarghya

Ayr fresk ha golow dydh yw koweth da. Gwrewgh mires orth gwriansow yn-mes ha lowarghya.

40. Dowra losow. Kanna dowr vyghan ha nebes pottow. Dowra pub dydh a re rythm dhe’n jydh.
41. Plansya pott. Gorryewgh ev war voes ma na wra denvyth pennglinya. Lesyow yw esya ages has.
42. Dilehe hwennen po bleujyow marow. Gans manegow, unn wel vyghan orth unn dro.
43. Rastella del. Unn rann vyghan. Diwettha, dalghenna an sagh ygor yw ober gwir.
44. Kerdhes hyns herwydh usadow. A-dro dhe’n stock po dhe’n gist lytherow. Berra yw da lowr.
45. Esedha yn-mes war-barth. Kador borth yn jydh medhel. Mir orth kommol po tus ow tremena.
46. Bosa an ydhyn. Lenwewgh bojer war-barth ha mirewgh dhyworth fenester.
47. Golhi an karr. Kelorn, spong, dohajydh toemm. Golhi an rosow yw ober da unn gamm.

Gwriansow an sensow

Toch, fler, blas, son ha gwel a dheu ha bos moy a vern ha demensyans ow pesya. An NHS a gampol ilow, taklow dhe handla ha strokya an dorn rag nivelow diwettha. Checkyewgh rag alergedhow ha peryllys taga kyns; gwrewgh mires orth gwriansow an sensow.

48. Ri strok dorn. Govynnowgh kyns hag usyewgh nebes eli. Dewisewgh heb fler mar nyns owgh sur a-dro dhe’n kroghen po alergedhow.
49. Omglewes gwias. Kowell a velvet, corduroy, gwlann ha satin dhe strothya ha plegya.
50. Blasa lesyow ha kofe. Rutthyewgh menth fresk po rosmari ynter agas bysies. Skippyewgh fleryow krev gans kudynnow anella.
51. Kriba aga blew. Yn lent ha kuv, mar yw da gansa.
52. Kevrenna liw toemm. Rag dornow hag enep yn jydh yeyn. Prevyewgh an toemmder kyns.
53. Hwithra apron gwrians. Botonyow bras ha zips sewyes yn fast. Gwrewgh sur na yll travyth loosya.
54. Tastya hwegenn vewurgerys. Loy byghan, yn tekstur a yllons dybri yn salow.
55. Seni sonyow natur. Glaw, mordonnow po kan ydhyn orth nivel isel.
56. Mires orth neppyth lent. Tank pysk, gwydhyow natur po ergh ow kodha.

Gwariow ha tosow

Gwariow a ober pan nag eus clock, scor po gwask. Mar dalleth onan hevel avel prov, gorryewgh ev yn-mes. Gwrewgh mires orth dewis appys ha gwariow ha gwariow ympynn.

57. Kevadha skeusennow. Skeusennow par a as skeusennow a-woeles, ytho yma a-dro dhe verkya, nag a-dro dhe govhe.
58. Kavos an keth skeusen. Kavos an keth a brof dew dhe beswar dewis. Kewsewgh a-dro dhe bub skeusen.
59. Sortya yn kowellow. Sortya war-barth yw kepar ha sortya lodrigow war skrin.
60. Gul jigsaw gans darnow bras. Imajys tevesik, niver es a dharnow. Tos skeusen a with an skeusen dien gweladow. Moy yn tosow rag demensyans.
61. Gwari gwari kartennow koth. Pypynag a wariens dres bledhynnyow. Diwettha, sortya an stack herwydh liw yw gwari yndelha y honan.
62. Gwari domino. Kevadhewgh an pennow. Diwettha, gorra prennyer yn linen yn sempel yw da lowr.
63. Assaya hwilas ger gans lytherennow bras. Agan hwilas ger a’n jeves geryow a-dreus hag yn-nans yn unsel, hag a yll bos pryntys.
64. Gorfenna lavarennow herwydh usadow. Gorfenna an lavar a as dhywgh diskwedhes an diwedh pup-prys.
65. Gwari bingo skeusennow. Bingo skeusennow a veu da rag teyluyow ha bagasow. Gwerewgh dhe verka kartennow yn rydh.
66. Gwari checkers. Gwithewgh an rewllys heb bos stroth. Gwaya darnow ha hwi ow kowsel yw kevrenna.

Gwayans

An NIA a brof kerdhow, jynn diwros powesek, bondys ystynna, tewlel pel medhel po ayrbellen, sevel kannow soub ha gwydhyow exercis rag tus kottha. Kewsewgh gans medhek kyns dalleth travyth nowydh, yn arbennek gans kudynnow kewerder.

67. Tewlel ayrbellen. Esedhowgh enep orth enep. Hi a waya yn lent, ytho hi yw es dhe gachya.
68. Sewya gwydhyow exercis esedhys gwrys rag tus kottha, ryb an eyl y gila.
69. Ystynna gans bond. Tenna skoodh kuv gans bond ysgafn hag esedha.
70. Sevel kannow soub. Sevel bregh yn lent, martesen dhe ilow.
71. Marghogeth war jynn diwros powesek. Nebes mynysennow es, ha hwi ogas.
72. Donsya gans lienow ysgafn. Gwayewgh lienow ysgafn dhe ilow, esedhys po ow sevel.
73. Kerdhes gans perghenogeth. Dhe dhanvon lyther po prena kofe. Reson dhe vos yw naturel.
74. Kevrenna powes anella. Lenthewgh war-barth gans anella kosel.

Gwriansow socyal

Kowethyans yw a vern hogen pan vo henwyn kales, ha bagasow byghan yw esya ages re vras. An NIA a verk, kyn na borth den kov piw yw godrigyer, yn fenowgh y fydh da gansa hwath an kowethyans. Gwrewgh mires orth godrigow.

75. Kahewgh unn po dew odrigyer orth unn dro. Godrigow berr yn stevell gosel, gans skeusennow dhe vires orta.
76. Galw gwydhyow gans teylu. Galwow berr, unn lev orth unn dro. Gwrewgh mires orth galwow pellgowser ha gwydhyow.
77. Assayewgh kafe kov. Kuntellyansow heb rewl rag tus ow bewa gans demensyans ha’ga gwithoryon. Govynnowgh orth agas konsel leel po bagas skoodhyans pyth eus ogas.
78. Dybri yn-mes yn termyn kosel. An NIA a brof boesty herwydh usadow, kosel yn termynyow anvysi, gans moes ogas dhe’n stevel-omwolghi.
79. Godriga kuntel tus kottha po towlen dydh. Kowethyans dhedha ha powes dhywgh hwi.
80. Treuspassya termyn gans fleghes. Godrig berr, kosel a floghyon-wynn, po redya lyver skeusennow dhe flogh byghan.
81. Kevrenna an paper-nowodhow dres kofe. Redyewgh pennlinenow yn ughel. An usadow yw moy a vern ages an nowodhow.
82. Gweres nebonan aral. Plegya towlenyow eglos po gul karten rag kentrevek.

Gwriansow kryjyans ha spyrysel

Sewyewgh hengov an den, po vyth. An NIA a brof servisyow herwydh usadow, redyansow, ilow sakrys, pysadow, ombrederi ha devosyow golyow.

83. Mos dhe serves herwydh usadow. Dewisewgh onan kosella, esedhowgh ogas dhe’n glybfordh, ha gesewgh dhe dus ena godhvos a-dro dhe’n demensyans.
84. Mires orth serves warlinen yn dydhyow pan yw re gales mos yn-mes.
85. Pysi po redya war-barth. Geryow herwydh usadow, redys yn lent. Martesen y halsons omjunya yn rannow a wodhons.
86. Kana hymnys po ilow sakrys a’ga hengov.
87. Gwitha devosyow golyow. Kantolow batri, bennath, an afinansow a usyans pup-prys.
88. Kevrenna termyn kosel. Esedha yn lowarth po mires orth howldrehevel war-barth.

Enyvales ha miles

An NIA a brof bosa, kriba, kerdhes, po esedha gans ha dalghenna enyval an teylu.

89. Kriba ki po kath gosel gans strokys hir, lent.
90. Bosa an enyval war-barth. Hwi a vusur; i a dewl.
91. Kerdhes an ki war-barth. Hwi a syns an lesh.
92. Dalghenna an enyval war an dhiwlin. Kath gosel war gwel a yll bos pur gosel.
93. Degemeres enyvales ow tyskwedhes. Nebes chiow gwith ha towlenyow dydh a ost godrigow enyvales. Govynnowgh yn leel.
94. Profya enyval medhel haval dhe wir. Mar nag eus enyval, nebes tus a gar dalghenna kath po ki medhel pur haval. Profyewgh ev yn sempel, nevra avel gwariell, ha degemerewgh nagha.

Gwriansow herwydh an seson

Gwithewgh hengovow, mes esya. An NIA a brof bos gwir ha bos spas kosel rag powesow yn golyow bysi.

95. Afina rag an seson. Pompyon, rosen po bleujyow fresk war an voes.
96. Gul hwegenn rag gol. Rolya toes po gorra eys war biscuits. Hwi a handla an forn.
97. Kregi afinansow. Afinansow na derr, res unn orth unn.
98. Kerdhes yn karr dhe weles an golowys. Ros berr gorthugher na wovyn travyth marnas kowethyans.
99. Plansya kenedhow gwenton. Gwaskyewgh kenedhow yn pott y’n kynnyav ha gortewgh an sprallyow.
100. Dilea ys-kern po pes. Ober borth hav gans skudel y’n glin.
101. Trigva kartennow gol. I a sin, stamp po sel; hwi a handla trigvaow.

Pyth mar nag yw gwrians owth oberi?

Hedhwgh, hag assayewgh neppyth aral termyn aral. An NIA a brof mires rag sorr ha gasa an den dhe vires yn sempel mar kwra ev po hi y dhewis. Nagha a styr yn fenowgh bos an ober re gales, nag yw an termyn ewn, po bos neppyth aral ow kul trobel, kepar ha payn, nown po tros. Gwrewgh ev byghanna, assayewgh a-varra y’n jydh, po dallethowgh ev hwi agas honan ha gwelowgh mar kwra ev po hi omjunya. Gwrewgh mires orth pan leverons i nagha ha diheuster diwedh an jydh.

Rag desedha gwriansow ynter boesow ha powes, gwrewgh mires orth usadow jentyl pub dydh. Rag taklow dhe gael parys, gwrewgh mires orth gwriansow dhe bryntya, ha mar ledyowgh bagas, gwriansow bagas yn chi gwith. Agas powes hwi yw a vern ynwedh: gwrewgh mires orth omwith gwithoryon.