Cidaam am dementia-a kəla ro kəskəna-ro: 101

Cidaam ngəla-a kəm dementia-a kəla ro kəskəna-ro, ngəwuro shi burwon cidaa nozana, ngəla ro cidana kuru kəm shi amanjinma-a kəltə cidaana. Cidiya, shawari 101 mbeji, dəri dəri ro bəlaana, ndasoyen futu badizəyin kuru futu zau waljin ma ngəla ro cidajin. Awo taanasbe marnəmmi, kuru awi yaye daaro marnəmmi. Kausu ngəla fal, kənta koktə baskət fal-a kopi kəltə ya-a ro waljin.

Futu cidaram kalkal karne?

Kəm dəga ro karne, kakkadə ro gəni: awo shi sədəga cənzəna-a kuru ku awo ngəla ro cidaa cərin-a lan badine.

• Cidanzə-a awo sədəga cənzəna-a təkkəne. Alzheimer’s Association gulzəna, kəm ofis lan cidana kərma kəmilta au wasika kəltəro cənzəjin, kuru kəm kulo cidana kulo cidaro cənzəjin.
• Awo shi kəlanzən cidaana dəga kuru. Bawanəm səmson balbal dəga kowurro sawurin ma, cida dəga kəndaram nzə bən yikke.
• Awo ngəlaro walzəna-a lan ngəmbarne. Ngənəptə, kuru sim, kənzə fango, mukko kau-au suwoli dəga sammaa mbeji.
• Hangal nzə kuru. Am laa cidaram jama-a sawan-a cənzayin, am gade-a rijaptin.
• Dalil yite. Səbet church-be napkən kənta koktə, jaraba gade cidaaro ngəla.

Shawari ngəla alama dəga ro

Dementia ngəwuro alama burwoye, daweye-a ngawo-a ro bayantayin. Adəga suro zau, sandiya gəni, am kada yimbi laa ngəla, yimbi laa zau. Andeye ro, ku kuruye lan ngone. Kakkadə alama ro Alzheimer’s Foundation of America ye dəna adəga-a kəliwu.

Futu cidaram kəm dementia-a kəla ro-a kəltə badine?

Ngəla ro badine, kəlle bən badine, kuru “aa” wultə ngəla ro yikke. Am kada kəltəro cənzayin, amma ngəmbarne au badizəyin zauro waljin.

1. Loktu nzə ngəla-a karne, ngəwuro səmson.
2. Awo sammaa bərne dakkə dawuri ro badizəyinro.
3. Bana koro, jaraba gəni: «Awo aniro banao sədəm wa?»
4. Ni kəlle bən badine. Kənta fal koktə, shi də kəltəro. Fəletə mana-a kozəna.
5. Alama fal fal yite.
6. Cidaram zau dəga ni diye. Alzheimer’s Association gulzəna, awo dəgəri-be dəga ni jange, kuru cokkol də shi-a ro yite lowozəyinro.
7. Futu shi cidaa dəga kolne. Kənta gade ro koktəna ma ngəla.**
8. Ngəla daajin ma daatə. Kəla titizə, fəretə au “rakkiwawo” wultə alama faltə au tusinaye wo.

Kuru rui futu kəltə biskotə kuru mana shawari.

Cidaram fado-a

Cidaam fado-a notəna kuru faida-a, adəma na ngəla badizəyinro. National Institute on Aging tasaa tulwono, tebur dəkkə, balbal sawuro, wasika kəmilta-a kənta koktə-a cidaam am laa cənzayin ro. Yirai cidaram fado-a.

1. Kənta zaume koktə. Kənta baskət lan teburro fije kuru kəltə koktə. Ngawo, kəla ciztə-a kəltə dəkkə-a faida-a.
2. Soks kəliwo. Kəli gade-a lan badine. Ngawo, bulla-a kime-a ro kəmiltə bas.
3. Tebur dəkkə. Awo fal fal ro yite. Na fal ni dəkkə fəlezəyinro.
4. Tasaa tulu au kəmkəm. Nji zaume-a sabul-a kuru tasaa namdəgənama. Napkada lan kəmkəm su-a ro ngəla.
5. Tebur ciztə. Kəmbo ngawon kənta nji-a yite. Adə cida haqiqama mukko tusummaro.
6. Wasika kəmilta. Katalog-a wasika faidabawo-a “koltə” kuru “njakkə” ro kəmilta. Wasika kərmabe dəga kolne.
7. Kupon kamtə. Makas suro ngəla-a kuru wasika kasuwu-be. Ngawo, kəmbo ngəla-a kuruwuzə ma ngəla.
8. Kərma kəmilta. Kərma dəga kopro kəmilta au kuruwutə. Awo gana-a ci nzə bən yikəyin ma, awo gana kolne.
9. Balbal sawuro au bulo furtə. Broom ngəla balballan, au duster kurum napkada lan faidatə.
10. Dəgəriro bana. Kəskel tulu, salat namdəgə, lowotə. Wuka-a kaanu-a ni diye.
11. Dəgəri fatobe dəgə. Kaat nzə mukkonzə lan ruwo mbeji ma, adəga faidatə. Ngawo, shi tamboma ro walzə.
12. Cida ofis-be. Wasika koktə, envelope lan yikke kuru tambar yikke, au kakkadə kasuwu-be kəltə ruwo.

Musiko

Musiko notəna am-a ro lezəyin, mana zau waljin ma yaye. Shawari musiko-be Alzheimer’s Association ye musiko notəna, tallabe bawo-a TV zakkata-a shawartin. Rui cidaam musiko-be.

13. Kakkadə musiko kəm dəga ro dakkə. Musiko saa gananzə-a, saa larusanzə-a, adinanzə-a-a aladənzə-a lan.
14. Kəltə yaktə. Ni kəlle bən badine. Har ma au fango ma kəltəro ngono.
15. Ritim rotə. Mukko baktə, ngurum baktə au drum gana baktə. Napkada lan-a alama ngawo-a lan cidaajin.
16. Biyo. Dəgəriro ngəla ro biyo, au napkada lan mukko rotə kəltə lolotə.
17. Album fal sammaa fango. Album ngəla badizəyinlan daatəro, kopi-a kuru awo gade bawo-a.
18. Musiko-a manazə. Labar koro, awo jire gəni: «Biyo na letəna dəga wulgəne səmmo.»
19. Filim musiko au konsert kuru. Awo shi cənzəna kajiri-a ro ngəla. Loktu yaye ma daatə.
20. Awo musiko notəna biktə. Kəm piano bizaana musiko ngəla cənzəjin; ngawo, saut gana kəltə.
21. Musiko roza kuru. Konsert gana jama-be au kərin yakta-be. Na kəritəbe-a kəriwo.

Kəndaram taktə: foto, awo-a labar-a

Kəndaram ngawo-a kəltə cənzəne, amma jarabtənyi. «Taktəmmi wa…?» au «Adə wundu?» wultənyi; koro sapsana lan manane. Rui cidaam kendəram taktə-be.

22. Album foto-be kuru. Awo kuruye dəga gulle: «Kazəmua ngəla. Yimbi adə-a manasəmmo.» Sunzə wuljina dəga kasatte.
23. Sanduk kendəram-be dakkə. Sanduk gana awo kəndaram nzə-a: badə cidabe, kaat dəgəri-be. Awo fal fal ro kutə.
24. Kitao kəndaram nzə-be badine. Warak ndasoyen foto gana gana-a bayin kura-a. Adə am buro kəm dəga notəyinro banajin.
25. Kaat mana-be faidatə. Kaat mana-be foto-a koro sapsana-a kəlzəna.
26. Bisko foto fatobe dəne. Foto kəliwu-a fotoram nəmma-a bisko kəliwu ro cidajin.
27. Filim fado-be au TV ngawo kuru. Koro kəltə diye, suro gəni.
28. Awo cidanzə ngawo-a rotə. Spana, stethoscope, dəftar. Ngəwuro mukko labar dəga badizəyin.
29. Kəmbo saa gananzə-a dəgə. Shi lowozəjin, tambəjin au dəgəriro napcə kəskəjin.
30. Na shi kəskəna-a kartaro kuru. Atlas kura lan dalil notəna dəga le, kuru manane.

Cidaam zane-a

Zane də awo cidaa ro, awo daatəna gəni. Awo kamuram-a aminma-a faidatə. Rui zane-a cidaram mukko-be.

31. Nji kala-a lan zane. Warak kau, kala gana. Badizəyin zau ma, alama burwoye-a kəltə zane.
32. Zane kamuram-a kala yikke. Fure au kənta zane-a, kartun gəni. Warak kala-be nande skrin lan au warak lan cidaajin.
33. Kolaj dəne. Kulo, motar au kəmbo fotoramzə kamtə kuru lappe. Ngawo, foto karno bas ma ngəla.
34. Fure dakkə. Fure kasuwu lan kutəna-a vazə-a. Ngawo, fure gana jarro.
35. Kəltə sakə au kənta ndaltə. Alama ngəla singa kura lan. Ngawo, kənta ball ro kuruwutə.
36. Fatomaro kaat dəne. Tambar yikke au kaat yimbi sawa-a kəla ngəla-be-a am jire ro zane.
37. Nəngeri kau bawo lan awo dəne. Tas gana dəne. Awo aminma faidatə kuru kəriwo.
38. Kəskə saata kuru ngəla ro dəne. Sanduk ngudobe kit kamzəna-a kəskə saata-a, mashin bawo. Rui cidaam kongawa-ro.
39. Wasika ruwo au wultə. Tada au sawa ngawo-ro. Ruwotə zau ma, shi manajin ni ruwo.

Deya-a kulo-a

Kafun kəliwu-a kangal kənəngabe-a kəltə ngəla. Rui cidaam deya-a kulo-be.

40. Kəskel njia yikke. Nji buta gana-a pot gana-a. Kullo kullo njia yikte kənzaptəro ritim sadin.
41. Potro awo nəptə. Teburro yikke, wunduma ngurumgin ba. Kəskel tadawa ngəla ro nəptə, njiro gəni.
42. Kulo ngare au fure sammatə. Mukko kazəmua yikke, na gana gana ro.
43. Kəliwu kəskel-be samtə. Na gana ro. Ngawo, leda rotə ma cida haqiqama.
44. Dalil notəna letə. Fado kuruwuro au wasika sandukro. Gana ma ngəla.
45. Deya kəltə nap. Yimbi shawa ma balballan nap. Folo au am kozəna kuru.
46. Ngudowa kəmbo yite. Kəltə kəmbo na dəga yikke kuru windo lan kuru.
47. Motar tulu. Baket, soso, kajiri zaume. Wil hubkap-be tulu alama fal ngəla.

Cidaam kəla fandobe

Letə, kənsə, tamtə, fango-a kuru-a dementia zaurin ma faidanza ngəwuro waljin. NHS musiko, awo rotə-a mukko laftə-a alama ngawo ro bayanzəna. Allergy-a awo ciro yikta-a bərne kuru; rui cidaam kəla fandobe.

48. Mukko laftə. Bərne koro kuru loshon gana faidatə. Kənsə bawo-a karne, kəla nzə au allergy ro tawakkaltə.
49. Kənta fandoram rotə. Baskət velvet, corduroy, kənta dimi-a satin-a lan, rotə-a koktə-a ro.
50. Kəskel ngəla-a kopi-a kənsə. Nana au rozmeri kəla bən kəmkəm. Kənsə duno-a mbeji ma, yaye.
51. Kənduri nzə saatə. Ngəla ro kuru shawa ro, shi cənzəna ma.
52. Kənta nji zaume kəltə. Mukko-a fəska-a ro kajiri loktulan. Zaumenzə dəga bərne jarabne.
53. Apron cidabe kuru. Buton kura-a zippa-a ngəla ro kəlkəlana. Awo ndasoma namdəgəyin ba kuru.
54. Kəmbo ngəla tambə. Cokkol gana, awo shi aminro boro cərinro.
55. Saut alabe yikke. Nji sam, nji kuram au ngudo yakta, ngəla ro gana.
56. Awo ngəla ro cidaana kuru. Buni nji-be, filim alabe au kəngu sam.

Bisko-a awo ngəmbaro

Biskoram cidajin, loktu, lamba au kəskə bawo ma. Jaraburo waljin ma, kolne. Rui app-a bisko-a karno kuru biskoram hangal-be.

57. Foto kəliwo. Foto kəliwu-a fotoram dəga fəska kəskaro koldin, adəma taktə gəni, kuru ro.
58. Foto kəliwuma mata. Kəliwuma mata karno 2 lan 4 ro sadin. Foto ndasoyen manazə.
59. Baskətro kəmilta. Kəltə kəmilta soks kəmilta-a skrin lan.
60. Jigsaw kura cidane. Foto kamuram-a, kəsəm gana-a. Foto puzzle foto sammaa fəlejin. Yirai puzzle dementia-be.
61. Kaat bisko ngawo biskone. Awo saa kadube lan biskozəna. Ngawo, kaat dəga kəli ro kəmilta bisko ro waljin.
62. Domino biskone. Cidiyanzə-a kəlzə. Ngawo, kəlle bən dəkkə ma ngəla.
63. Mana matə ruwonza kura jarabne. Mana matə nande mana kəmari-a cidiro-a bas, kuru warak lan cidaajin.
64. Mana ngawo daatə. Mana ngawo daatə daatəram dəga loktu yaye ma fəlejin.
65. Foto bingo biskone. Foto bingo fato-a jama-a ro ngəla. Kaat lamba-be ro banane.
66. Checkers biskone. Kaidaa ngəla ro kolne. Kəsem dəga leiro kuru mana ma kəltəro ngono.

Kəla titizə

NIA letə, stationary bike, band lozə, bal shawa au balloon gapcə, kənga sopa-be gotə-a kuru bidiyo cidaram kamuram ngawo-be-a shawartin. Awo buro badizəyinro, luwamaro koro, suwoli mbeji ma.

67. Balloon gapcə. Fəskaramnzə kəltə nap. Ngəla ro lejin, adəma rotə ngəla.
68. Bidiyo cidaram napkada-be kamuram ngawo-ro kəltə le.
69. Band lan lozə. Mukko ngəla ro gotə, band shawa-a napkada lan.
70. Kənga sopa-be gotə. Mukko ngəla ro gotə, musiko-a kəltə.
71. Stationary bike lan letə. Minti gana ngəla ro, ni kəriwo.
72. Kənta shawa-a biyo. Kənta shawa musiko-a lolotə, napkada au daada.
73. Dalil-a letə. Wasika yikko au kopi yiworo. Dalil mbeji ma, letə də ngəla.
74. Nafas tusu kəltə. Nafas tusu ngəla-a kəltə ngəla ro diye.

Cidaam jama-a

Kəltə də ngəla, su taktəyin ba ma yaye, kuru jama gana jama kura-a kozəna. NIA gulzəna, kəm dəga am isana su taktəyin ba, amma kəltənzə-a cənzəjin. Rui letə am-a ro.

75. Am fal au indi loktu fallan. Letə gana na shawa-a ro, fotoram kuru-a.
76. Video lan fato-a manazə. Mana gana, saut fal loktu fallan. Rui waya-a video-be.
77. Memory café jarabne. Na kəltə am dementia-a kəla ro-a kuru kəltəmaram-a ro. Area Agency on Aging nəm namben koro, awo kəriwo mbeji.
78. Na shawa-a ro kəmbo bu. NIA na notəna, shawa-a, loktu jamabawo-a, na banyo kəriwo-a shawartin.
79. Na kamuram ngawo-be au adult day program letə. Shi-a ro kəltə, ni-a ro tusu.
80. Tadawa-a kəltə loktu kənza. Tada nəmbe-a kəltə gana, au kaat foto-be tadawa gana-ro karantə.
81. Warak lamarra-be kopi-a kəltə kuru. Bayin kura-a ngəla ro karane. Adat də lamarra-a kozəna.
82. Am gadero bana. Program church-be koktə au kəmzuwuro kaat dəne.

Adin-a ruhaniye-a

Kəm dəga adin nzə-a gəne, au bawo ma. NIA ibada notəna, karatu, musiko adinbe, adua, tafakkur-a adin yimbi-a shawartin.

83. Ibada notənaro lene. Na shawa-a karne, dalil kəriwo-a lan nap, kuru am na dəro dementia-a bayangəne.
84. Ibada online lan kuru fado kəritə zau waljin ma.
85. Adua au karatu kəltə diye. Mana notəna, ngəla ro. Shi notəna alama-a lan kəltəro waljin.
86. Yaktə adinbe au musiko adinbe aladənzə lan yakte.
87. Adin yimbi-a rotə. Kandil batari-be, albarka, awo shi sədəga dakkana.
88. Loktu shawa kəltə. Kulolan nap au kangal samdəna kəltə kuru.

Dabba-a awo kənzaram-a

NIA dabba kəmbo yitə, saatə, letəro kutə, au kəltə nap-au rotə-a shawartin.

89. Kəri au ngəri shawa-a saatə ngəla ro, kurum ro.
90. Kəltə dabba-a kəmbo yite. Ni jange, shi fije.
91. Kəri-a kəltə letə. Dalil də ni rote.
92. Dabba-a ngurumlan rotə. Ngəri shawa kənta bən hangal tusuzəyin.
93. Dabba ambe-a isana-a kasatte. Na kəla kənzaram-a au program kənzaram-a laa dabba-a isaro koldin. Na namben koro.
94. Dabba shawa haqiqama ro walzəna yite. Dabba bawo ma, am laa ngəri au kəri shawa haqiqama ro rotə cənzayin. Ngəla ro yite, bisko gəni, kuru aʼa-a kasatte.

Cidaam saa-a

Adat dəga rotə, amma ngəla ro. NIA saa jama-a lan awo jire-a ngəmbarno kuru na shawa tusube-a mbejiro shawartin.

95. Saa-a ro zane. Kabewa, fure kəlkəla au fure kəliwu teburro.
96. Kəmbo saa-be dəgə. Dəgəri koktə au kuki kala yikke. Oven də ni diye.
97. Awo zane-be kəlkə. Awo namdəgənama bawo, fal fal ro yite.
98. Kangal kuru letə. Kausu letə gana, kəltə bas marnəjin.
99. Fure bulbul saaro nəptə. Səmaye bən potro nəptə kuru rabi ro kəritə kuru.
100. Masar au ngalo dəro kəmilta. Cida balbalbe binəm saa-a, tas ngurumlan.
101. Kaat saa-be adrestə. Shi tambar, tambar au lappin; ni adres diye.

Cida dəga cidajin ba ma, abi diyi?

Daatə, kuru loktu gade awo gade jarabne. NIA gulzəna, hangal kuttə dəga kuru kuru kəm dəga kuru bas cənzəna ma kolne. Aʼa ngəwuro cidaram də zauro walzəna, loktu də ngəla bawo, au awo gade shi-a ro zau, misallo kau, kəna au sauta. Ngəla ro dəne, səmson bərne jarabne, au ni kəlle bən badine kuru shi kəltəjin wa rui. Rui shi aʼa wuljin ma kuru kajiri ngawo lan tusummabawo.

Cidaam dəga kəmbo-a tusu-a dawun yikkinro, rui kəndaram kulle ngəla-a. Awo dakkənama ro, rui cidaam warak lan cidaata, kuru jama cidaro kəriwo ma, cidaam jama na kənzaram-be. Nəm kəla kənzaramma yaye ngəla: rui kəla nəmma kənzaptə.