Gwriansow lowargh ha mes rag tus ow bywa gans demens

Rag lies den, an lowarth yw onan a’n tylleryow moyha aswonys dhedha. Palas, dowrhe ha kuntel bleujyow a wra devnydh a sleynethow dyskys nans yw termyn hir, ha bos yn-mes a dhre ayr fresk, howldrehe ha kan edhyn. An Fondyans Kenedhlek rag Kosni (National Institute on Aging) a rol gwitha losow, plansa bleujyow ha losow kegin, ha kows a-dro dhe fatell wra an losow tevi yn mysk gwriansow a yll bos da gans tus gans cleves Alzheimer. An folen ma a gews a-dro dhe’n pyth dhe assaya, fatell dhe wul lowarth esya dhe usya, ha fatell dhe vos saw gans tomder, howl ha gwandra.

Py gwriansow mes ha lowargh a ober yn ta?

An gwella oberow yw sempel, aswonys hag a yll bos gwrys ow sevel po owth esedha. Dewisewgh herwydh an pyth a gara an den gul kyns.

Y’n lowarth

1. Dowrhe. Jowg dowrhe skav po hyns dowr es ha niver byghan a lestri ogas. Dowrhe a’n jeves dalleth ha diwedh kler ha kales yw y wul yn kamm.
2. Hasa has yn lestri. Fondyans Alzheimer a Amerika (Alzheimer’s Foundation of America) a gomend hasa has yn lestri byghan ha mires orthans ow tevi. Has bras kepar ha fav, howlvleujyow po pys yw esya dhe synsi.
3. Tenna bleujyow marow. Tynna bleujyow marow gans an dorn yw ober es, daswrys. Dewisewgh losow heb spern.
4. Kuntel losow kegin po losow sawrek. Tomatys byghan, fav ha losow sawrek yw es dhe guntel ha da dhe vlasa. Degasowgh i a-bervedh rag aga devnydhya dhe li.
5. Blasa ha tochya losow sawrek. Rosmari, mintys ha lavanter a’n jeves sawer krev, plegadow. Rutthyewgh delenn ynter agas bysies ha’y profya.
6. Skubya hyns po plattyer. Skubellenn skav war enep gwastas, sygh, mars yw an savla sad.
7. Lenwel boyster edhyn. Ena esedhowgh war-barth ha mires piw a dheu dhe vysytya.

A-bervedh, pan na yllir mos yn-mes

• Lowarth losow sawrek war ester an fenester gans basil, persli po kenever.
• Plansa war voos kudhys. An AFA a gomend devnydhya lestri kepar ha lestri koffiji rag gwitha dor yn unn le ha movya dor gans hanafow byghan.
• Restrenna bleujyow gans bleujyow treghys ha delyow a’n lowarth po a’n shoppa.
• Bleujyow gwaskys a dhornid, may hyllir aga glusa war gartennow diwettha. Gwelowgh arty ha kreft rag moy.
• Gwul saghigow lavanter po ros, profyans arall a’n AFA a with sawer an lowarth a-bervedh.

Mos yn-mes

• Kerdhes berr a-dro dhe’n dre, yn park po yn lowarth lesow, gans kerdh lent ha le dhe esedha.
• Esedha yn-mes war borth po arghow rag goslowes orth edhyn ha teimla an awel. Hemm yw gwrians dien yn y honan.
• Vysytya lowarth poblek yn termyn kosel a’n jydh. An NHS a leverel bos tylleryow gans lowarthow sansel, gans losow sawrek, tochyansow ha dowr.
• Bowa hosyow po mires orth edhyn orth pols yn agas arvor, ow synsi pellder saw dhyworth an dowr.

Fatell allav vy gul lowarth esya dhe usya?

Drewgh an lowarth dhe’n den, a-der an fordh aral.

• Gwelyow ughel po lestri hir orth ughelder an grows a styr nag eus edhomm a godha war benn-dewlin po omblegya.
• Lestri war voos a ober yn ta rag tus a wra devnydh a gador ros po a vynn esedha.
• Hynsyow ledan, gwastas heb meyn rydh po bibellow dowr a’ga gorwedh warnedha a le an chons a drubya.
• Kadoryow gans breghow ha goskes a-hys an fordh, may hallo pubonan powes pup-prys.
• Toulys gans dornla tew, medhel es dhe synsi. Gasa marnas gwelsow treghi, koltrow ha pup-tra lymm.
• Tyller keasys gans yet alhwedhys may hallo an den eksplorya yn rydh ha hwi ogas.

Py losow a dal vy gwitha?

Dewisewgh losow saw dhe dochya ha, mar kyllir, saw mar vydhons tastys. An AFA a gomend devnydhya losow na wra gorthybya an kroghen yn fenowgh, checkya rag alergedhow, ha mires yn ta orth nebonan a allsa kammgemerys dor rag boes. Profyansow an NIA rag sawder tre a gomprehend dilea po alhwedha losow gwenonek.

• Gwithowgh rosow spernek, kaktus, ha losow gans dowr a wra gorthybya an kroghen.
• Checkyewgh losow na’gas aswonnowgh gans kresen gontrolya gwenon po kresen lowargh leel kyns aga fasa.
• Losow anweyth a gara an den a yll dri teimladows da arta. An AFA a gampol rosow ha kaktus Nadelik avel ensamplys. Dewisewgh eghennow heb spern.
• Gwithowgh godeythow, leydh-preves ha leydh-hwennen alhwedhys, ha na wrewgh aga devnydhya yn tylleryow may hallo an den aga hedhes.

Fatell wraf vy bos saw y’n tomder ha’n howl?

Towlewgh termyn yn-mes herwydh an gewer. An NIA a dhiskrif bos tus kottha orth chons ughella a gleves a dho dhyworth tomder, yn rann drefen na wra an korf aswiwa mar dha dhe janjyow tomder ha bos nebes medhegiethow ow tochya fatell wra an korf handla tomder.

• Kewgh yn-mes a-varr po diwedhes. Gwithowgh kres an jydh yn misyow toemm. Checkyewgh an index tomder, a-der an tomder yn unnsel.
• Profyewgh dowr yn fenowgh. Na wrewgh gortos an den dhe leverel bos seghes dhodho. Gwithowgh diwes ha diwesow koffein y’n tomder.
• Gwiskewgh yn addas. Dillas skav, loos, hatt ledan ha dewweder howldrehe.
• Gwrewgh devnydh a eli-howldrehe. An NIA a gomend SPF 15 po ughella ledan-les, daswrys dres an jydh.
• Dewisewgh goskes. Gorryowgh an voos rag plansa yn-dann wedhen po glawlen.
• Gwrewgh ev berr. Termyn berr yn-mes a yll bos lowr, yn arbennik yn dydhyow toemm.
• Mirowgh rag arwodhyow. An NIA a rol penn-dro, kemyskter, penn-dro po omglewes a’n drog avel arwodhyow a gleves tomder. Den gans demens ny lever dhywgh martesen ev dhe omglewes yn drog, ytho mirowgh orth y fas hag y omdhegyans. Kewgh a-bervedh, yeynhewgh gans dowr ha liw yeyn, ha kevrewgh gweres medhegel mar ny wellha ev yn uskis. Kewnyes tomder, gans arwodhyow kepar ha koedha yn hwymp, kemyskter, po kroghen sygh rudh, yw studh argydh medhegel: galwewgh 999.

Yeyn a vern ynwedh. Y’n gwav, gwrewgh termyn yn-mes berr ha surhewgh bos dornow ha dewdroes toemm ha sygh.

Fatell dhallav vy handla gwandra pan eson yn-mes?

Bedhewgh gans an den pup-prys pan vo ev yn-mes. Kowethas Alzheimer a leverel y hwra hwegh yn mysk deg a dus ow bywa gans demens gwandra unnweyth dhe’n lyha, ha lieskweyth yn fenowgh. Ev a yll hwarvos yn pub studh.

Profyansow an NIA rag gwandra ha mos dhe goll a gomprehend:

• Surhewgh bos an den ow kwiska aswonvos po breghlen vedhegel gans y hanow, trigva ha’gas niver pellgowser, po skrifewgh war y dhillas.
• Kevrewgh fôtô po gwydhyow a-gynsow a’n den.
• Leverewgh dhe’n kentrevogyon y hall an den gwandra.
• Diogelewgh an lowarth gans ke ha yet alhwedhys.
• Na wrewgh gasa den gans istori a wandra heb with.

Kowethas Alzheimer a gomend ynwedh gul tylleryow a-bervedh hag yn-mes may hallir eksplorya yn saw, ha towlel gwriansow rag termyn an jydh pan yw an anderyneth moyha gwirhaval. Kerdh yn lowarth saw, keasys a yll bos addas rag anderyneth diwedh an jydh. Gwelowgh agan gidyans a-dro dhe anderyneth diwedh an jydh.

Mar kwra an den mos dhe goll, Kowethas Alzheimer a gomend hwilas y’n ranndir ogas a-dhistowgh ha galwel 999 mars ny vydh kevys yn 15 mynysen. Leverewgh dhe’n kreslu y’n jeves demens dhodho.

Fatell dhallav vy aswiwa oberi y’n lowarth pan janj pythow?

Nebes tus a vynn gweles hwi owth oberi. An NIA a leverel bos da lowr gasa den mires yn sempel mars yw henna an pyth a gar.

P’eur y tal dhyn dehweles a-bervedh?

Dewgh a-bervedh pan wrello an den heveli skwith, toemm, yeyn, anes po parys dhe worfenna. Deg mynysen berr, plegadow yw gwell es dohajydh hir a worfen gans anes. Gorfenna a-varr yw sewyans da.

Drewgh an lowarth a-bervedh war an skrin

Yn dydhyow gleb, yma Sort Together gans kisten lowarth rag sortya imajys, hag yma Conversation Cards gans govynnow ygor a yll ledya dhe hwedhlow a’n lowarth. Mar teudhowgh a-bervedh a’n tomder ow teimlo fyskys, Calm Breathing a brof powes lent, kosel may hyllewgh hwi kevrenna. Rag moy profyansow selys war dochya, blasa ha son, gwelowgh agan gidyans gwriansow sansel.