Zajęcia dla osób z demencją: 101 prostych pomysłów

Najlepsze zajęcie dla osoby z demencją to zwykle coś, co już umie robić – trochę uproszczone i wykonywane razem z kimś, komu ufa. Poniżej znajdziesz 101 pomysłów pogrupowanych według rodzaju, a przy każdym: jak go przygotować i jak go ułatwić, gdy robi się trudniej. Nie potrzebujesz specjalnego sprzętu i nie trzeba niczego kończyć. Dobre popołudnie może wyglądać tak: jeden kosz ręczników i wspólna kawa.

Jak wybrać odpowiednie zajęcie?

Wybieraj według osoby, a nie według listy: zacznij od tego, co zawsze lubiła i co dziś może robić bez trudu.

• Pomyśl o jej pracy i zainteresowaniach. Alzheimer’s Association podpowiada, że osoba, która pracowała w biurze, może lubić sortowanie monet albo przygotowywanie korespondencji do wysyłki, a ogrodnik – prace w ogrodzie.
• Zauważ, co już robi. Jeśli Twój tata co rano sam z siebie zamiata ganek, wpisz to w plan dnia.
• Weź pod uwagę ograniczenia. Liczy się zmęczenie, wzrok, słuch, bolące dłonie i równowaga.
• Obserwuj nastrój. Ruchliwe, głośne zajęcia jednym odpowiadają, a innych przestraszają.
• Nadaj zajęciu cel. Składanie serwetek na parafialny festyn daje więcej satysfakcji niż ćwiczenie dla samego ćwiczenia.

Ogólna wskazówka według stadium

Demencję często opisuje się w trzech stadiach: wczesnym, średnim i późniejszym. To luźne określenia, a nie szufladki, a wiele osób ma lepsze i trudniejsze dni – kieruj się więc tym, co widzisz dzisiaj. Lista zajęć według stadium Alzheimer’s Foundation of America ma podobny układ.

Jak zacząć zajęcie z osobą z demencją?

Zacznij od czegoś małego, zacznij obok niej i ułatw powiedzenie „tak”. Wiele osób nadal chce brać udział, ale trudno im coś zaplanować lub rozpocząć.

1. Wybierz jej najlepszą porę, często poranek.
2. Najpierw wszystko przygotuj, żeby można było od razu zacząć.
3. Poproś o pomoc, a nie o popis: „Pomożesz mi z tym?”
4. Zrób pierwszy krok. Złóż pierwszy ręcznik i pozwól bliskiej osobie się przyłączyć. Pokazywanie działa lepiej niż tłumaczenie.
5. Proponuj jeden krok naraz.
6. Weź na siebie najtrudniejszą część. Alzheimer’s Association podpowiada, by samemu odmierzyć składniki, a potem podać łyżkę do mieszania.
7. Pozwól zrobić to po swojemu. Inaczej złożone ręczniki są w porządku.
8. Skończ, gdy przestaje być miło. Wiercenie się, zmarszczone czoło albo „nie dam rady” to znak, by zmienić zajęcie lub odpocząć.

Zobacz też, jak grać razem, oraz wskazówki dotyczące komunikacji.

Codzienne czynności w domu

Domowe obowiązki są znajome i pożyteczne, dlatego naturalnie od nich zacząć. National Institute on Aging wymienia zmywanie naczyń, nakrywanie do stołu, zamiatanie, sortowanie poczty i składanie prania wśród zajęć, które mogą sprawiać przyjemność. Więcej w poradniku o obowiązkach domowych.

1. Składanie ciepłych ręczników. Wysyp kosz prosto z suszarki na stół i składajcie obok siebie. Później wygładzanie i układanie w stos jest tak samo pomocne.
2. Łączenie skarpet w pary. Zacznij od skarpet w bardzo różnych kolorach. Później wystarczy oddzielanie jasnych od ciemnych.
3. Nakrywanie do stołu. Podawaj jeden rodzaj rzeczy naraz. Jedno nakrycie przygotuj samodzielnie jako wzór.
4. Zmywanie lub wycieranie naczyń. Ciepła woda z płynem i naczynia, które się nie stłuką. Wycieranie na siedząco oszczędza nogi.
5. Wycieranie stołu. Po posiłku podaj wilgotną ściereczkę. To prawdziwa praca dla niespokojnych rąk.
6. Sortowanie poczty. Katalogi i ulotki na „do zachowania” i „na makulaturę”. Prawdziwe rachunki odłóż wcześniej na bok.
7. Wycinanie z gazetek. Nożyczki z zaokrąglonymi końcami i gazetki ze sklepów. Później wystarczy też zakreślanie ulubionych produktów.
8. Sortowanie monet. Rozkładanie drobnych do kubeczków albo układanie ich w słupki. Pomiń drobne przedmioty, jeśli bliska osoba wkłada rzeczy do ust.
9. Zamiatanie lub ścieranie kurzu. Lekka miotła na ganku albo miotełka na długim kiju używana z krzesła.
10. Pomoc przy posiłku. Mycie warzyw, rwanie sałaty, mieszanie. Noże i kuchenka zostają po Twojej stronie.
11. Pieczenie według rodzinnego przepisu. Użyjcie kartki zapisanej jej ręką, jeśli ją masz. Później bliska osoba może być degustatorem.
12. Prace biurowe. Składanie listów, wkładanie ich do kopert i naklejanie znaczków albo wspólne pisanie listy zakupów.

Muzyka

Znajoma muzyka może docierać do człowieka nawet wtedy, gdy słowa przychodzą z trudem. Wskazówki Alzheimer’s Association dotyczące muzyki radzą wybierać znajome piosenki, bez reklam i przy wyłączonym telewizorze. Zobacz zajęcia z muzyką.

13. Stwórz osobistą playlistę. Muzyka z czasów, gdy bliska osoba była nastolatkiem i miała dwadzieścia kilka lat, z jej wesela, z kościoła i z jej kultury.
14. Śpiewajcie razem. Ty zacznij śpiewać. Nucenie i słuchanie też się liczą.
15. Wystukujcie rytm. Klaskanie, klepanie w kolana albo mały bębenek. Sprawdza się na siedząco i w późniejszym stadium.
16. Tańczcie. Wolny taniec w kuchni albo kołysanie się na siedząco, trzymając się za ręce.
17. Posłuchajcie całej płyty. Ulubiona płyta od początku do końca, do tego kawa i nic więcej.
18. Rozmawiajcie o muzyce. Zachęcaj do opowieści, a nie do podawania faktów: „Opowiedz mi o dawnych potańcówkach”.
19. Obejrzyjcie nagranie musicalu lub koncertu. Ulubione przedstawienie to dobry pomysł na wieczór. Przerwijcie, kiedy chcecie.
20. Zagrajcie na znajomym instrumencie. Osoba, która grała na pianinie, może lubić proste utwory; później wystarczy kilka wspólnych dźwięków.
21. Posłuchajcie muzyki na żywo. Krótki koncert w domu kultury albo próba chóru. Usiądźcie blisko wyjścia.

Wspomnienia: zdjęcia, przedmioty i opowieści

Cieszcie się przeszłością razem, nie sprawdzając jej. Zamiast „Pamiętasz…?” i „Kto to jest?” używaj otwartych zaproszeń do rozmowy. Zobacz zajęcia ze wspomnieniami.

22. Przeglądajcie album ze zdjęciami. Mów, co widzisz: „Co za sukienka. Opowiedz mi o tym dniu”. Przyjmuj imiona, których używa bliska osoba.
23. Zróbcie pudełko wspomnień. Pudełko po butach z rzeczami z jej życia, np. identyfikatorem z pracy albo kartką z przepisem. Wyjmujcie przedmioty po jednym.
24. Zacznijcie księgę życia. Kilka zdjęć na stronę z podpisami dużymi literami. Pomaga nowym opiekunom poznać tę osobę.
25. Korzystajcie z kart do rozmowy. Karty do rozmowy łączą obrazek z otwartym pytaniem.
26. Zróbcie grę z rodzinnych zdjęć. Pary zdjęć zamieniają Twoje zdjęcia w grę w dopasowywanie par.
27. Oglądajcie domowe filmy albo dawną telewizję. Komentujcie razem, zamiast zadawać pytania.
28. Weźcie do rąk przedmioty z jej pracy. Klucz francuski, stetoskop, księga rachunkowa. Ręce często same prowadzą opowieść.
29. Ugotujcie danie z dzieciństwa. Bliska osoba może mieszać, próbować albo po prostu siedzieć z Tobą w kuchni.
30. Obejrzyjcie mapę miejsc, w których mieszkała. Wodźcie palcem po znajomych drogach w dużym atlasie i rozmawiajcie.

Zajęcia twórcze

W sztuce liczy się robienie, a nie gotowe dzieło. Materiały powinny być dla dorosłych i bezpieczne. Zobacz prace plastyczne i rękodzieło.

31. Malowanie akwarelami. Gruby papier, kilka kolorów. Jeśli trudno zacząć, poprowadźcie razem pierwsze pociągnięcia pędzla.
32. Kolorowanki dla dorosłych. Kwiaty albo wzory patchworkowe, a nie postacie z kreskówek. Nasze kolorowanki działają na ekranie i na wydruku.
33. Kolaż. Wydzierajcie z gazet obrazki ogrodów, samochodów albo jedzenia i naklejajcie je. Później wystarczy samo wybieranie obrazków.
34. Układanie kwiatów. Bukiet ze sklepu i wazon. Później kilka gałązek w słoiku.
35. Wspólne robienie na drutach lub szydełku. Proste rzędy na grubych drutach. Później zwijanie włóczki w kłębki.
36. Kartki dla rodziny. Stemplowanie, podpisywanie albo ozdabianie kartek urodzinowych i kartek z życzeniami zdrowia dla prawdziwych osób.
37. Lepienie z masy samoutwardzalnej. Wyklepcie małą miseczkę. Używaj nietoksycznych materiałów i bądź w pobliżu.
38. Szlifowanie i wykańczanie drewna. Gotowy zestaw do budki dla ptaków i papier ścierny, bez elektronarzędzi. Zobacz zajęcia dla mężczyzn.
39. Pisanie lub dyktowanie listu. Do wnuka albo starego przyjaciela. Jeśli pisanie jest trudne, bliska osoba mówi, a Ty piszesz.

Na dworze i w ogrodzie

Świeże powietrze i światło dzienne to dobre towarzystwo. Zobacz zajęcia na dworze i w ogrodzie.

40. Podlewanie roślin. Mała konewka i kilka doniczek. Codzienne podlewanie nadaje dniu rytm.
41. Sadzenie w doniczce. Postaw ją na stole, żeby nikt nie musiał klękać. Sadzonki są łatwiejsze niż nasiona.
42. Pielenie lub usuwanie przekwitłych kwiatów. W rękawiczkach, jedna mała grządka naraz.
43. Grabienie liści. Jeden mały kawałek trawnika. Później przytrzymywanie otwartego worka to prawdziwe zadanie.
44. Spacer znajomą trasą. Dookoła bloku albo do skrzynki pocztowej. Krótsza trasa też jest w porządku.
45. Wspólne siedzenie na dworze. Krzesło na ganku albo balkonie w łagodny dzień. Oglądajcie chmury albo przechodniów.
46. Karmienie ptaków. Napełnijcie razem karmnik i obserwujcie go z miejsca przy oknie.
47. Mycie samochodu. Wiadro, gąbka, ciepłe popołudnie. Spłukiwanie kołpaków to dobre zadanie z jednym krokiem.

Zajęcia dla zmysłów

Dotyk, zapach, smak, dźwięk i obraz stają się coraz ważniejsze wraz z postępem demencji. Brytyjska NHS wymienia muzykę, przedmioty do trzymania w dłoniach i masaż dłoni jako pomysły na późniejsze stadia. Najpierw sprawdź alergie i ryzyko zadławienia; zobacz zajęcia dla zmysłów.

48. Masaż dłoni. Najpierw zapytaj i użyj odrobiny balsamu. Jeśli nie masz pewności co do skóry lub alergii, wybierz bezzapachowy.
49. Dotykanie tkanin. Koszyk z aksamitem, sztruksem, wełną i satyną do głaskania i składania.
50. Wąchanie ziół i kawy. Rozetrzyjcie w palcach świeżą miętę albo rozmaryn. Przy problemach z oddychaniem pomiń intensywne zapachy.
51. Czesanie włosów. Powoli i delikatnie, jeśli bliska osoba to lubi.
52. Ciepła myjka. Do rąk i twarzy w chłodny dzień. Najpierw sprawdź temperaturę.
53. Fartuch sensoryczny. Duże guziki i zamki błyskawiczne mocno przyszyte do materiału. Sprawdź, czy nic nie może się oderwać.
54. Smak ulubionego przysmaku. Mała łyżeczka, w konsystencji, którą bliska osoba może bezpiecznie zjeść.
55. Odgłosy natury. Deszcz, fale albo śpiew ptaków, cicho.
56. Oglądanie czegoś powolnego. Akwarium, film przyrodniczy albo padający śnieg.

Gry i łamigłówki

Gry się sprawdzają, gdy nie ma w nich odliczania czasu, punktów ani presji. Jeśli gra zaczyna przypominać test, odłóż ją. Zobacz, jak wybierać aplikacje i gry, oraz poradnik o grach na mózg.

57. Dopasowywanie obrazków. W Parach obrazków obrazki mogą pozostać odkryte, więc chodzi o zauważanie, a nie zapamiętywanie.
58. Szukanie takiego samego obrazka. Znajdź taki sam daje od dwóch do czterech możliwości. Rozmawiajcie o każdym obrazku.
59. Sortowanie do koszyków. Sortujmy razem to jak sortowanie skarpet na ekranie.
60. Układanka z dużymi elementami. Obrazy dla dorosłych, niewiele elementów. Układanka obrazkowa cały czas pokazuje cały obrazek. Więcej w poradniku o łamigłówkach dla osób z demencją.
61. Stara gra w karty. Ta, w którą bliska osoba grała przez lata. Później samo sortowanie talii według kolorów jest już grą.
62. Domino. Dopasowywanie końców. Później wystarczy samo układanie kamieni w rzędzie.
63. Wykreślanka z dużymi literami. Nasza wykreślanka ma słowa tylko poziomo i pionowo i można ją wydrukować.
64. Kończenie znanych przysłów. W grze Dokończ przysłowie zakończenie można pokazać w każdej chwili.
65. Bingo obrazkowe. Bingo obrazkowe pasuje dla rodziny i dla grup. Pomagajcie swobodnie zaznaczać pola na kartach.
66. Warcaby. Traktujcie zasady luźno. Przesuwanie pionków podczas rozmowy też się liczy.

Ruch

NIA proponuje spacery, rower stacjonarny, ćwiczenia z taśmą, rzucanie miękkiej piłki lub balonu, podnoszenie puszek z zupą i filmy z ćwiczeniami dla osób starszych. Zanim zaczniecie coś nowego, porozmawiaj z lekarzem, zwłaszcza przy problemach z równowagą.

67. Podrzucanie balonu. Usiądźcie naprzeciwko siebie. Balon leci powoli, więc łatwo go złapać.
68. Ćwiczenia na siedząco z filmem przygotowanym dla osób starszych, obok siebie.
69. Rozciąganie z taśmą. Delikatne przyciąganie ramion z lekką taśmą, na siedząco.
70. Podnoszenie puszek. Powolne unoszenie rąk, może przy muzyce.
71. Rower stacjonarny. Kilka spokojnych minut, a Ty obok.
72. Taniec z chustami. Machanie lekkimi chustami w rytm muzyki, na siedząco lub na stojąco.
73. Spacer w jakimś celu. Żeby wysłać list albo kupić kawę. Powód do wyjścia wydaje się naturalny.
74. Wspólna chwila oddechu. Zwolnijcie razem ze Spokojnym oddechem.

Zajęcia towarzyskie

Towarzystwo ma znaczenie nawet wtedy, gdy imiona przychodzą z trudem, a małe grupy są łatwiejsze niż duże. NIA zauważa, że osoba może nie pamiętać, kim jest gość, a mimo to często cieszy się jego towarzystwem. Zobacz poradnik o odwiedzinach.

75. Jeden lub dwóch gości naraz. Krótkie odwiedziny w cichym pokoju, ze zdjęciami do oglądania.
76. Rozmowy wideo z rodziną. Krótkie rozmowy, jeden głos naraz. Zobacz rozmowy telefoniczne i wideo.
77. Kawiarenka wspomnień. Nieformalne, otwarte spotkania dla osób z demencją i ich opiekunów (na wzór tzw. memory café). Zapytaj w miejscowym ośrodku pomocy społecznej lub w stowarzyszeniu alzheimerowskim, co działa w okolicy.
78. Posiłek na mieście o spokojnej porze. NIA proponuje znajomą, cichą restaurację poza godzinami szczytu i stolik blisko toalety.
79. Klub seniora albo dzienny dom pobytu. Towarzystwo dla bliskiej osoby i chwila wytchnienia dla Ciebie.
80. Czas z dziećmi. Krótka, spokojna wizyta wnuków albo czytanie książeczki obrazkowej maluchowi.
81. Gazeta przy kawie. Czytajcie nagłówki na głos. Rytuał jest ważniejszy niż wiadomości.
82. Pomaganie innym. Składanie ulotek parafialnych albo robienie kartki dla sąsiada.

Wiara i duchowość

Kieruj się tradycją tej osoby albo jej brakiem. NIA proponuje znajome nabożeństwa, czytania, muzykę religijną, modlitwę, medytację i świąteczne rytuały.

83. Udział w znajomym nabożeństwie. Wybierz spokojniejsze, usiądźcie przy przejściu i powiedz obecnym tam osobom o demencji.
84. Nabożeństwo online w dni, gdy wyjście z domu to za dużo.
85. Wspólna modlitwa lub czytanie. Znajome słowa, czytane powoli. Bliska osoba może dołączyć przy fragmentach, które zna.
86. Śpiewanie pieśni religijnych z jej tradycji.
87. Świąteczne rytuały. Świece na baterie, błogosławieństwo, ozdoby, których zawsze używała.
88. Wspólna cisza. Siedzenie w ogrodzie albo wspólne patrzenie na zachód słońca.

Zwierzęta

NIA proponuje karmienie, czesanie, wyprowadzanie na spacer albo siedzenie ze zwierzęciem i trzymanie go.

89. Czesanie spokojnego psa lub kota długimi, powolnymi ruchami.
90. Wspólne karmienie zwierzęcia. Ty odmierzasz, bliska osoba wsypuje.
91. Wspólny spacer z psem. Smycz trzymasz Ty.
92. Zwierzę na kolanach. Spokojny kot na kocyku potrafi bardzo uspokoić.
93. Wizyty zwierząt. Niektóre domy opieki i dzienne domy pobytu organizują odwiedziny zwierząt. Zapytaj w okolicy.
94. Realistyczne pluszowe zwierzę. Jeśli nie ma zwierzęcia, niektóre osoby lubią trzymać realistycznego pluszowego kota lub psa. Zaproponuj go zwyczajnie, nigdy jako zabawkę, i przyjmij odmowę.

Zajęcia na różne pory roku

Zachowajcie tradycje, ale w prostszej formie. NIA radzi mieć realistyczne oczekiwania i zapewnić ciche miejsce na odpoczynek w czasie gwarnych świąt.

95. Dekorowanie na daną porę roku. Dynia, wieniec albo świeże kwiaty na stole.
96. Świąteczne wypieki. Wałkowanie ciasta albo lukrowanie ciasteczek. Piekarnik obsługujesz Ty.
97. Wieszanie ozdób. Nietłukące się bombki podawane po jednej.
98. Przejażdżka, by zobaczyć świąteczne iluminacje. Krótka wieczorna jazda samochodem nie wymaga niczego poza towarzystwem.
99. Sadzenie cebulek wiosennych kwiatów. Jesienią wciśnijcie cebulki do doniczki i wyglądajcie pierwszych pędów.
100. Obieranie kukurydzy albo łuskanie grochu. Letnie zajęcie na ganku z miską na kolanach.
101. Adresowanie kartek świątecznych. Bliska osoba podpisuje, nakleja znaczki lub zakleja koperty, a adresy wypisujesz Ty.

Co zrobić, gdy zajęcie się nie sprawdza?

Przerwijcie i spróbujcie innym razem czegoś innego. NIA radzi zwracać uwagę na frustrację i pozwolić bliskiej osobie tylko się przyglądać, jeśli tak woli. Odmowa często oznacza, że zadanie jest za trudne, pora jest nieodpowiednia albo przeszkadza coś innego, np. ból, głód czy hałas. Zmniejsz zadanie, spróbuj wcześniej w ciągu dnia albo zacznij samodzielnie i zobacz, czy bliska osoba dołączy. Zobacz poradniki gdy bliska osoba odmawia i o niepokoju pod koniec dnia.

Jak zmieścić zajęcia między posiłkami i odpoczynkiem, podpowiada poradnik o łagodnym planie dnia. Rzeczy, które warto mieć pod ręką, znajdziesz wśród zajęć do wydruku, a jeśli prowadzisz grupę – w poradniku o zajęciach grupowych w domach opieki. Twój odpoczynek też się liczy: zobacz, jak dbać o siebie jako opiekun.