Hoạt động cho người sa sút trí tuệ: 101 ý tưởng đơn giản

Hoạt động tốt nhất cho người sống chung với sa sút trí tuệ thường là một việc họ vốn đã biết làm, được làm đơn giản đi một chút và làm cùng một người họ tin tưởng. Dưới đây là 101 ý tưởng, chia theo từng loại, kèm cách chuẩn bị và cách làm cho dễ hơn khi mọi việc trở nên khó khăn hơn. Bạn không cần dụng cụ đặc biệt, và không cần làm xong bất cứ việc gì. Một buổi chiều vui có thể chỉ là một giỏ khăn và một tách cà phê bên nhau.

Làm sao để chọn đúng hoạt động?

Hãy chọn theo người thân, không theo danh sách: bắt đầu từ những gì người thân vẫn luôn yêu thích và những gì họ có thể làm thoải mái hôm nay.

• Nghĩ về công việc và sở thích của người thân. Alzheimer’s Association gợi ý rằng người từng làm văn phòng có thể thích phân loại tiền xu hay đóng gói thư từ, còn người mê làm vườn có thể thích việc ngoài sân vườn.
• Để ý những việc người thân vẫn đang làm. Nếu bố bạn sáng nào cũng tự quét hiên nhà mà không cần ai nhắc, hãy đưa việc đó vào nếp sinh hoạt trong ngày.
• Lên kế hoạch theo những giới hạn. Sự mệt mỏi, thị lực, thính lực, đôi tay đau nhức và khả năng giữ thăng bằng đều quan trọng.
• Để ý tâm trạng. Những hoạt động nhộn nhịp, ồn ào hợp với người này nhưng lại làm người khác sợ hãi.
• Cho hoạt động một mục đích. Gấp khăn ăn cho bữa cơm ở chùa hay nhà thờ đáng làm hơn một bài tập chỉ để tập.

Hướng dẫn sơ lược theo giai đoạn

Sa sút trí tuệ thường được mô tả theo giai đoạn đầu, giữa và muộn. Đây chỉ là cách gọi tương đối, không phải những chiếc hộp, và nhiều người có ngày tốt ngày khó, nên hãy dựa vào những gì bạn thấy hôm nay. Danh sách theo giai đoạn của Alzheimer’s Foundation of America cũng theo cách chia tương tự.

Làm sao để bắt đầu một hoạt động với người sa sút trí tuệ?

Bắt đầu từ việc nhỏ, bắt đầu cùng người thân, và làm cho việc đồng ý trở nên dễ dàng. Nhiều người vẫn muốn tham gia nhưng thấy khó lên kế hoạch hay bắt đầu.

1. Chọn thời điểm tốt nhất của người thân, thường là buổi sáng.
2. Bày sẵn mọi thứ trước để có thể bắt đầu ngay.
3. Nhờ giúp đỡ, đừng bắt thể hiện: “Bố giúp con mấy cái này một tay được không?”
4. Tự bạn bắt đầu trước. Gấp chiếc khăn đầu tiên và để người thân cùng làm. Làm mẫu hiệu quả hơn giải thích.
5. Mỗi lần chỉ đưa ra một bước.
6. Nhận phần khó nhất. Alzheimer’s Association gợi ý bạn tự đong các nguyên liệu, rồi đưa chiếc thìa cho người thân khuấy.
7. Để người thân làm theo cách của họ. Khăn gấp khác kiểu cũng không sao.
8. Dừng khi không còn dễ chịu. Cựa quậy, nhíu mày hay nói “Tôi không làm được” là dấu hiệu nên đổi việc hoặc nghỉ.

Xem thêm cách cùng nhau chơi trò chơi và mẹo giao tiếp.

Việc thường ngày trong nhà

Việc nhà vừa quen thuộc vừa có ích, nên đó là chỗ tự nhiên để bắt đầu. National Institute on Aging liệt kê rửa bát, dọn bàn ăn, quét nhà, phân loại thư từ và gấp quần áo trong số những hoạt động người thân có thể thích. Xem thêm ở việc nhà.

1. Gấp khăn còn ấm. Đổ một giỏ khăn vừa lấy từ máy sấy ra bàn và ngồi cạnh nhau gấp. Về sau, vuốt phẳng và xếp chồng cũng giúp ích không kém.
2. Xếp tất thành đôi. Bắt đầu với những màu thật khác nhau. Về sau, chia đồ màu sáng và màu tối là đủ.
3. Dọn bàn ăn. Mỗi lần đưa một loại đồ. Tự bạn bày một chỗ ngồi để làm mẫu.
4. Rửa hoặc lau khô bát đĩa. Nước xà phòng ấm và bát đĩa không vỡ. Ngồi lau khô thì đỡ mỏi chân hơn.
5. Lau bàn. Đưa một chiếc khăn ẩm sau bữa ăn. Đó là việc thật cho đôi tay không yên.
6. Phân loại thư từ. Xếp tờ quảng cáo và thư rác thành hai chồng “giữ lại” và “bỏ đi”. Để riêng các hóa đơn thật ra ngoài.
7. Cắt phiếu giảm giá. Kéo đầu tròn và tờ rơi siêu thị. Về sau, khoanh tròn những món ăn yêu thích cũng được.
8. Phân loại tiền xu. Chia tiền lẻ vào các cốc hoặc cuộn thành thỏi. Bỏ qua đồ nhỏ nếu người thân hay cho đồ vật vào miệng.
9. Quét nhà hoặc lau bụi. Một cây chổi nhẹ ngoài hiên, hoặc một cây phất trần cán dài dùng khi ngồi trên ghế.
10. Giúp nấu một bữa ăn. Rửa rau, nhặt rau, khuấy nồi. Bạn lo phần dao và bếp lửa.
11. Làm một món bánh của gia đình. Dùng tấm công thức viết tay của người thân nếu bạn còn giữ. Về sau, người thân có thể là người nếm thử.
12. Làm việc giấy tờ. Gấp thư, cho vào phong bì và dán tem, hoặc cùng nhau viết danh sách đi chợ.

Âm nhạc

Âm nhạc quen thuộc có thể chạm đến người thân ngay cả khi lời nói đã khó khăn. Lời khuyên về âm nhạc của Alzheimer’s Association gợi ý những bài hát quen thuộc, không có quảng cáo và tắt TV. Xem hoạt động âm nhạc.

13. Lập một danh sách nhạc riêng. Nhạc từ tuổi mười mấy, hai mươi, từ đám cưới, từ nơi thờ phụng và từ văn hóa của người thân.
14. Hát theo. Bạn hãy cất tiếng hát trước. Ngân nga hay chỉ lắng nghe cũng là tham gia.
15. Giữ nhịp. Vỗ tay, vỗ nhẹ lên đầu gối hoặc gõ trống tay. Làm được khi ngồi và cả ở giai đoạn muộn.
16. Khiêu vũ. Nhảy chậm trong bếp, hoặc ngồi nắm tay nhau đung đưa.
17. Nghe trọn một album. Một đĩa nhạc yêu thích từ đầu đến cuối, kèm cà phê và không làm gì khác.
18. Trò chuyện về âm nhạc. Mời kể chuyện, đừng hỏi kiến thức: “Kể cho con nghe về những buổi khiêu vũ ngày xưa đi.”
19. Xem một vở nhạc kịch hay buổi hòa nhạc được quay lại. Một chương trình người thân từng yêu thích là một buổi tối thú vị. Tạm dừng bất cứ lúc nào.
20. Chơi một nhạc cụ quen thuộc. Người từng chơi piano có thể thích những bản đơn giản; về sau, cùng nhau dạo vài nốt.
21. Nghe nhạc trực tiếp. Một buổi hòa nhạc ngắn ở địa phương hay buổi tập của một dàn hợp xướng. Ngồi gần lối ra.

Ôn lại kỷ niệm: ảnh, đồ vật và những câu chuyện

Cùng nhau tận hưởng quá khứ mà không kiểm tra nó. Bỏ qua “Có nhớ…không?” và “Ai đây?”, thay vào đó dùng những lời mời mở. Xem hoạt động ôn lại kỷ niệm.

22. Lật xem album ảnh. Nói ra những gì bạn thấy: “Chiếc áo dài đẹp quá. Kể cho con nghe về ngày hôm ấy đi.” Người thân gọi tên ai thế nào thì cứ theo như vậy.
23. Làm một hộp kỷ niệm. Một hộp giày đựng những món đồ từ cuộc đời người thân, như chiếc thẻ nhân viên hay tấm công thức nấu ăn. Lấy từng món ra một.
24. Bắt đầu một cuốn sổ chuyện đời. Mỗi trang vài tấm ảnh kèm chú thích chữ to. Sổ giúp những người mới đến chăm sóc hiểu về người thân.
25. Dùng thẻ trò chuyện. Thẻ trò chuyện ghép một hình ảnh với một gợi ý mở.
26. Làm một trò chơi với ảnh gia đình. Ghép đôi ảnh biến chính ảnh của bạn thành một trò ghép đôi.
27. Xem phim gia đình tự quay hoặc chương trình TV xưa. Cùng nhau bình luận thay vì đặt câu hỏi.
28. Cầm nắm những đồ vật từ thời đi làm. Một chiếc cờ lê, một ống nghe, một cuốn sổ sách. Đôi tay thường dẫn dắt câu chuyện.
29. Nấu một món ăn thời thơ ấu. Người thân có thể khuấy, nếm hoặc chỉ ngồi trong bếp cùng bạn.
30. Xem bản đồ những nơi người thân từng sống. Lần theo những con đường quen thuộc trên một cuốn tập bản đồ lớn trong lúc trò chuyện.

Hoạt động sáng tạo

Nghệ thuật là ở việc làm, không phải ở sản phẩm cuối cùng. Hãy dùng đồ vẽ hợp với người lớn và an toàn. Xem thủ công và mỹ thuật.

31. Vẽ màu nước. Giấy dày, vài màu. Nếu khó bắt đầu, hãy cùng nhau dẫn những nét cọ đầu tiên.
32. Tô những mẫu tranh cho người lớn. Hoa lá hay hoa văn chăn ghép, không phải hoạt hình. Tranh tô màu của chúng tôi dùng được trên màn hình hoặc in ra.
33. Làm tranh cắt dán. Xé những hình khu vườn, xe cộ hay món ăn từ tạp chí rồi dán lên. Về sau, chỉ chọn hình thôi cũng là đủ.
34. Cắm hoa. Một bó hoa mua ở chợ và một chiếc bình. Về sau, vài cành trong một chiếc lọ.
35. Cùng đan hoặc móc len. Những hàng đơn giản trên que đan to. Về sau, cuộn len thành cuộn.
36. Làm thiệp tặng người nhà. Đóng dấu, ký tên hoặc trang trí thiệp sinh nhật, thiệp chúc mau khỏe cho những người thật.
37. Nặn đất sét tự khô. Ấn thành một chiếc đĩa nhỏ. Dùng vật liệu không độc và ở gần bên.
38. Chà nhám và hoàn thiện đồ gỗ. Một bộ nhà chim cắt sẵn và giấy nhám, không dùng dụng cụ điện. Xem hoạt động cho nam giới.
39. Viết hoặc đọc cho người khác viết một lá thư. Gửi cho đứa cháu hay một người bạn cũ. Nếu viết khó, người thân nói và bạn viết.

Ngoài trời và làm vườn

Không khí trong lành và ánh sáng ban ngày là những người bạn tốt. Xem hoạt động ngoài trời và làm vườn.

40. Tưới cây. Một bình tưới nhỏ và vài chậu cây. Tưới cây mỗi ngày tạo nhịp cho một ngày.
41. Trồng một chậu cây. Đặt chậu lên bàn để không ai phải quỳ. Cây con dễ trồng hơn hạt giống.
42. Nhổ cỏ hoặc ngắt hoa tàn. Đeo găng tay, mỗi lần một luống nhỏ.
43. Cào lá. Một khoảnh nhỏ. Về sau, cầm miệng bao mở ra cũng là một việc thật.
44. Đi dạo theo lối quen. Quanh khu phố hay ra đến hộp thư. Đi ngắn hơn cũng được.
45. Cùng ngồi ngoài trời. Một chiếc ghế ngoài hiên vào ngày dễ chịu. Ngắm mây trôi hay người qua lại.
46. Cho chim ăn. Cùng đổ thức ăn vào máng và ngồi bên cửa sổ ngắm.
47. Rửa xe. Xô nước, miếng bọt biển, một buổi chiều ấm áp. Xịt nước rửa vành bánh xe là một việc một bước rất hợp.

Hoạt động giác quan

Xúc giác, khứu giác, vị giác, thính giác và thị giác càng quan trọng hơn khi sa sút trí tuệ tiến triển. NHS nhắc đến âm nhạc, đồ vật để cầm nắm và xoa bóp tay cho các giai đoạn sau. Hãy kiểm tra dị ứng và nguy cơ hóc nghẹn trước; xem hoạt động giác quan.

48. Xoa bóp tay. Hỏi trước và dùng một chút kem dưỡng. Chọn loại không mùi nếu chưa chắc về da hay dị ứng.
49. Sờ các loại vải. Một giỏ vải nhung, nhung kẻ, len và sa tanh để vuốt ve và gấp.
50. Ngửi rau thơm và cà phê. Vò lá bạc hà hay hương thảo tươi giữa các ngón tay. Bỏ qua mùi nồng nếu người thân có vấn đề về hô hấp.
51. Chải tóc cho người thân. Chậm rãi và nhẹ nhàng, nếu người thân thích.
52. Lau bằng khăn ấm. Cho tay và mặt vào ngày lạnh. Thử nhiệt độ trước.
53. Khám phá tạp dề hoạt động. Cúc to và khóa kéo được khâu chắc chắn. Kiểm tra để không có gì bị bung ra.
54. Nếm một món yêu thích. Một thìa nhỏ, với độ đặc lỏng người thân ăn được an toàn.
55. Mở âm thanh thiên nhiên. Tiếng mưa, tiếng sóng hay tiếng chim hót ở âm lượng nhỏ.
56. Ngắm điều gì đó chậm rãi. Một bể cá, một đoạn video thiên nhiên hay tuyết rơi.

Trò chơi và câu đố

Trò chơi phù hợp khi không có hẹn giờ, điểm số hay áp lực. Nếu một trò bắt đầu giống bài kiểm tra, hãy cất đi. Xem chọn ứng dụng và trò chơi và trò chơi trí não.

57. Ghép đôi hình. Ghép đôi hình cho phép hình luôn ngửa lên, nên trò chơi là để quan sát, không phải để nhớ.
58. Tìm hình giống nhau. Tìm hình giống có hai đến bốn lựa chọn. Trò chuyện về từng hình.
59. Xếp vào giỏ. Cùng phân loại giống như xếp tất thành đôi trên màn hình.
60. Ghép hình mảnh lớn. Hình ảnh hợp với người lớn, số mảnh vừa phải. Ghép tranh giữ cả bức tranh luôn hiện rõ. Xem thêm ở trò đố và ghép hình cho người sa sút trí tuệ.
61. Chơi một trò bài lá quen thuộc. Bất kỳ trò nào người thân đã chơi nhiều năm. Về sau, xếp bộ bài theo màu tự nó đã là một trò chơi.
62. Chơi đô-mi-nô. Ghép các đầu giống nhau. Về sau, chỉ xếp các quân thành hàng cũng được.
63. Thử tìm từ chữ to. Tìm từ chữ to của chúng tôi chỉ có từ nằm ngang và dọc, và in ra được.
64. Nói tiếp những câu tục ngữ quen thuộc. Nói tiếp câu tục ngữ cho phép bạn xem phần cuối bất cứ lúc nào.
65. Chơi lô tô hình ảnh. Lô tô hình ảnh hợp với gia đình và các nhóm. Cứ thoải mái giúp đánh dấu phiếu.
66. Chơi cờ. Cờ đam hay cờ tướng, giữ luật thoải mái. Vừa di chuyển quân cờ vừa trò chuyện cũng là chơi.

Vận động

NIA gợi ý đi dạo, đạp xe tại chỗ, tập với dây kháng lực, tung một quả bóng mềm hay quả bóng bay, nâng hộp đồ hộp và xem video tập thể dục dành cho người cao tuổi. Hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ điều gì mới, nhất là khi người thân khó giữ thăng bằng.

67. Tung bóng bay. Ngồi đối diện nhau. Bóng bay chậm nên dễ bắt.
68. Tập theo video thể dục ngồi dành cho người cao tuổi, ngồi cạnh nhau.
69. Duỗi người với dây kháng lực. Kéo tay nhẹ nhàng với một sợi dây nhẹ khi ngồi.
70. Nâng hộp đồ hộp. Nâng tay chậm rãi, có thể theo nhạc.
71. Đạp xe tại chỗ. Vài phút nhẹ nhàng, có bạn ở gần.
72. Múa với khăn. Vẫy những chiếc khăn mỏng theo nhạc, khi ngồi hoặc đứng.
73. Đi bộ có mục đích. Đi gửi một lá thư hay mua một cốc cà phê. Có lý do để đi thì thấy tự nhiên hơn.
74. Cùng hít thở một lúc. Cùng nhau chậm lại với Hít thở thư thái.

Hoạt động giao lưu

Sự bầu bạn vẫn quan trọng ngay cả khi khó nhớ tên, và nhóm nhỏ dễ chịu hơn nhóm đông. NIA cho biết người thân có thể không nhớ khách đến thăm là ai nhưng thường vẫn thích có người bầu bạn. Xem đến thăm.

75. Mỗi lần chỉ một hai người đến thăm. Những buổi thăm ngắn trong căn phòng yên tĩnh, có ảnh để cùng xem.
76. Gọi video cho gia đình. Cuộc gọi ngắn, mỗi lần một người nói. Xem gọi điện và gọi video.
77. Thử một “quán cà phê ký ức”. Những buổi gặp mặt thân mật, ghé lúc nào cũng được, dành cho người sống chung với sa sút trí tuệ và người chăm sóc. Hãy hỏi hội người cao tuổi hoặc các dịch vụ hỗ trợ người cao tuổi ở địa phương xem gần bạn có gì.
78. Đi ăn ngoài vào giờ vắng khách. NIA gợi ý một quán ăn quen, yên tĩnh vào giờ thấp điểm, với bàn gần nhà vệ sinh.
79. Đến trung tâm người cao tuổi hoặc trung tâm chăm sóc ban ngày. Người thân có bạn bè, còn bạn có thời gian nghỉ ngơi.
80. Dành thời gian với trẻ nhỏ. Một buổi thăm ngắn, êm ả của các cháu, hoặc đọc một cuốn truyện tranh cho bé nghe.
81. Cùng đọc báo bên tách cà phê. Đọc to các tiêu đề. Thói quen ấy quan trọng hơn tin tức.
82. Giúp đỡ người khác. Gấp tờ chương trình cho chùa hay nhà thờ, hoặc làm một tấm thiệp tặng hàng xóm.

Hoạt động tín ngưỡng và tâm linh

Hãy theo truyền thống của chính người thân, hoặc không theo truyền thống nào. NIA gợi ý những buổi lễ quen thuộc, đọc kinh sách, nhạc tôn giáo, cầu nguyện, thiền và các nghi thức ngày lễ.

83. Dự một buổi lễ quen thuộc. Chọn buổi lễ vắng người hơn, ngồi gần lối đi, và cho mọi người ở đó biết về tình trạng sa sút trí tuệ.
84. Xem buổi lễ trực tuyến vào những ngày ra ngoài là quá sức.
85. Cùng cầu nguyện hoặc đọc kinh. Những lời quen thuộc, đọc chậm rãi. Người thân có thể đọc theo những đoạn mình thuộc.
86. Hát thánh ca hoặc nhạc tôn giáo theo truyền thống của người thân.
87. Giữ các nghi thức ngày lễ. Nến chạy pin, một lời chúc phúc, những đồ trang trí người thân vẫn luôn dùng.
88. Cùng nhau lặng yên. Ngồi trong vườn hoặc cùng ngắm hoàng hôn.

Thú cưng và động vật

NIA gợi ý cho thú cưng ăn, chải lông, dắt đi dạo, hoặc ngồi cạnh và ôm thú cưng.

89. Chải lông cho một chú chó hay mèo hiền bằng những đường chải dài, chậm.
90. Cùng cho thú cưng ăn. Bạn đong thức ăn; người thân đổ vào bát.
91. Cùng dắt chó đi dạo. Bạn cầm dây dắt.
92. Ôm thú cưng trong lòng. Một chú mèo hiền nằm trên tấm chăn có thể giúp rất dễ chịu.
93. Đón động vật đến thăm. Một số viện dưỡng lão và trung tâm chăm sóc ban ngày có tổ chức cho động vật đến thăm. Hãy hỏi ở địa phương.
94. Đưa một con thú bông trông như thật. Nếu không có thú cưng, có người thích ôm một chú mèo hay chú chó bông trông như thật. Hãy đưa ra một cách tự nhiên, đừng bao giờ coi đó là đồ chơi, và chấp nhận khi người thân không muốn.

Hoạt động theo mùa

Giữ các truyền thống, nhưng đơn giản hơn. NIA gợi ý nên thực tế và có một chỗ yên tĩnh để nghỉ trong những dịp lễ bận rộn.

95. Trang trí theo mùa. Một cành đào, một vòng hoa hay hoa tươi trên bàn.
96. Làm một món ăn ngày lễ. Nặn bánh hoặc trang trí bánh quy. Bạn lo phần lò nướng.
97. Treo đồ trang trí. Đồ trang trí không vỡ, đưa từng món một.
98. Đi xe ngắm đèn. Một chuyến đi ngắn buổi tối không đòi hỏi gì ngoài sự bầu bạn.
99. Trồng củ hoa. Vùi củ hoa vào chậu vào mùa thu và chờ ngắm mầm nhú lên.
100. Bóc ngô hoặc tách đậu. Một việc mùa hè ngoài hiên với chiếc bát đặt trong lòng.
101. Viết thiệp chúc mừng ngày lễ. Người thân ký tên, dán tem hoặc dán phong bì; bạn lo phần địa chỉ.

Nếu một hoạt động không hiệu quả thì sao?

Hãy dừng lại, và lần khác thử điều gì đó khác. NIA gợi ý để ý dấu hiệu bực bội và để người thân chỉ ngồi xem nếu họ thích. Lời từ chối thường có nghĩa là việc đó quá khó, thời điểm chưa phù hợp, hoặc có điều gì khác đang làm người thân khó chịu, như đau, đói hay ồn ào. Hãy thu nhỏ hoạt động, thử vào lúc sớm hơn trong ngày, hoặc tự bạn bắt đầu và xem người thân có tham gia không. Xem khi người thân nói không và bồn chồn lúc chiều tối.

Để sắp xếp hoạt động xen giữa bữa ăn và giờ nghỉ, xem một nếp sinh hoạt nhẹ nhàng hằng ngày. Để có sẵn đồ dùng, xem hoạt động in ra giấy, và nếu bạn hướng dẫn một nhóm, xem hoạt động nhóm ở viện dưỡng lão. Sự nghỉ ngơi của chính bạn cũng quan trọng: xem chăm sóc chính mình.