Enyamukulo lixupi
Oilonga iwa yongudu moitufi yofilela nosho yo momalongekido omutenya oi na okukala ixupi, i shiivike nawa noi li puyela okukufa ombinga, kutya nee omunhu oku na eenghono di fike peni: picture bingo, okwiimba pamwe, eengudu domahokololo, omalinyengo mapu nosho yo omaudano omatumbulo taa longwa pamwe. Kaleka eengudu dinini ngeenge tashi shiiva, kaleka ovanhu opo aveshe va dule okumona nokuuva, yandja oshinima shimwe sha yela poshikando, ndele to longekida oshinakuwanifwa shipu nosho yo omhito yokudja mo nombili kwaao te shi pumbwa.
- Eengudu dinini ohadi longo nawa luhapu shi dulife oshiningwanima shimwe shinene, nohadi pe ovanhu vahapu omhito yokukufa ombinga ponhele yokutala ashike.
- Kaleka ovanhu mongonga ile momukweyo wa fa oshimato shonghambe, popepi nomuwiliki, to diladila kombinga yokuuda nokumona, ndele to dima omakako omhepo.
- Longekida oshilonga keshe peemhito mbali ile nhatu di lili opo ovanhu ve na eenghono di lili va dule okukufa ombinga aveshe.
- Henuka omapulo taa yeleke, omuvalu woitwa nosho yo okufindana. Picture bingo otai dulu okudanwa opo keshe umwe a mane okadidiliko kaye.
- Okudja mo diva, okutala ile okukofa okwo ashike nawa. Kala u na omulongi a longekida okuyambidida keshe oo a hala onhele ya mwena.
Kepandja eli (oitukulwa 8)
- Oshike tashi ningifa oshilonga shongudu shi longe nawa moitufi yofilela?
- Ongudu oi na okukala inene shi fike peni?
- Ohandi longekida ngahelipi olududa nomutumba?
- Omadiladilo oilonga yongudu
- Ohandi longifa ngahelipi omaudano eni koshiyelekifo shinene?
- Ohandi lundulula ngahelipi oshilonga shimwe shi wapalele eenghono di lili?
- Ovawiliki ova pumbwa okupopya ngahelipi pefimbo longudu?
- Okuxulifa nawa, nokweefa ovanhu va dje mo
Omukanda ou owa nuninwa ovawiliki voilonga, omapangelo oitufi yofilela nosho yo ovawiliki vomalongekido omutenya. Otau popi omaludi oilonga yongudu oyo hai longo, omalongekido olududa, nghee oshilonga shimwe tashi dulu okulundululwa shi wapalele eenghono di lili, nosho yo nghee tamu dulu okulongifa oukadidiliko vetu va nyanyangidwa va picture bingo nomaudano oko-shiyelekifo shinene. Keshe shimwe shomwaai osha lalakanena ombili, ekwatafano nehololo. Kape na sha shomwaai shi li eyeleko.
Oshike tashi ningifa oshilonga shongudu shi longe nawa moitufi yofilela?
Oshilonga shongudu shiwa oshi shiivike nawa, oshixupi, oshipu okukufa ombinga ponhele keshe noshihe na efininiko. Dementia Care Practice Recommendations ya Alzheimer’s Association oya fatulula ekufombinga li na eityo onga oshinima tashi yambidida osho omunhu e hole noha hoolola, notashi mu pe omhito yokuhoolola nokumona ondjabi, nonande omunhu ota dimbulukwa kanini neenghono. Omukanda oo tuu oo otau ti yo kutya omalongekido a ikililwa ohaa kankamene koilonga imwe ile ivali inene yongudu mefiku, omo ovakalimo luhapu hava kala ashike va tala.
Osho otashi ulike komilandu donhumba tadi longo:
- Osho shi shiivike nawa oshiwa shi dulife oshipe. Omaimbilo, omatumbulo, omafano noinima yomido donale dovakalimo oi li puyela okukufa mo ombinga.
- Oshixupi oshiwa shi dulife oshile. Longekida shi fike pefimbo olo ongudu yeni hai dulu okutula omadiladilo, u na onhele ya yela yokuxulifa po pokati.
- Okuninga oshiwa shi dulife okutala. Pa keshe umwe oshinima a kwate, a tofe, a hoolole ile a popye.
- Eemhito dihapu, oshilonga shimwe. Tula mo eendjila dipu nodidjuu dokukufa ombinga.
- Kape na ovo tava findana, kape na omuvalu woitwa. Oilonga yomafinana ohai ningifa vamwe va kale ve udite va nyengwa.
Ongudu oi na okukala inene shi fike peni?
Luhapu ongudu inini oi li puyela. Alzheimer’s Association oya ti kutya omunhu oo ha kala a tila oshiningwanima shinene otashi dulika a kwatafane nawa mongudu inini. Kape na ondado imwe i li mondjila. Osha ikolelela kovakalimo, kolududa nokovanailonga ile ovakwafi ve li po.
Eyeleko liwa: omunhu keshe ota dulu ngaa okumona oshipala shomuwiliki, okuuda nawa nokumonika komukwafi moule womafimbo manini? Ngeenge hasho, topola ongudu, wedela ovakwafi, ile inda kolududa linini.
Moshiningwanima shinene, ngaashi okongelata yefimbo loivilo, kaleka ovanailonga novakwafi mokati kovakalimo, hakoixulo yolududa.
Ohandi longekida ngahelipi olududa nomutumba?
- Mongonga ile momukweyo wa fa oshimato shonghambe. Omayele oilonga otaa ti kutya ongonga yokutukulilafana oi li nawa monhele ya kula ya wana opo keshe umwe a kale omutumba mongonga, nopehe na omakako omhepo.
- Omuwiliki popepi nokomesho yomesho. Kala omutumba ponhele yokukala wa fikama ngeenge tashi shiiva.
- Okuuda nokumona osho shotete. Kaleka ovanhu ava hava udu kanini popepi nomuwiliki, kolulyo lavo liwa. Shilipaleka kutya omakende omesho nomakende okuuda oku li po. Alzheimer’s Association oya ti kutya omaupyakadi omesho nokuuda otaa dulu okuninga eenghundafana di kale didjuu.
- Ouyelele nau kale konima yovakalimo, hakonima yoye. Henuka okukaleka omunhu a taalela eefitola dinene tadi eta ouyelele muhapu.
- Dima o-TV noradio. Alzheimer’s Association otai kumaida okudima omakako taa piyaaneke pefimbo loilonga yomusika.
- Eenghundafana imwe poshikando. Eenghundafana dihapu poshikando odidjuu kovanhu tava dimbulukwa kanini nokovanhu tava udu kanini, ngaashi Alzheimer’s Association ya yelifa momayele ayo e na sha noivilo.
- Omapito a yela nosho yo onhele ya mwena. Keshe oo a hala okudja mo oku na okukala ta dulu oku shi ninga noupu, e na omulongi te mu findikile.
Omadiladilo oilonga yongudu
Picture bingo
Picture bingo ohai pingena po eengodi nomafano a yela, ngaashi okatemba kotee, ombwa ile orosa, opo paha kale oo ta pumbwa okudimbulukwa ongodi ile, ile okulesha oinima inini.
Nghee tai danwa:
- Nyanyangida okadidiliko kamwe komunhu keshe okudja kepandja letu Picture Bingo to longifa okatofa ka Print. Opepa la kola oli li puyela okukwata. Li lamineka opo li longifwe natango.
- Yandja oinima inene i li puyela okukwata, ngaashi oipapa yo-poker, oifiko yomabotela ile oumbapila va tetwa.
- Longifa omuifani woko-shiyelekifo ko-TV ile ko-projekita opo keshe umwe a mone efano eshi to tumbula edina lalo.
- Kanghama kanini konima yefano keshe ndele to shivi epopyo lixupi: “Ope na ngoo oo a hala oku tu lombwela kombwa ei a li e shi?” ile “Omwa mona mo shike apa?”
- Twikila okwiifana fiyo oukadidiliko aveshe va yada. Keshe umwe ota mane.
Okulundulula: Longifa eembokis inini kovanhu ovo tava mono okadidiliko ka yada taku monika kwa fa ku na oinima ihapu. Omukwafi ota dulu okuulika efano la faafana komunhu oo te shi pumbwa. Vamwe otashi dulika va kale va hala okukwata okadidiliko kefano lomuifani nokukeulika kongudu.
Okwiimba pamwe
Omusika oi li imwe yomoilonga yongudu hai hafelwa unene. Alzheimer’s Association oya ti kutya nokuli peenhele dokuxuuninwa, omunhu otashi dulika a dule okudenga omusika ile okwiimba eimbilo lounona waye.
Nghee tai ningwa:
- Hoolola omaimbilo ovakalimo va kula nao, haao omuwiliki e hole. Pula omaumbo kutya keshe umwe okwa li e hole shike.
- Longifa omusika ihe na omashiivifo, oo ehangano tali ti kutya otaa dulu okunyemateka.
- Nyanyangida eendjovo momafutilo manene kwaavo hava lesha, ndele ino shi fininika.
- Yandja oishiimbi shomake, eengoma dinini ile oimaliwa ya fa omalapi va pepe.
- Ladipika okupandula omake nomalinyengo, ndele to kaleka omusika i li pefimbo liwa.
Okulundulula: Vamwe otava imbi eendjovo adishe, vamwe otava imbi noupu, vamwe otava denga omhadi, navamwe otava pwilikine ashike. Aishe ei oi na oshilonga. Tala omukanda woilonga yomusika u mone shihapu.
Eengudu domahokololo
Ongudu yomahokololo ohai ongala kombinga yoshikundafanwa shimwe, ngaashi omafiku ofikola, eehauto dotete, ombishi ile okwenye, tai longifa omafano, oinima nomusika. Elalakano olo eenghundafana diwa, hakudimbulukwa oinima aishe naanaa ngaashi ya li.
Nghee tai ningwa:
- Hoola oshikundafanwa shimwe ndele to eta oinima inini ovanhu tava dulu okukwata: oshikanghifo shomake, eenghaku dokudenga ombapila, ombaki ile okambo komiti.
- Pitifa oshinima shimwe poshikando. Pula omapulo a manguluka: “Tu lombwela kombinga yaashi,” “Omwa mona mo shike?” “Olyelye a li ha longifa sha fa eshi?”
- Tambula ko enyamukulo keshe. Ino yukifa nande efiku ile oshili.
- Endifa eenghundafana di ye komahokololo mawa. Omayele oilonga otaa ti kutya ovafile voshisho ova pumbwa okweendifa omahokololo komadiladilo mawa, hakuoo taa dulu okunyemateka.
Conversation Cards otai yandje oukadidiliko vomafano va nyanyangidwa ve na omapulo a manguluka paitukulwa, ovo hava longo nawa onga eetameko deenghundafana. Omadiladilo mahapu oku li momukanda womahokololo.
Finish the saying
Omatumbulo a shiivika nawa (“A penny saved is a penny…”) ohaa shivi keshe umwe a tye exulifo pamwe. Ulika Finish the Saying koshiyelekifo shinene ndele to efa ongudu i nyamukule newi limwe. Konima yetumbulo keshe oku na epulo leenghundafana. Ngeenge kape na oo ta tongo exulifo, li ulika ndele to twikile. Kape na oshili ile epuko.
Okukonga omatumbulo momafutilo manene, pamwe
Ulika Word Search yomafutilo manene koshiyelekifo ndele to kongo omatumbulo onga ongudu, ile nyanyangida oukopi kwaavo va hala okulonga voovene potafule. Omatumbulo ohaa ende ashike kombinga nomokule.
Omalinyengo mapu
Omalinyengo omutumba, okupitifa okambola kanaana ile okabalona, ile okudana omutumba nomusika i shiivike. Ulika elinyengo keshe ponhele yokulifatulula.
Okutula melandulafano nokufathaneka potafule
Outafule vanini vovanhu vatatu ile vane otava dulu okutula momalupe omafano, oipambu yoimaliwa ile oikwatelifo yokulya pamwe. Koshiyelekifo, Picture Pairs otai dulu okudanwa nomafano a kala a ulikwa, umwe ta tofa ofimbo potafule tapa popiwa kombinga yefano keshe.
Ohandi longifa ngahelipi omaudano eni koshiyelekifo shinene?
Omaudano etu ohaa longo mo-web browser, onghee oto dulu oku a longifa ko-TV ile ko-projekita nopehe na okutula mo sha.
- Patulula omaudano ko-laptop ile ko-tablet ya kwatakanifwa koshiyelekifo nongodi ile nokutuma.
- Ningifa browser i yadife oshiyelekifo ndele to tula omusika pefimbo liwa.
- Kala u na omuwiliki umwe ta tofa ofimbo ongudu tai ifana omahoololo. Ile yandja o-tablet komunhu oo ta kala a hala olweendo laye.
- Kanghama nena eshi ongudu ya hala. Omaudano kae na efimbo la tulwa po, omuvalu woitwa ile exulifo tali fininikwa.
Picture Bingo, Finish the Saying, Picture Pairs na Conversation Cards otaa wapalele eengudu unene. Tala omahoololo aeshe kepandja letu lomuudano.
Ohandi lundulula ngahelipi oshilonga shimwe shi wapalele eenghono di lili?
Longekida hanga eendjila nhatu dokukufa ombinga moshilonga keshe.
| Oshilonga | E liholola yoovene | E na ekwafo linini | E na ekwafo lihapu |
|---|---|---|---|
| Picture bingo | Ota kongo nokufunika omafano aye | Omukwafi ta ulike; omunhu ta funike | Ota kwata okadidiliko kefano; ta pwilikine nota tale |
| Okwiimba pamwe | Ota imbi, ta hoolola eimbilo tali shikula | Ota imbi noupu, ta pandula omake, ta longifa oshiimbi shomake | Ota pwilikine, ta kwata oshali yopeke, ta denga omhadi |
| Omahokololo | Ota hokolola omahokololo | Ota nyamukula heeno ile ahawe ile ta ulike | Ota kwata nokukwata oshinima |
| Okukonga omatumbulo | Ota longo okopi yaye | Ota kongo omatumbulo koshiyelekifo shinene nomukwafi | Ota pwilikine eshi omatumbulo taa leshwa |
Kovakalimo ve li peenhele dokuxuuninwa, NHS oya ti kutya oilonga luhapu oi na okukala i li paunafangwa nokuyukifa elitulemo komaliudo, ngaashi omusika, oinima dokukwata nokumassa omake. Okafimbo kamwe nomunhu aeke pefimbo ile konima yongudu otashi dulika shi mu wapalele shi dulife ongudu yovene. Tala oilonga yovanhu ve li peenhele dokuxuuninwa.
Ovawiliki ova pumbwa okupopya ngahelipi pefimbo longudu?
- Liholola keshe efimbo, ndele to longifa edina olo keshe umwe a hala.
- Popya kanini, yandja oshinima shimwe poshikando, ndele to ulike manga ino popya.
- Pula omashivo a manguluka (“Tu lombwela kombinga ya…”) ile omahoololo mayela, hapula omapulo taa yeleke (“Oto dimbuluka ngaa…?”).
- Ino yukifa. Pandula keshe umwe molwaasho a yandja.
Opo to mono shihapu kombinga yaashi, tala omayele eenghundafana.
Okuxulifa nawa, nokweefa ovanhu va dje mo
Okuxulifa po osho oshinima shiwa. Tala omandidiliko oo taa ulike kutya omunhu okwa loloka, ke na ombili ile okwa nyemata, ndele to kala u na omukwafi te mu pe omhito yokweenda ile okukala omutumba monhele ya mwena. Omunhu ta kofele pefimbo lokuimba pamwe otashi dulika ashike e udite nawa.
Xulifa ongudu keshe monghedi ya faafana, neimbilo li shiivike ile nepandulo li li paunafangwa, opo exulifo li kale la ngungumana nola teelelwa. Konima yaasho, shanga osho sha longa nawa naavo va hafela shike. Oinima oyo otai ningi oshikando tashi shikula shi kale shiwa.
Omapulo haa pulwa olundji
Ongudu i na okukala inene shi fike peni moilonga yovanhu tava dimbulukwa kanini?
Kape na ondado imwe i li mondjila, osheshi osha ikolelela kovakalimo, kolududa nokovanailonga ve li po. Omapangelo mahapu ohaa mono kutya eengudu dinini ohadi kwafele keshe umwe a mone, a ude nokukufa ombinga, ofimbo oiningwanima yomolududa linene hai fiye ovanhu vahapu tava tale ashike. Ngeenge oto ningi oshiningwanima shinene, wedela ovanailonga ile ovakwafi va kale mokati kovakalimo nokuyambidida umwe ile vavali keshe.
Ondi na okuunganeka ngahelipi ongudu yovanhu ve na eenghono di lili?
Longekida eendjila dihapu dokukufa ombinga moshilonga keshe. Mokuimba pamwe, vamwe otava imbi eendjovo adishe, vamwe otava pandula omake ile tava imbi noupu, navamwe otava kwata oshiimbi shomake. Mu picture bingo, vamwe otava kongo omafano avo voovene, ofimbo omukwafi ta ulike kuvamwe. Kaleka ovanhu ava va pumbwa ekwafo lihapu popepi nomulongi ile nomukwafi.
Ohandi dani ngahelipi picture bingo inai ninga omaludalo?
Ifana efano keshe fiyo okadidiliko kakeshe umwe ka yada, opo paha kale oo ta fiwa po. Popyeni kombinga yefano keshe eshi tali holoka, ndele to efa po oipewa kwaavo va findana ile to pe keshe umwe oshinima shimwe sha faafana. Elalakano olo okukala mu na elitulemo limwe neenghundafana, hakutya olyelye ta mane tete.
Ohandi dulu oku longifa omaudano eni koshiyelekifo shinene mongudu?
Heeno. Omaudano etu ohaa longo mo-web browser, onghee oto dulu oku a patulula ko-laptop ile ko-tablet ya kwatakanifwa ko-TV ile ko-projekita. Picture Bingo oi na oukadidiliko vokunyanyangidwa nosho yo omuifani woko-shiyelekifo. Finish the Saying na Picture Pairs nao otaa longo nawa koshiyelekifo shinene, ngeenge umwe ta tofa ponhele yongudu.
Eeshako doilongifo
Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.
- Alzheimer's Association Dementia Care Practice Recommendations · Alzheimer's Association (The Gerontologist, 2018)
- Activities · Alzheimer's Association
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association
- Communication · Alzheimer's Association
- The Holidays and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS