Enyamukulo lixupi
Sundowning osheshi omunhu ta kala ihe na ombili, a ngwangwana ile a handuka pefimbo letango tali ningine ile konguloshi. Eenghatu tadi dulu okukwafela oda kwatela mo elandulafano lefiku la yukilila, ouyelele wetango nokulonga sha komutenya, okunangala kanini konguloshi, okulongifa kanini oinima i na caffeine, okuxwika eelamba manga inaku laula, okungungumaneka eumbo, noilonga yombili ngaashi omusika, omafano ile okupeta oikutu. Omaupyakadi mape ile taa naipala okwa pumbwa okupulwa ndokotola.
- Sundowning otashi ti omunhu ota kala ihe na ombili ile a ngwangwana eshi etango tali ningine.
- Longa oilonga idjuu, omalweendo nokuyoga komutenya ile komatango opehovelo.
- Ouyelele wetango, okweenda efiku keshe, okunangala kanini konguloshi nokuninwa kanini oinima i na caffeine otashi dulu okukwafela onguloshi i ende nawa.
- Xwika eelamba manga inaku laula, shunifa omundundumo pedu, nokulonga oilonga yombili oyo omunhu e shii nawa.
- Shanga oinima oyo tai ningwa opo u mone osho tashi eta oupyakadi, nokukala wa ngungumana nokumupameka eshi ehe na ombili.
- Pula ndokotola ngeenge omaupyakadi mape ile taa naipala: ouyahame, omikifi ile omiti otai dulu okukala i na mo oshinima.
Kepandja eli (oitukulwa 9)
- Sundowning oshike?
- Oshike tashi dulu okunaipika omaupyakadi komatango?
- Ongahelipi handi dulu okuunganeka efiku opo onguloshi i kale ya ngungumana?
- Ongahelipi handi dulu okungungumaneka eumbo komatango?
- Oilonga ilipi yombili hatu dulu okulonga komatango?
- Onda pumbwa okuninga shike ngeenge omunhu a kala ehe na ombili?
- Ongahelipi handi dulu okumona osho tashi eta omaupyakadi?
- Onaini ndi na okupula ndokotola kombinga ya sundowning?
- Ongahelipi handi dulu okuhunga nokuungaunga nonguloshi ame mwene?
Omafimbo mahapu omaukwaneumbo ohaa mono oshinima sha faafana: ongula ohai kala ya ngungumana, ashike eshi efiku tali ehene komatango, omunhu ou e na oudu wokudimbwa ota kala ehe na ombili, a tila, a ngwangwana ile a handuka diva. Ota dulu okweendaenda, okupula a „shune keumbo“ nonande oku li keumbo, ile a handuka noupu. Oshinima eshi luhapu ohashi ifanwa sundowning.
Kape na ekandulepo limwe alike, ashike omalunduluko melandulafano lefiku, monhele omo mu li nosho yo moilonga oyo tamu longele pamwe otai dulu okukwafela omatango a kale a ngungumana. Ependja eli ola ongelwa omayele taa longo okudja kuNational Institute on Aging nokoAlzheimer’s Association. Eli kali fi omayele opaunamiti. Ngeenge omaupyakadi mape, okwe uya ombadilila ile taa naipala, popya nandokotola womunhu oo.
Sundowning oshike?
Sundowning osheshi omunhu ta kala ehe na ombili, ta piyaanekwa, ta handuka ile ta ngwangwana eshi etango tali ningine, komatango ile konguloshi yopehovelo. National Institute on Aging (NIA) oya ti okukala wa loloka unene otaku dulu okweeta omaupyakadi mahapu komatango.
Oshike tashi dulu okunaipika omaupyakadi komatango?
Oinima ihapu otai dulu okukala i na mo oshinima, luhapu pefimbo limwe. Alzheimer’s Association oya tumbula oinima ngaashi:
- okuloloka konima yefiku lile;
- eendawo dipe ile tadi piyaaneke;
- „ewendo lomeni lolutu“ inali yukilila, olo tali ningifa omunhu a kale a loloka komutenya ndele ta kala oupafi oufiku;
- ouyelele wa ninipala nomididimbe, odo tadi dulu okungwangwaneka;
- okuuda oudjuu ile ehandu lovanhu ve li popepi;
- okudja oufiku u shona, osho sha ikilila movakulunhu.
NIA oya weda ko oinima oyo tai eta okungwangwana, ngaashi ouyahame, ehandukilo ile oudjuu, eemhofi inadi wana, epitililo la kwata, omundundumo muhapu ile ovanhu vahapu, nomiti dimwe ile elongifo kumwe lomiti di lili noku lili.
Ongahelipi handi dulu okuunganeka efiku opo onguloshi i kale ya ngungumana?
Tula oilonga idjuu komutenya nokukaleka omatango a ngungumana notaa dulu okuteelelwa. NIA naAlzheimer’s Association aveshe otava ladipike elandulafano lefiku la yukilila. Oshihopaenenwa shefiku, to dulu oku shi wapalela peni:
| Efimbo | Osho tashi dulu okukwafela |
|---|---|
| Ongula | Okumonafana nandomiti, okuyoga, omalweendo noilonga keshe tai pula eenghono, eshi ovanhu vahapu ve na oupafi |
| Ongula yokomeshisho | Efimbo pondje ile popepi nekende li na etango; okweenda ile elinyengo limwe |
| Omutwe wefiku | Okulya komutenya kwa wana (Alzheimer’s Association otai ti okulya komutenya kwa wana nokulya onguloshi kwa pupalala) |
| Omatango opehovelo | Okufuda po ngeenge sha pumbiwa, ashike henuka okunangala efimbo lile komatango |
| Pokati komatango nokomatango opehulilo | Oilonga yombili oyo omunhu e shii nawa; okalya kanini noshinwa; inamu nwa oinima i na caffeine |
| Manga inaku laula | Xwika eelamba domeumbo nokupata omakende manga inaku laula |
| Onguloshi | Okulya onguloshi kwa pupalala, omusika ya ngungumana, omapiyaaneko manini, elandulafano lokukala ko yeemhofi la yukilila |
Oitwa imwe ya yooloka okudja meenghundana:
- Ouyelele wetango. NIA otai ti kaleni efimbo pondje ile popepi nekende opo mu mone etango efiku keshe.
- Elinyengo lefiku keshe, ashike inali pitilila. Kendabaleni okukala tamu linyenge efiku keshe ndele inamu unganeka oilonga ihapu unene, osho NIA ya ti.
- Oikunwa komatango. Henukeni oikunwa yoalkoholi noinima i na caffeine, ngaashi okofi ile kola, komatango (NIA). Alzheimer’s Association oya tumbula yo onikotina.
- Okunangala komutenya. Henukeni okunangala efimbo lile ile okwiilikana komatango (NIA). Alzheimer’s Association otai ti shunifeni pedu okunangala komutenya ngeenge eemhofi doufiku otadi eta oupyakadi.
Opo mu mone omaetepo mahapu okukaleka efiku la yukilila, taleni oilonga yelandulafano lefiku.
Ongahelipi handi dulu okungungumaneka eumbo komatango?
Shunifa omundundumo pedu, wedela ouyelele nokukaleka oinima oyo omunhu e shii nawa popepi.
- Ouyelele wa yela nowa wana. Alzheimer’s Association otai ladipike eumbo li kale li na ouyelele wa wana konguloshi. Xwika ouyelele manga omididimbe inadi holoka.
- Omundundumo munini. Dima ile shunifa pedu TV noradio, nokushunifa pedu ovaenda ile oilonga ihapu meumbo pefimbo eli. Alzheimer’s Association otai ti shunifeni pedu omapiyaaneko onguloshi ngaashi TV, oilonga yomeumbo nomusika ya pomba.
- Oinima di shii okulineekelwa. NIA otai ti omusika ya ngungumana nokukaleka oinima nomafano oo omunhu e hole popepi otashi kwafele.
- Tala onghalo yomunhu. Alzheimer’s Association otai ti taleni ngeenge ope na ouyahame, ondjala, enota, epitililo la kwata, omundilo wa yada, ololoko, omikifi ile omapiyaaneko okoshipa, nokukaleka onhele i na oupyu wa wapala.
- Omaliudo oye mwene. Ovanhu ohava udu oudjuu wavamwe. NIA otai ti ende kanini nokukendabala okungungumana ngeenge oupyakadi woye otau wedela ko ketingifo.
Oilonga ilipi yombili hatu dulu okulonga komatango?
Hoololeni oilonga oyo omunhu e shii nawa, inadi endelelwa noipu okweefa. Alzheimer’s Association otai ladipike oilonga yombili ngaashi omusika ya ngungumana, okutala omafano ile okafilima omunhu e hole, nokweenda pamwe opo mu shunife pedu okuhe na ombili. NIA otai ti okalya kanini ile oshinwa, okatopolwa ko-TV omunhu e hole, omusika, okweenda, okulesha, ile oshilonga shomeumbo shipu ngaashi okupeta oikutu.
Omaetepo mu dulu okuyeleka:
- Peteni oikutu pamwe. NIA otai tumbula oshilonga eshi shomeumbo shipu. Eehandukifo odipu okukwata, noshilonga oshi na exulilo li li wetikile.
- Daneni omusika omunhu e hole. Eengalo odo a li e hole eshi a li omunyasha, nomundundumo u li pedu. Okwiimba pamwe nasho osha wana. Omaetepo mahapu ope na mo oilonga yomusika.
- Taleni omafano. Okaalbum komafano, ile omafano manini oukwaneumbo mo Photo Pairs taa kala e li wetikile, otaa dulu okweeta eenghundafana da ngungumana.
- Endeni kanini. Moshikunino, popepi neumbo ile meendjila domeumbo, manga inaku laula.
- Lyeni okalya kanini nokunwa sha pamwe. Sha pupalala, sha pupyala nohashi na caffeine, tamu kala poshitaafula pamwe.
- Okufaneka omafano noupu. Picture Pairs noitukulwa ine nomafano e li wetikile oipu okuhova noipu okweefa.
- Okutyaela omaluvala. Coloring koshiyelekifo ile kepandja la nyanyangidwa, inamu litulila elalakano lokumanifa.
- Okutala nokupopya. Conversation Cards ohai ulike efano nepulo la manguluka. Okutala ashike osha wana.
- Okufuda po kanini. Calm Breathing efimbo la ngungumana, tali ende kanini, olo to hovele noto xulifa po ove mwene.
- Oilonga yomake. Okutopola eembuto ile eesokisi, okupukulula ekumbafa li na ofewa, ile okukwata oshinima omunhu e shii nawa. Taleni oilonga yokumona nokukwata.
Henukeni omaudano mape, omalweendo e na omapiyaaneko noinima oyo tai pula okudimbulukwa ile okudilonga unene komatango. I tuvikilileni ongula.
Onda pumbwa okuninga shike ngeenge omunhu a kala ehe na ombili?
Kala wa ngungumana, mu pameka, nokumulundulula kanini. NIA otai ti popya nombili, pwilikina komalipulo omunhu oo, henuka omalitangakwaita, mu lombwela kutya oku li meameno, nokumukwata nounghenda ngeenge otashi kwafele. Konima yasho, kendabala okumulundulula: okalya kanini, oshinwa, omusika ile okweenda.
Alzheimer’s Association otai ladipike oitya ngaashi „Ove ou li meameno apa“ na „Ondi udite nai eshi wa udifwa nai,“ notai ti wedela ouyelele, ende kanini nokushunifa pedu omapiyaaneko. Ino mu idilila, ino mu fininika ile oku mu kwata neenghono, ile okutwa eemhata naye.
Ngeenge omunhu ota kala e na ehandu linene, NIA otai ti kala kokule sha wana fiyo oshinima sha xula po. Meenghalo doiponga, ifana 10111 ile 112 nokuyelifa kutya omunhu oo oku na oudu wokudimbwa.
Omauyelele etu kombinga yo eenghundafana nosho yo osho u na okuninga ngeenge ta ti aawe oku na omaetepo mahapu e na sha neendjovo da ngungumana.
Ongahelipi handi dulu okumona osho tashi eta omaupyakadi?
Shanga oinima i li pauxupi oule woshivike ile ivali. Alzheimer’s Association otai ladipike okushanga osho tashi ningwa po manga oinima ya sundowning inai holoka opo mu mone osho tashi i eta. Shanga efimbo omaupyakadi a hovela, osho sha ningwa po mowili ya tetekela, okunangala, oikulya noikunwa, ovaenda, omundundumo nouyelele. Twala eshangelo olo kundokotola. NIA oya ti okushanga omalunduluko melihumbato otaku dulu okukwafela ovo tava file oshisho novanamaziko vopaunamiti va mone elandulafano.
Onaini ndi na okupula ndokotola kombinga ya sundowning?
Kwatafana nandokotola womunhu oo ngeenge omaupyakadi okuhe na ombili mape, okwe uya ombadilila, ile taa ende pamwe nomalunduluko makwao. NIA oya ti omalunduluko ombadilila ile taa lunduluka diva melihumbato, unene konima yomukifi ile omalunduluko omape omiti, okwa pumbwa okutalwa kundokotola diva.
Pula ndokotola a tale oinima oyo tai dulu okuninga onguloshi idjuu. Alzheimer’s Association oya tumbula omaupyakadi opalutu ngaashi omikifi domomifimbo domahodi, okuheenghono okukwata omundilo ile omakaka, omaulu inaa tulumukwa nokupula omufudo pombada pefimbo leemhofi, notai ti pula kutya omafimbo elipi mefiku a wapala komuti keshe. NIA oya tumbula ouyahame, epitililo la kwata noilanduli yomiti ile elongifo kumwe lomiti di lili noku lili onga oinima tadi dulu okweeta omaupyakadi.
Alzheimer’s Association oya ti eenghedi inadi longifa omiti ohadi hoololwa tete komaupyakadi eemhofi oo a kwatakanifwa noAlzheimer, nokutya omiti yokukwafela omaupyakadi komatango oi na okutalwa ashike ngeenge eenghedi odo inadi longa, konima eshi mwa konakona ouwa nomapingafano ao. Etokolo olo oli li kundokotola. Ino hovela, ino efa ile ino lundulula omuti washa, oshinima sheemhofi ile oinima yokuwedela po nopehe na omayele andokotola.
Ongahelipi handi dulu okuhunga nokuungaunga nonguloshi ame mwene?
Omatango otaa dulu okukala efimbo lidjuu unene kwaao ta file oshisho. Ngeenge otashi shiiva, pula oshilyo shoukwaneumbo, kaume ile omukwafi a futwa a kwafele komatango omafiku manini moshivike, nonande oshitukululwa showili imwe. Omukanda wetu kombinga yo okulifila oshisho kwoye mwene ou na omaetepo okukwafelwa nosho yo onomola yaAlzheimer’s Association 24/7 Helpline oyo hai longo oshali.
Omapulo haa pulwa olundji
Sundowning ohai holoka po unene pefimbo lilipi mefiku?
Luhapu ohai hovele ile tai naipala komatango ile konguloshi yopehovelo, eshi ouyelele wetango tau shuna pedu. Efimbo otali dulu okulunduluka komuntu nomuntu, onghee okushanga oinima i li pauxupi oule woshivike ile ivali otashi dulu okukwafela.
Oilonga ilipi tai kwafele ngeenge pa holoka sundowning?
Oilonga yombili, oyo omunhu e shii nawa noipu okulonga, ohai longo nawa komatango: omusika ya ngungumana, okutala omafano, okatopolwa ko-TV ile okafilima omunhu e hole, okupeta oikutu, okweenda kanini, ile okulya sha pamwe. Oilonga ipe ile idjuu i tuvikilila komutenya.
Mbela sundowning otai dulu okuulika kutya ope na oupyakadi wopaunamiti?
Otai dulu okunaipala omolwomaupyakadi opaunamiti ngaashi ouyahame, omikifi ngaashi omikifi domomifimbo domahodi, omaupyakadi e na sha neemhofi ile oilanduli yomiti. Ngeenge omunhu okwa kala ehe na ombili oshiponga, sha holoka po ombadilila ile tashi naipala, kwatafana nandokotola womunhu oo.
Mbela ondi na okupula ndokotola kombinga yomiti yokukwafela sundowning?
Osho osho mu na okukundafana nandokotola. Alzheimer's Association oya ti eenghedi inadi longifa omiti ohadi hoololwa tete, nokutya omuti keshe wokukwafela omunhu a ngungumane konguloshi ou na okutalwa nawa konima eshi mwa konakona ouwa nomapingafano ao. Ependja eli itali yandje omayele e na sha nomiti.
Eeshako doilongifo
Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Sleep Issues and Sundowning · Alzheimer's Association
- Anxiety and Agitation · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging