Tembiapo aty rehegua demencia ndive: ñemongu'e

Ko ñemongu’e ojejapo tembiaporã moakãha, aty ñangarekohára ha tembiaporãrenda moakãha-pe g̃uarã. Oñe’ẽ tembiapo aty rehegua oikóva, koty ñembosako’i rehe, peteĩ tembiapo ñembojoaju opaichagua katupyry rehegua ndive, ha mba’éichapa ikatu eiporu ore kuatia bingo ha tembiaporã ta’anga tuichávape. Opa ko’ápe oñeha’ã teko py’aguapy, joaju ha jeporavo rehe. Ndaipóri ko’ápe mba’eve aranduchauka.

Mba’épa ojapo peteĩ tembiapo aty oiko porã hag̃ua demencia ñangarekópe?

Peteĩ tembiapo aty iporãva ha’e ojekuaáva, mbykymi, ndahasýi oike hag̃ua opaichagua rupi ha oĩva jejopy’ỹre. Alzheimer’s Association Dementia Care Practice Recommendations omombe’u pe jepysokue he’iséva oipytyvõ tapicha rembipota ha oipotáva rehe, ha omoneĩ jeporavo ha osẽ porã, jepe demencia hatãvéramo jepe. Upe kuatia avei he’i heta tembiaporã tuichaitereíva oiporu peteĩ térã mokõi tembiapo tuicháva ára peteĩme, ha upepe tapichakuéra hetajey oike sapy’aite añoite.

Upéva ohechauka peteĩva tembiapo ikatu hag̃uáicha:

• Ojekuaáva iporãve peteĩ pyahúgui. Purahéi, ñe’ẽ, ta’anga ha mba’e tapichakuéra imitã guaregua ndive ndahasýive oike.
• Mbykymi iporãve pukúgui. Eplanifika nde aty ojeroviaha peve, ha emoĩ peteĩ pa’ũ ikatu hag̃uáicha oñepyta mbyte rupi.
• Ojapo iporãve ohecha rangue. Eme’ẽ mayma peteĩ mba’e ojagarra, ojopy, oiporavo térã he’i hag̃ua.
• Heta hendáicha, peteĩ tembiapo. Emoĩ hendáicha ndahasýiva ha hasyvéva oike hag̃ua.
• Ani oĩ ohasáva, ani oĩ papapy. Ñembohéra oheja ambuépe oñeñandu vaiete ohayhúramoguáicha.

Mboy tapicha iporã pe atýpe g̃uarã?

Michĩvéva jepive ndahasyive. Alzheimer’s Association he’i peteĩ tapicha ohayhu’ỹva aty tuicháva ikatu oñeñomongeta porãve aty michĩvévape. Ndaipóri peteĩ papapy hekopete. Odepende oikoháre, koty rehe ha mboy tapicha pytyvõha ha oipytyvõséva oĩre.

Peteĩ aranduchauka oipytyvõva: ikatúpa mayma ohecha mbo’ehára rova, ohendu hesakã ha oĩ peteĩ pytyvõha oğuahẽkuaáva chupekuéra pya’e? Ndikatúiramo, emboja’o pe aty, emoĩve pytyvõha, térã eho peteĩ koty michĩvévape.

Tembiaporã tuichávape, peteĩ karuaguasu aja, emoguapy tapicha pytyvõha ha oipytyvõséva tapichakuéra apytépe, ndaha’éi ykére añoite.

Mba’éichapa añembosako’i koty ha jehechauka?

• Jerehápe térã kavaju ryepýpe. Tembiapo ñemomandu’a he’i pe aty jerehápe oiko porãve peteĩ tendápe tuichaiterei mayma oguapy hag̃ua jerehápe, tyapu ambue’ỹre.
• Mbo’ehára hi’aguĩ ha tesa ykére. Eguapy ikatúramo, ani eñembo’y.
• Ñehendu ha jehecha raẽ. Emoguapy nahenduporãiva mbo’ehára ykére, ijyke iporãvéva gotyo. Ehecha hag̃ua oñemoĩ hague tesa renondaha ha ñehenduha. Alzheimer’s Association he’i jehecha ha ñehendu apañuái ikatu ombohasyve ñomongeta.
• Tendy tapichakuéra huguýgui, ndaha’éi nde huguýgui. Ani emoguapy avave ohechátava peteĩ ovetã tesape.
• Embogue tele ha radio. Alzheimer’s Association he’i ani oĩ tyapu ambue tembiapo purahéi aja.
• Peteĩ ñomongeta peteĩ jave. Ñe’ẽ oñondivepa hasy tapicha oikovévape demencia reheve ha nahenduporãivape g̃uarã, he’i haguéicha Alzheimer’s Association iñemomandu’ápe arete rehegua.
• Tape osẽ hag̃ua hesakã ha peteĩ tenda kirirĩ. Oimeraẽ oipotáva osẽ ikatu oho ndahasýi, peteĩ tapicha pytyvõha ndive.

Tembiapo aty rehegua ñepytyvõ

Ta’anga bingo

Ta’anga bingo omoambue papapy ta’anga hesakãvare, peteĩ kambuchí, jagua térã poty ichagua, péicha avave noikotevẽi ohapykueho peteĩ papapy puku térã omoñe’ẽ tai michĩ.

Mba’éichapa oñemboguata:

1. Emonguatia peteĩ kuatia tapicha peteĩteĩme ore Ta’anga bingo roguépe pe votõ Ñemboguapy rupive. Kuatia hatãve ndahasýive oñembyaty. Ikatu oñemboty ojeporu jey hag̃ua.
2. Eme’ẽ techaukaha ndahasýiva ojagarra hag̃ua, poker chip, botella ñemboty térã kuatia oñembo’ai va’ekue ichagua.
3. Eiporu pe ohenóiva ta’angápe tele térã proyector-pe opavave ohecha hag̃ua ta’anga rehenóivo héra.
4. Epyta sapy’a ta’anga peteĩteĩ rire ha eipepirũ peteĩ ñe’ẽ mbykymi: «Oĩpa omombe’uséva peteĩ jagua oikuaa va’ekue rehe?» térã «Mba’épa pehecha ko’ápe?»
5. Ehenói meme opa kuatia henyhẽ peve. Opavave ohupyty opa.

Ñembojoaju: Eiporu sa’y michĩve oimeraẽ ohayhu’ỹvape g̃uarã kuatia henyhẽva. Peteĩ pytyvõha ikatu ohechauka ta’anga ojoajúva oikotevẽvape g̃uarã. Ambue ikatu oipota ojagarra pe ta’anga ohenóiva ha ohechauka atýpe.

Purahéi oñembopu

Purahéi ha’e peteĩ tembiapo aty ojehayhuvéva. Alzheimer’s Association he’i jepe pe etapa pahaitevévape, peteĩ tapicha ikatu ojepokokuaa peteĩ purahéi térã opurahéi peteĩ purahéi imitã guare.

Mba’éichapa oñemboguata:

• Eiporavo purahéi tapichakuéra imitãme ohendu va’ekue, ndaha’éi mbo’ehára oipotáva. Eporandu hogayguakuérape mba’épa ojehayhu peteĩteĩme.
• Eiporu purahéi marandu’ỹre, Alzheimer’s Association he’i ikatuha ombojehe’a.
• Emonguatia ñe’ẽ purahéi tuichaiterei omoñe’ẽsévape g̃uarã, ha katu ani ejerure.
• Eme’ẽ mba’e otyapúva, tambor popegua térã ao michĩ omomýi hag̃ua.
• Emokyre’ỹ ojepoko ha jeku’e rehe, ha eñongatu tyapu py’aguapýpe.

Ñembojoaju: Oĩ opurahéitava opa ñe’ẽ, oĩ oñe’ẽngurutava, oĩ ojepokotava ipy rehe, ha oĩ ohendútava añoite. Opa ko’ã ovale. Ehechave ore ñemongu’e tembiapo purahéi rehegua-pe.

Ñomongeta aty yma guare rehe

Ñomongeta aty yma guare rehe oñembyaty peteĩ téma jerére, mbo’ehao ára, peteĩha mba’yrumýi, kosina térã araroku, oipurúvo ta’anga, mba’e ha purahéi. Pe jeheka ha’e ñomongeta vy’apavẽ, ndaha’éi nemandu’a hekopete.

Mba’éichapa oñemboguata:

1. Eiporavo peteĩ téma ha eru peteĩva mba’e tapichakuéra ikatu ojagarra hag̃ua: peteĩ jehe’a popegua, peteĩ béisbol guante, peteĩ akãrague, peteĩ yvoty ñemitỹ kuatiañe’ẽ.
2. Ehasa peteĩ mba’e peteĩ jave. Eporandu juruja: «Emombe’u chéve kóva rehe», «Mba’épa rehecha?» «Mávapa oiporu peteĩ mba’e kóicha?»
3. Emog̃uahẽ porã opa mbohovái. Ani emyatyrõ arange térã mba’e hekopete.
4. Eguata ñomongeta mandu’a vy’apavẽ gotyo. Tembiapo ñemomandu’a he’i tapicha ñangarekohára ikatu ogueraha mandu’a vy’apavẽ gotyo, ani umi ikatúva ombyai py’a.

Ñomongeta kuatia ome’ẽ kuatia ta’angáva oñemboguapykuaáva porandu juruja reheve téma rupive, oiko porãva ñepyrũ hag̃ua ñomongeta. Hetave ñe’ẽpytyvõ oĩ ore ñemongu’e mandu’a yma guare rehegua-pe.

Emoĩ pe ñe’ẽ oñemohu’ãva

Ñe’ẽ ojekuaáva («Peteĩ mbujape ñongatupyre ha’e peteĩ mbujape…») oipepirũ opavave ombohovái hag̃ua oñondive pe paha. Ehechauka Pe ñe’ẽ oñemohu’ãva ta’anga tuichávape ha eheja atýpe ombohovái peteĩ ñe’ẽme. Oĩ peteĩ porandu ñomongeta rehegua peteĩteĩ ñe’ẽ rire. Avave nombohovoíramo pe paha, ehechauka ha eku’e tenonde. Ndaipóri hekopete térã vai.

Ñe’ẽ jeheka tuichaiterei oñondive

Ehechauka Ñe’ẽ jeheka ta’anga tuichaiterei peteĩ ta’angápe ha eheka ñe’ẽ aty ramo, térã emonguatia umi ohayhúvape g̃uarã omba’apo hag̃ua mesa ári. Ñe’ẽ oho akatúa ha yvýpe gotyo añoite.

Jeku’e mbegue

Jeipyso mbegue oguapývo, peteĩ apu’a térã globo mbegue ñembohasa, térã jeroky apyka ári purahéi ojekuaáva reheve. Ehechauka peteĩteĩ jeku’e, ani emombe’u añoite.

Ñemohenda ha ñembojoaju mesa ári

Mesa michĩ mbohapy térã irundy tapicha rehegua ikatu omohenda ta’anga, ao pehẽngue térã tembiporu mesa rehegua oñondive. Ta’angápe, Ta’anga joaju ikatu oñembosarái ta’anga ohechaukáva, peteĩ tapicha ojopóvo mesa oñe’ẽvo ta’anga peteĩteĩ rehe.

Mba’éichapa aiporu pende tembiaporã ta’anga tuichávape?

Ore tembiaporã oiko peteĩ ñanduti kundahárape, upévare ikatu eiporu tele térã proyector-pe emoĩ’ỹre mba’eve.

1. Eipe’a tembiaporã peteĩ computadora térã tableta-pe oñembojoajúva ta’angápe cable térã ñemondo rupive.
2. Ejapo pe kundahára tuichaiterei ha emohenda tyapu py’aguapýpe.
3. Peteĩ moakãha ojopy ha pe aty ohenói oiporavóva. Térã embohasa peteĩ tableta oipotávape g̃uarã peteĩ jey.
4. Epyta pe aty oĩmbáma vove. Umi tembiaporã ndorekói aravo ñongatuha, papapy térã ñemohu’ã jerurepyre.

Ta’anga bingo, Pe ñe’ẽ oñemohu’ãva, Ta’anga joaju ha Ñomongeta kuatia oiko porãve aty ndive. Ehecha opa hendáicha ore tembiaporã roguépe.

Mba’éichapa ambojoaju peteĩ tembiaporã opaichagua katupyry rehegua ndive?

Emoĩ michĩveháicha mbohapy hendáicha oike hag̃ua tembiapo peteĩteĩme.

Tapicha etapa pahaitépe oĩvape g̃uarã, NHS he’i tembiapo tekotevẽ jepive ndahasýive ha oñema’ẽve hag̃ua andu rehe, purahéi, mba’e oñeñandúva ha po ñepichy ichagua. Peteĩ jave mokõi tapicha ndive aty aja térã rire ikatu oiko porãve chupekuéra g̃uarã pe aty guive. Ehecha tembiapo etapa pahaite rehegua.

Mba’éichapa oñe’ẽva’erã moakãha aty aja?

• Ejehechauka peteĩteĩ jey, ha eiporu peteĩteĩ héra oipotaháicha.
• Eñe’ẽ mbeguekatu, eme’ẽ peteĩ jeku’e peteĩ jave, ha ehechauka raẽ emombe’u mboyve.
• Eporandu juruja («Emombe’u chéve…») térã poravo ndahasýi, ani aranduchauka («Nemandu’ápa…?»).
• Ani emyatyrõ. Eaguyje maymáva ikatupyry rehe.

Hetave ko’ãva rehegua oĩ ore ñomongeta ñepytyvõ-pe.

Ñemohu’ã porã ha tapichakuérape osẽ hag̃ua

Ñepyta ha’e peteĩ mba’e porã. Emaña hag̃ua oĩpa kane’õva, ndoikói kirirĩ térã oñeñandu vai, ha eguereko peteĩ pytyvõha ome’ẽ hag̃ua peteĩ jeku’e térã peteĩ jehechauka kirirĩ ambue tendápe. Peteĩ tapicha oke sapy’a purahéi aja ikatu oĩ py’aguapýpe añoite.

Emohu’ã opa aty peteĩchaite, peteĩ purahéi ojekuaáva térã peteĩ aguyje mbykymi reheve, péicha pe paha oñeñandu kirirĩ ha ojeha’arõva. Upéi rire, ehai michĩmi mba’épa oiko porã ha mávapa ovy’a mba’e rehe. Umi jehaipyre ojapo pe tembiapo tenondegua iporãve.