Sundowning: Tembiapo pyʼaguapy kaʼaru pukukue

Heta ogaygua ohecha peteĩchaite: koʼẽrõ oiko kirirĩháme, ha katu kaʼaru ohasa jave, pe ava oikovéva demencia ndive oñepyrũ oime pyʼaguapyʼỹme, pyʼaho, ijavy térã oñekoʼõi. Ikatu oguata ha oguata, oporandu “ahata ógape” oĩramo jepe hógape, térã oñekoʼõi pyaʼe. Kóva ojehero jepi sundowning.

Ndaipóri peteĩ mbaʼe ojapo hag̃ua peteĩnte, ha katu ñemoambue ára rembiapópe, kotýpe ha tembiapo peteĩchagua ikatu omoporãve kaʼaru pukukue. Ko kuatiarogue ombyaty ñeʼẽporã ha ndahaʼéiva pohãgua National Institute on Aging ha Alzheimerʼs Association omoguahẽva. Kóva ndahaʼéi ñeʼẽmondo pohanoháragui. Umi teko ipyahúramo, sapyʼaiterei térã oñembohetavéramo, eñeʼẽ pe ava pohanohára ndive.

Mbaʼépa sundowning?

Sundowning haʼe pe pyʼaguapy’ỹ, pyʼaho, ñekoʼõi térã javy oñepyrũva térã oñembohetavéva kuarahy oñeñomi jave, kaʼaru pukukue térã pytũmbýpe. National Institute on Aging (NIA) heʼi kaneʼõeterei ikatuha ombohetave pe pyʼaguapy’ỹ kaʼaru pukukue.

Mbaʼépa ikatu ombohetave pe pyʼaguapy’ỹ kaʼaru pukukue?

Heta mbaʼe ikatu oĩ hese, jepi oñondive. Alzheimerʼs Association omombeʼu mbaʼe ikatúva oĩ hese:

• kaneʼõ peteĩ ára tuichaitereíva rire;
• tenda pyahu térã ombojavykuaáva;
• peteĩ “aravoha ryepy pehete” ndojogueraháiva hekopete, upévare pe ava ikatu oke ára pukukue ha opáy pyhare;
• tesapeʼỹ ha kuarahyʼã ombojavykuaáva;
• oñandu pe jepyʼapy térã ñekoʼõi umi tapicha ijereguáva rehegua;
• oikotevẽve saʼive ke, ojehecháva jepi kakuaa tuichavévape.

NIA omombeʼu avei mbaʼépa ikatu ombohetave pyʼaho, tasy, ñekoʼỹ térã jepyʼapy, keʼỹeterei, tekachĩ apañuái, tyapueterei térã tapicha hetaiterei, ha avei pohã térã pohã oñondivevaʼekue.

Mbaʼéichapa ikatu amohenda ára pyhareve opyta hag̃ua kirirĩháme?

Emonguʼe mbaʼe hasýva koʼẽrõ gotyo ha ehejarei kaʼaru pukukue kirirĩ ha jepokuaa porãme. NIA ha Alzheimerʼs Association mokõivéva omomorã jepokuaa peteĩcha. Koʼápe peteĩ techapyrã, emoambue hag̃ua nde rehe:

Mbaʼe ambuéva umi marandu heʼíva:

• Kuarahy resape. NIA omomorã eguereko hag̃ua aravo okápe térã ovetã jerére kuarahy resape hag̃ua ára ha ára.
• Mýi ára ha ára, ha katu ani hetaiterei. Eñehaʼã emýi ára ha ára, ha katu ani remohenda hetaiterei tembiapo, heʼi NIA.
• Yʼu kaʼaru pukukue. Ani reʼu kaguy ha yʼu oguerekóva cafeína, café térã colaicha, kaʼaru pukukue (NIA). Alzheimerʼs Association omombeʼu avei nicotina.
• Ke. Ani reke puku térã reñeno kaʼaru pukukue (NIA). Alzheimerʼs Association omomorã saʼive ke ára pukukue oka porãʼỹramo pyhare.

Eikuaasevéramo mbaʼéichapa emoĩ peteĩ ára jepokuaa porãme, ehecha tembiapo ára ha ára rehegua.

Mbaʼéichapa ikatu amopyʼaguapyve óga kaʼaru pukukue?

Emboguejy tyapu, embohetave tesape ha ehejarei mbaʼe ojekuaáva hiʼaguĩ.

• Tesape hatã ha joja. Alzheimerʼs Association omomorã óga oñeñongatu hag̃ua tesape porãme pyhareve. Emyendy tesape kuarahyʼã ojehechamboyve.
• Saʼive tyapu. Embogue térã emboguejy televisión ha radio, ha saʼive tapicha oho térã tembiapo óga pegua ko aravópe. Alzheimerʼs Association omomorã saʼive mbaʼe omokyreʼỹva pyhareve, televisión, tembiapo óga pegua ha purahéi hatãicha.
• Mbaʼe ojekuaáva ha omokyreʼỹva. NIA omomorã purahéi mombyry ha ehejarei umi mbaʼe ojehayhúva ha taʼanga óga jerére.
• Ñemañami tekoporãre. Alzheimerʼs Association omomorã ehecha hag̃ua oĩpa tasy, ñembyahýi, yʼuhéi, tekachĩ apañuái, ty ryru henyhẽ, kaneʼõ, mbaʼasy mbyai ha pire apañuái, ha eñongatu koty aku ha hoʼysã porãme.
• Nde jehegui reñandúva. Tapicha oñandu ambue jepyʼapýre. NIA omomorã embeguejy ha eñehaʼã repytuʼu ne jepyʼapy ombohetavéramo pe teko.

Mbaʼe tembiapo pyʼaguapypa ikatu jajapo kaʼaru pukukue?

Eiporavo tembiapo ojekuaáva, oñembohasa mbeguekatu ha oñemombyta ndahasýiva. Alzheimerʼs Association omomorã tembiapo mombyry purahéi pyʼaguapy, taʼanga térã peteĩ película ojehayhúvaicha, ha jeguata oñondive pe pyʼaguapy’ỹ omomichĩ hag̃ua. NIA omomorã karuʼi térã yʼu, peteĩ tembiaporãite televisión, purahéi, jeguata, aranduka ñemoñeʼẽ, térã tembiapo óga pegua hasyʼỹva ao mbojeheʼaicha.

Mbaʼe ikatúva eñehaʼã:

1. Embojeheʼa ao oñondive. NIA omomorã koʼã tembiapo óga pegua hasyʼỹva. Ao ojahu hag̃ua ndahasýi ojapyhy, ha pe tembiapo oguereko peteĩ ñemohuʼã hesakãva.
2. Epurahẽi purahéi ojehayhúva. Purahéi ojekuaáva imitãrusúgui, tyapu mbeguekatu. Ñeʼẽpurahéi oñondive avei oiko porã. Hetave ñeʼẽporã tembiapo purahéi rehegua-pe.
3. Ehecha taʼanga. Peteĩ aranduka taʼangagua, térã taʼanga ogaygua michĩmi Photo Pairs-pe taʼanga ojehechaukávo, ikatu ogueru ñomongeta kirirĩ.
4. Eguata mbyky. Kora jerére, tape yképe térã pasillópe, pytũmboyve.
5. Ekaru ha eʼu peteĩ mbaʼe oñondive. Peteĩ mbaʼe hasyʼỹva, haku ha cafeínaʼỹva, mesa jerére oñondive.
6. Ñemboguejy kirirĩ. Picture Pairs irundy taʼanga reheve ha taʼanga ojehechaukávo ndahasýi oñepyrũ ha oñemombyta.
7. Saʼy. Coloring pantallápe térã kuatiápe, oĩʼỹre jejapo hag̃ua opa peve.
8. Ñemaña ha ñomongeta. Conversation Cards omeʼẽ taʼanga ha porandu ijurujáva. Ñemaña mante avei iporã.
9. Jepytuʼu pytuho reheve. Calm Breathing haʼe peteĩ jepytuʼu mbegue ha kirirĩ nde reñepyrũ ha remombytáva.
10. Tembiapo pópe g̃uarã. Botón térã medias ñemohenda, ahoja mbykymi oñeñandúva ñemombyry, térã peteĩ mbaʼe ojekuaáva ñejapyhy. Ehecha tembiapo ñanduporã rehegua.

Ani eipuru ñembosarái pyahu, jeho okápe otyarõva térã mbaʼe ojeruréva hetaiterei manduʼa térã ñepyʼamonoʼõ kaʼaru pukukue. Eñongatu umíva koʼẽrõme g̃uarã.

Mbaʼépa ajapo vaʼerã pe pyʼaguapy’ỹ oñepyrũvo?

Eime pyʼaguapýpe, emokyreʼỹ, ha embohape kirirĩhápe ambue mbaʼépe. NIA omomorã eñeʼẽ kirirĩhápe, ehendu pe ava ñeñandu, ani eñorairõ, emokyreʼỹ chupe oĩha tekorosãme, ha eipoko kirirĩhápe oipytyvõramo. Upéi eñehaʼã embohape ambue mbaʼépe: karuʼi, yʼu, purahéi térã jeguata.

Alzheimerʼs Association omomorã ñeʼẽ “Nde reime tekorosãme ápe” ha “Che ñañandu nde reñekoʼõi hag̃ua”, ha heʼi embohetave hag̃ua tesape, embeguejy ha saʼive mbaʼe omokyreʼỹva. Ani remokañy, ani rehẽngue hiʼaguĩ térã ani reñorairõ hendive.

Pe ava oñekoʼõiramo, NIA heʼi eime mombyry tekorosãme pe teko opá peve. Oĩramo peteĩ mbaʼe pyaʼe, ehenói pe número de emergencia oĩva ne tendápe ha emombeʼu pe ava oikovéva demencia ndive.

Ore guataha ñemongeta rehegua ha mbaʼépa ajapo vaʼerã heʼíramo nahániri omeʼẽ hetave ñeʼẽporã ñemoag̃ui hag̃ua.

Mbaʼéichapa aikuaa mbaʼépa omoñepyrũ?

Ehai peteĩ jehaipy michĩmi peteĩ térã mokõi arapokõindy aja. Alzheimerʼs Association omomorã oñehai hag̃ua mbaʼe oikóva sundowning oñepyrũ mboyve ojekuaa hag̃ua mbaʼépa omoñepyrũ. Ehai arakaʼe oñepyrũ pe pyʼaguapy’ỹ, mbaʼe oiko peteĩ aravo mboyve, ke, karu ha yʼu, tapicha ohóva, tyapu ha tesape. Eru pe jehaipy pohanohára rendápe. NIA heʼi pe teko ñemoambue jehai ikatuha oipytyvõ umi oñangarekóva ha pohanohára ohechakuaa hag̃ua peteĩ jepokuaa.

Arakaʼépa oñehenói vaʼerã pohanohárape sundowning rehe?

Eñeʼẽ pe ava pohanohára ndive pe pyʼaguapy’ỹ ipyahúramo, oñembohetave sapyʼaiterei, térã oguereko ambue ñemoambue. NIA heʼi pe teko iñambuéva sapyʼa térã pyaʼe oñemoambuéva, hetave peteĩ mbaʼasy mbyai térã pohã ñemoambue ramove rire, oñemombeʼu vaʼerã pyaʼe pohanohárape.

Ejerure pohanohárape ohecha hag̃ua mbaʼe ikatúva ombohasyve pyhareve. Alzheimerʼs Association omombeʼu mbaʼe oikóva tetépe mbaʼasy mbyai urinarioicha, tyryru apañuái, tetyma pyʼaguapy’ỹ ha ke apañuái pyharegua, ha omomorã eporandu hag̃ua mbaʼe aravópa iporãve peteĩteĩ pohã. NIA omombeʼu tasy, tekachĩ apañuái ha pohã rembiapokue térã oñondivevaʼekue mbaʼe ikatúva ombohetave pyʼaho.

Alzheimerʼs Association heʼi umi tape ndahaʼéiva pohã oñehaʼãvaʼerã raẽ ke apañuái Alzheimer ndive joajúvape, ha pohã kaʼaru pukukue pyʼaho rehegua oñehechakuaa vaʼerã umíva ndoikóirõramo, oñembojoaju rire mbaʼe vai ha mbaʼe porã ikatúva oguereko. Pe jeiporavo oĩ pohanohára pópe. Ani reñepyrũ, ani remombyta térã ani remoambue oimeraẽ pohã, ke pohã térã mbaʼe moĩporãva pohanohára ñeʼẽmondoʼỹre.

Mbaʼéichapa ikatu rohasa pyhareve che avei?

Kaʼaru pukukue ikatu haʼe pe ára hasyve peteĩ tapicha oñangarekóvape g̃uarã. Ikatúramo, ejerure peteĩ ogaygua, angirũ térã pytyvõhára oñembojehepyre oipytyvõ hag̃ua kaʼaru pukukue peteĩ térã mokõi árape arapokõindýpe, peteĩ aravo jepe. Ore guataha ñangarekoha jehegui ñangareko rehegua omombeʼu pytuʼu hag̃ua ha Alzheimerʼs Association Helpline, 24/7 ha jehepymeʼỹva.