Na Sundowning: Tiko Sautu ni Yakavi me Vukei Ira era Bula vata kei na Dementia

E vuqa na matavuvale era raica na ivakarau vata ga: e dau tiko vinaka na mataka, ia ni sa toso na yakavi, na tamata o qaravi tiko ka bula vata kei na dementia e tekivu me sega ni tiko vinaka, lomaleqa, veilecayaki, se cudru. Ena rawa ni taubale voli, kerea me “lako i vale” dina ga ni sa tiko e vale, se rarawa vakarawarawa. Na ka oqo e dau vakatokai me sundowning.

E sega ni dua wale ga na iwali, ia na veisau ena ituvatuva ni siga, na rumu, kei na mataqali itaviqaravi o solia era rawa ni vakamalumalumutaka na yakavi. Na tabana oqo e vakasoqona vata na ivakasala rawarawa, sega ni wainimate, mai na National Institute on Aging kei na Alzheimer’s Association. Oqo e sega ni ivakasala ni vuniwai. Kevaka e vou, e vakasauri, se sa ca cake tiko na itovo, veivosaki kei na nona vuniwai na tamata o qaravi tiko.

Na cava na sundowning?

Na sundowning na sega ni tiko vinaka, na lomaleqa, na cudru, se na veilecayaki e tekivu se ca cake ni sa butobuto mai, ena yakavi se ena itekitekivu ni yakavi levu. Na National Institute on Aging (NIA) e kaya ni oca vakalevu ena rawa ni vakalevutaka na sega ni tiko vinaka ena yakavi.

Na cava e rawa ni vakacacana cake na sega ni tiko vinaka ena yakavi?

E vuqa na ka era rawa ni vakaitamera, e so na gauna era yaco vata. Na Alzheimer’s Association e cavuta na veika me vaka na:

• oca ni oti e dua na siga taucoko;
• vanua vou se veivakurabuitaki;
• “ua ni yago e loma” e sega ni veidonui, ka vakavuna me moce ena siga ka yadra ena bogi;
• lailai na rarama kei na yaloyalo ni ka, ka rawa ni veivakurabuitaki;
• rogoca na lomaleqa se na rarawa mai vei ira era voleka;
• gadreva na moce lailai, ka dau yaco vei ira na qase.

Na NIA e kuria tale na veika era vakavuna na sega ni tiko vinaka raraba, me vaka na mosi, na rarawa ni lomana, se na lomaleqa, na lailai ni moce, na dredre ni lako ki vale lalai, na rorogo levu se levu na tamata, kei na so na wainimate se na nodra veicurumaki.

Au na tuvatuva vakacava na siga me vakamalumalumutaka na yakavi?

Biuta na ka bibi ena itekitekivu ni siga ka maroroya na yakavi me malumu ka kilai. Na NIA kei na Alzheimer’s Association ruarua erau vakatura na ituvatuva tudei ni veisiga. E dua na ivakaraitaki ni siga mo veisautaka me vaka na nomu:

Eso na tikina bibi mai na ivurevure:

• Rarama ni siga. Na NIA e vakatura mo tuvatuva na gauna e tautuba se volekata e dua na katubaleka me yaco kina na rarama ni siga ena veisiga.
• Toso ni yago ena veisiga, ia kua ni sivia. Saga mo cakacaka vakayago ena veisiga ia kua ni tuvatuva e vuqa na itaviqaravi, e kaya na NIA.
• Gunu ena yakavi. Levea na alakaolo kei na gunu e tiko kina na kofi, me vaka na kofi se na kola, ena yakavi (NIA). Na Alzheimer’s Association e cavuta tale ga na tavako.
• Moce. Kua ni vakayacora na moce balavu kei na moce lekaleka ena yakavi (NIA). Na Alzheimer’s Association e vakatura mo vakalailaitaka na moce ena siga kevaka e leqa na moce ena bogi.

Me baleta na levu tale na ivakasala ni kena bulia e dua na siga tudei, raica na itaviqaravi ni ituvatuva ni veisiga.

Au na cakava vakacava me vakacegu na vale ena yakavi?

Vakalailaitaka na rorogo, vakuria na rarama, ka maroroya na ka era kilai voleka.

• Rarama vinaka ka taucoko. Na Alzheimer’s Association e vakatura me rarama vinaka na vale ena yakavi. Vakararamataka na vanua ni bera ni basika na yaloyalo ni ka.
• Lailai na rorogo. Bokoca se vakalailaitaka na retioyaloyalo kei na retio, ka vakalailaitaka na ilakolako mai se na cakacaka ni vale ena gauna oqo. Na Alzheimer’s Association e vakatura mo vakalailaitaka na veivakauqeti ena yakavi me vaka na retioyaloyalo, na cakacaka ni vale, kei na sere e rorogo.
• Ka era vakacegui kina. Na NIA e vakatura na sere malumu kei na kena maroroi na iyaya taleitaki kei na itaba ena vale.
• Raici na tiko vinaka. Na Alzheimer’s Association e vakatura mo raica na mosi, na viakana, na viagunu, na dredre ni lako ki vale lalai, na sinai ni vure e sinai, na oca, na mate ni manumanu lalai, kei na vakacacani ni kuli, ka maroroya na rumu ena ivakarau ni katakata vinaka.
• Na nomu lomana. Era dau rogoca na tamata na lomaleqa. Na NIA e vakatura mo vakaberaberataka ka saga mo vakacegu kevaka na nomu lomaleqa e vakuria na dredre.

Na itaviqaravi vakacegu cava me keirau cakava ena yakavi?

Digitaka na itaviqaravi era kilai vinaka, sega ni vakatotolo, ka rawarawa me cegu. Na Alzheimer’s Association e vakatura na itaviqaravi vakacegu me vaka na sere malumu, na itaba se e dua na yaloyalo taleitaki, kei na taubale vata me vakamalumalumutaka na sega ni tiko vinaka. Na NIA e vakatura e dua na kakana lalai se gunu, e dua na parokaramu taleitaki ena retioyaloyalo, na sere, e dua na taubale, na wiliwili, se e dua na cakacaka rawarawa ni vale me vaka na lobia ni isulu.

Na vakasama mo tovolea:

1. Lobia vata na isulu. Na NIA e vakatura na mataqali cakacaka rawarawa ni vale oqo. Na taulo e rawarawa me tauri, ka na itaviqaravi e tiko na kena icavacava matata.
2. Vakasaqara na sere taleitaki. Na sere era kilai vinaka mai na gauna era gone kina, ena domo lailai. Na lagasere vata e vinaka. Eso tale na vakasama ena itaviqaravi ni sere.
3. Raica na itaba. E dua na ivola ni itaba, se eso na itaba ni matavuvale ena Photo Pairs ka laivi tu na itaba me raici, ena rawa ni kauta mai na veivosaki vakacegu.
4. Taubale lekaleka. Ena lomanibai, ena gaunisala, se ena sala ni vale, ni bera ni butobuto.
5. Wasea e dua na kakana lalai kei na gunu. E dua na ka rawarawa, katakata, ka sega na kofi, mo drau tiko vata ena teveli.
6. Veiganiti malumu. Na Picture Pairs ena va na tiki ka raici tu na itaba e rawarawa me tekivu ka rawarawa me cegu.
7. Boro ni roka. Na Coloring ena sikirini se ena dua na tabana volai, ka sega na inaki me vakacavari.
8. Raica ka veivosaki. Na Conversation Cards e vakaraitaka e dua na iyaloyalo kei na taro wavoki. Na raica wale ga e rauta.
9. Cegu ni icegucegu. Na Calm Breathing e dua na cegu malumu ka vakacegu o tekivuna ka ceguva ga o kemuni.
10. iTaviqaravi ni liga. Na vavawasei ni iqu se na soka, na vakamalumalumutaki ni iubi malumu, se na tauri ni dua na ka kilai vinaka. Raica na itaviqaravi ni veika e vakila na yago.

Levea na qito vou, na ilakolako osooso, kei na ka e gadreva kina e levu na nanuma se na vakasama ena yakavi. Maroroya oqori me baleta na mataka.

Na cava me’u cakava ni tekivu na sega ni tiko vinaka?

Tiko vakacegu, veivakacegui, ka dusimaka vakamalua. Na NIA e vakatura mo vosa vakacegu, rogoca na nona lomaleqa, levea na veiba, vakadeitaka ni sa tiko maroroi, ka vakayagataka na tarai malumu kevaka e vukea. Oti oya, tovolea me vukica na nona vakasama: e dua na kakana lalai, e dua na gunu, na sere, se e dua na taubale.

Na Alzheimer’s Association e vakatura na vosa me vaka na “O sa tiko maroroi eke” kei na “Au rarawa ni ko sa rarawa tiko,” ka vakasalataki me vakuria na rarama, vakaberaberataka, ka vakalailaitaka na veivakauqeti. Kua ni vakavolivolita, vakasoqoni vakavoleka, se tarova na nona toso, se veiba kei koya.

Kevaka e yaco me kaukauwa na nona ivakarau, na NIA e vakasalataki mo tiko yawa vakamatau me yacova ni cegu na ivakarau oya. Ena leqa tubukoso, qiri na 911 ka vakamacalataka ni bula vata kei na dementia na tamata oya.

Na noda ivakamacala me baleta na veivosaki kei na na cava me caka ni kaya o koya me sega e tiko kina eso tale na vosa ni vakacegu.

Au na kunea vakacava na veika era vakavuna?

Vola e dua na ivolatukutuku lekaleka me dua se rua na macawa. Na Alzheimer’s Association e vakatura mo vola na ka e yaco ni bera na gauna ni sundowning me kunei kina na veika era vakavuna. Vola na gauna e tekivu kina na sega ni tiko vinaka, na ka e yaco ena aua e liu, na moce, na kakana kei na gunu, na ilakolako mai, na rorogo, kei na rarama. Kauta na ivolatukutuku ki na vuniwai. Na NIA e kaya ni na volai ni veisau ni itovo ena rawa ni vukei ira na dauqaravi kei na dauveiqaravi ni bula me ra kila e dua na ivakarau.

Na gauna cava me’u qiri kina na vuniwai me baleta na sundowning?

Veitaratara kei na nona vuniwai na tamata o qaravi tiko kevaka e vou na sega ni tiko vinaka, e ca cake vakasauri, se yaco vata kei na veisau tale eso. Na NIA e kaya ni na veisau vakasauri se veisau totolo ni itovo, vakabibi ni oti e dua na mate ni manumanu lalai se na veisau wale ga oqo ni wainimate, me tukuni vakatotolo ki na vuniwai.

Kerea na vuniwai me raica na veika era rawa ni vakadredretaka na yakavi. Na Alzheimer’s Association e cavuta na leqa ni yago me vaka na mate ni manumanu lalai ena sala ni wai, na sega ni rawa ni taqomaki na wai, na yava sega ni tiko vinaka, kei na leqa ni icegu ni bogi, ka vakatura mo taroga na gauna cava ni siga e vinaka duadua me baleta na wainimate yadua. Na NIA e vola na mosi, na dredre ni lako ki vale lalai, kei na revurevu se veicurumaki ni wainimate me tiki ni veika era rawa ni vakavuna na sega ni tiko vinaka.

Na Alzheimer’s Association e kaya ni dau vinakati na iwalewale sega ni wainimate me baleta na leqa ni moce e semati ki na Alzheimer’s, kei na wainimate me baleta na sega ni tiko vinaka ena yakavi me nanumi ga kevaka era sega ni yaga oqori, ni oti na vakasamataki ni leqa kei na kena yaga. Na vakatulewa oya e nona na vuniwai. Kua ni tekivuna, ceguva, se veisautaka e dua na wainimate, wainimate ni moce, se ivakalesui ka sega na ivakasala ni vuniwai.

Au na vosota vakacava na yakavi?

Na yakavi e rawa ni tiki ni siga dredre duadua vei dua e qaravi tiko. Kevaka e rawa, kerea e dua na lewe ni matavuvale, itokani, se dauveivuke saumi me qarava na yakavi ena vica na siga ena dua na macawa, mada ga me dua na aua. Na noda ivakamacala me baleta na qaravi koya ena gauna o qaravi tiko e vola na veivuke ni vakacegu kei na laini ni veivuke galala 24/7 mai na Alzheimer’s Association.