Cakacaka ni Vale me iTaviqaravi ni Mate ni Guilecavi

E levu era bula vata kei na mate ni guilecavi era a qarava na vale, susuga na matavuvale se tuvanaka na vanua ni cakacaka ena vica vata na yabaki. Ni sureti me veivuke ena cakacaka dina ni vale e rawa ni tukuna, “o tiko ga ena loma ni matavuvale oqo”, ena dua na sala e dredre me vakayacora eso tale na itaviqaravi. Na tabana oqo e cavuta na cakacaka e dau yaga, na sala ni kena tuvatuva, na kena veisautaki ni veisau na ka e rawa, kei na sala ni maroroya na taqomaki ena valenisili kei na rumu ni sava isulu.

Na cava e dau yaga kina na cakacaka ni veisiga me itaviqaravi?

Na cakacaka ni vale e yaga baleta era kilai ka tiko na kedra inaki matata. Na National Institute on Aging e wilika na sava bilo, tuvai ni teveli, tavulaka, qusia na kuvu-ni-soso, veiwasei ni meli, lobika isulu kei na veiwasei ni benu ni veivakayagataki tale me cakacaka ni veisiga e rawa nira taleitaka eso era tauvi Alzheimer’s. Na Alzheimer’s Association e tukuna ni cakacaka me vaka na tuvai ni teveli e rawa ni vukei koya me vakila ni yaga ena loma ni matavuvale.

E dua tale, na cakacaka e tiko vata kei na inaki me tekivu. Na “O rawa ni vukei au ena taulo oqo?” e rawarawa cake me tukuna na io kina mai na “O via cakava beka e dua na itaviqaravi?”

Na cakacaka cava ni vale e vinaka me tovolea?

Tekivu ena cakacaka a dau cakava eliu, qai veiganiti kei na ka e rawa ni cakava nikua.

Isulu kei na iyaya ni moce

• Lobika taulo kei na isulu lailai ni savata. Solia vua e dua na kato lailai kei na iyaya mamare. Na taulo e rawarawa: e sega na sala cala ni lobika.
• Veiwasei ni soseti. Biuta e dua na ibinibini veicurumaki ena teveli. Kevaka e dredre na raica na veivole, vakayagataka walega e rua se tolu na roka duidui sara.
• Vakamamadataka kei na binia. Na isulu ni teveli, vulo ni ulunivanua se taulo ni kakana e rawa ni vakamamadataki ka binia. Oqo e yaga ena gauna e muri, ni sa levu na ikalawa ni lobika.

Teveli kei na valenisili

• Tuvai ni teveli. Tuvanaka e dua na ituvatuva ni kana me ivakaraitaki qai laiva me muria. Kevaka e levu, solia vua e dua na ka ena dua na gauna: “Qo e dua na ikabi ni peleti yadua.”
• Veiwasei ni ikausulu ni kana. Veurumataka na ikabi, aiwaki kei na iseleiwau ni bata e savasava ena dua na kato, qai veiwaseya ki na dua na itrei veiwasei. Biuta laivi na iseleiwau gata.
• Vakamamacataka na bilo. Na bilo e sega ni voroki kei na taulo malumu e cakava me cakacaka taqomaki.
• Qusia na teveli se dela ni teveli. E dua na isulu suasua kei na dela e savasava. Na Alzheimer’s Association e vakatura me solia e dua na isulu kevaka e sa qusia tiko na teveli ena ligana, me saumaki na toso sega ni vakacegu ki na dua na ka yaga.

Ena loma ni vale

• Qusia na kuvu-ni-soso. E dua na isulu ni qusia malumu kei na vica na dela kaukauwa, me vaka na teveli lailai se na vatavata ni ivola.
• Veiwasei ni meli. Solia na meli sega ni yaga kei na ivolavivigi me veiwaseya ki na ibinibini: maroroya, biuta ena benu ni veivakayagataki tale, dolava ena gauna e muri. Maroroya na bili dina kei na jeke ena dua tale na vanua.
• Veiwasei ni benu ni veivakayagataki tale. Na tini, tavaya kei na pepa sa savasava ki na kato duidui.
• Tavulaka. E dua na itavulaki lailai ena lomanibai se ena foloa ni valenisili, kevaka e tu vinaka tu na nona tu.
• Sovara na kau. E dua na icuruwai ni wai lailai ka mamada kei na vica na kau era rawarawa me yacovi.

Vakasaqa rawarawa ena vakaraici vakavoleka

Na vakasaqa e rawa ni kauta lesu mai na nanuma vinaka ka kaukauwa. Na NIA e vakatura me laivi koya me kumuna na iyaya ni vakasaqa, vakarautaka, veiwaki ka sovaraka, se tukuna ga vua e dua tale na sala ni vakasaqa e dua na kakana taleitaki. Eso na cakacaka vinaka:

• sava kakana draudrau se vuata
• veiwaka na wainimate ni madrai se saladi batabata
• dresuka na lettuce
• boroya na bata ena madrai tavuteke ena iseleiwau sega ni gata
• biuta na wainimate ni biskete ena itrei
• biuta na itopping ena pizza

Kevaka e sa dredre na vakarautaki, na Alzheimer’s Association e vakatura mo otiya na vakarautaki qai solia vua e dua tale na ikalawa, me vaka na veiwaki.

Au na tuvata vakacava e dua na cakacaka me yaco vinaka?

1. Digitaka na gauna donu. Digitaka e dua na gauna ena siga e dau vakacegu ka vakacegu kina o koya. Vua e levu, oqo e mataka.
2. Vagalalataka na vanua. Dua ga na cakacaka, dua ga na dela, sega na ka tale eso ena teveli.
3. Sureta, kua ni lesia. Na “Au gadreva e dua na veivuke ena oqo” e vinaka cake mai na “Sa gauna oqo me lobi isulu.”
4. Vakaraitaka na imatai. Lobika e dua na taulo vakamalua, qai solia vua na kena tarava. Na vakaraitaki e matata cake mai na vakamacala.
5. Solia e dua na ikalawa ena dua na gauna. Na levu na idusidusi ena dua na gauna e rawa ni veivakaleqai. Waraka me oti e dua na ikalawa ni bera ni cavuta na kena tarava.
6. Cakacaka vata e yasana. Na cakacaka vata e yasana e vaka me veitokani, sega ni ivakarau ni vakaraici.
7. Vosa me baleta na cakacaka, sega ni macala. Na “Oqo e malumu sara” se “Tukuna mai na sala o dau maroroya kina na kato ni isulu” e sureta na veitalanoa ka sega ni vakatovolei koya e dua.

Au na veisautaka vakacava na cakacaka ni veisau na ka e rawa?

Na ka e rawa e veisau ena gauna kei na veisiga. Na Alzheimer’s Association e vakatura me toso ki na cakacaka rawarawa cake ka tokaruataki vakalevu ni sa toso yani na mate.

Na sarava e wili talega. Na NIA e tukuna ni so era taleitaka walega na sarava, ka oqo e dua na sala vinaka ni vakaitavi.

Au na maroroya vakacava na taqomaki ena cakacaka ni vale?

Na taqomaki e imatai, vakabibi ena valenisili. Na ivakasala ni taqomaki ena vale me baleti ira na dauqaravi era qaravi ira era tauvi Alzheimer’s mai na NIA e okati kina:

• Lokata se kauta tani na wainimate ni sava, oka kina na kato ni wainimate ni sava isulu, era rawa ni vaka me loli.
• Maroroya na iseleiwau, scissors kei na iyaya ni cakacaka kaukauwa ena dua na vanua lokataki.
• Vakacuruma na iubi ni taqomaki kei na ivakarau ni bokoci koya vakataki koya ki na icova.
• Biuta na ivakatakilakila “Tu” se “Katakata sara” volekata na icova ni lovo, toasta kei na icova ni isulu, ena vanua e sega ni rawa ni kama kina.
• Tuvanaka na ivakatakata ni wai ki na 120°F me lailai sobu na rerevaki ni kama ni wai katakata.
• Kauta tani na vuata lasu kei na magineti era vaka me kakana, era rawa ni vaka me kakana dina.

Eso tale na ivakarau yaga:

• Tiko ena rumu ena gauna e vakayagataki kina na icova, lovo se dua na iyaya gata.
• Vakayagataka na bilo e sega ni voroki me vakamamacataka kei na tuvai ni teveli.
• Maroroya na foloa me mamaca ka savasava ena gauna ni tavulaki se savasava wai.
• Kevaka a dau vakayagataka na iyaya ni cakacaka o koya eliu, na Alzheimer’s Association e vakatura me kau tani na iyaya rerevaki mai na valeniyaya ni cakacaka, me rawa ni taleitaki tiko e dua na cakacaka taqomaki me vaka na vakararamataka e dua na tiki ni kau.

Vakacava kevaka e “cala” na nona cakava?

Laiva me vaka tu. E dua na taulo e lobi ki na tolu na wase ka sega ni rua e taulo lobi oti ga. Na Alzheimer’s Association e tukuna vakamatata: na ka bibi na gauna vata kei na nona vakila ni yaga, sega ni lobi vinaka sara na taulo. Kevaka e dua na ka e dodonu dina me caka tale, waraka me yacova na gauna e muri ka cakava ena vanua e sega ni raica kina.

Na vakadodonutaki ena gauna o ya e rawa ni saumaka e dua na cakacaka vinaka ki na dua na ivakananumi ni ka sa yali. Na “Vinaka, oqo e veivuke levu” e dau ka donu me tukuna.

Ena gauna cava me keirau muduka kina?

Muduka se veisautaka ni o raica na ivakaraitaki ni rarawa, oca se yali na taleitaki. Na mudu totolo e dua na macala vinaka, sega ni druka. O rawa ni:

• veisautaka ki na ikalawa rawarawa cake
• toso ki na dua na ka vakacegu, me vaka na ivakatagi se dua na bilo kofe
• tovolea tale ena gauna e muri se ena dua tale na siga
• dabe vata ga

Kevaka e tukuna o koya na bese, kua ni vakasaurarataka. Raica na cava me caka ni kaya na bese me baleta na sala malumu ni sauma.

Eso na ka rawarawa me vakayacori ena gauna ni vakacegu

Ni sega ni rawa na cakacaka ni yago, na veiwasei kei na veiganiti e rawa ni caka tiko ga ni dabe. Na Sort Together e laiva mo tabaka na iyaloyalo ki na kato ni valenisili se iteitei, kei na Picture Pairs e dua na qito malumu ni veiganiti kei na iyaloyalo lelevu ka sega na ivakarau ni gauna. Na Conversation Cards e tiko kina na taro wavoki me baleta na vale kei na matavuvale, ka veiganiti vinaka kei na dua na kofe ni oti na cakacaka.

Me baleta na veivuke ni tuvata na cakacaka ki na siga, raica na noda idusidusi me baleta na ituvatuva ni veisiga vakacegu. Me baleta eso tale na vakasama me vaka na itabatamata, raica na itaviqaravi ni itabatamata e loma.