Era Tarova Li na Qito ni Monalivaliva na Dementia?

Na qito ni monalivaliva e tu ena veiyasai vuravura, ka vuqa era yalataka ni maroroya na nomu vakasama me gone. Kevaka o qaravi ira e dua e bula tiko kei na dementia, se o kauwai ena nomu nanuma, e ka dodonu me o nanuma kevaka e rawa ni veivuke na qito. Oqo na ka e vakaraitaka dina na vakadidike, oka kina na veika e veivakauqeti kei na veika e sega.

Oqo na itukutuku raraba ga, sega ni ivakasala vakavuniwai. Raica na noda itukutuku ni vakatabakidua vakavuniwai.

Era tarova li na qito ni monalivaliva na dementia?

E sega ni dua na qito ni monalivaliva e vakadinadinataki ni tarova na dementia. Na National Institute on Aging (NIA) e vakasalataki ira na tamata me ra qarauna na veika e tukuni ni na vakavinakataka na nanuma na qito ena kompiuta kei na initaneti, ka kaya ni sega ni rauta na ivakadinadina ni dua na app ni vakanananu ni volivoli e yaco vata na revurevu kei na vakanananu e vakatovolei ena vakadidike (NIA me baleta na tarova na Alzheimer’s).

Oqo e sega ni kaya ni sega na yaga ni qito. E kaya ga ni nodra yaga e tu ena marau, na veitokani, kei na ivakarau ni veisiga, sega ni baleta na taqomaki mai na dementia.

Na cava na „near transfer“, ka cava na vuna e yaga kina?

Ni o vakatovotovo ena dua na ka, e dau vinaka cake kina o iko ena ka oya. Na dauvakadidike era vakatoka oqo me revurevu ni vakanananu. Na taro dredre cake se na vinaka oya e veisau ki na so tale na ka: ki na ka voleka (near transfer) se ki na bula ni veisiga, me vaka na nanuma na veituvatuva se na qaravi ni ilavo (far transfer).

E dua na railesu lelevu ena 2016 e dikeva na vakadidike era cavuta na kabani ni vakanananu me nodra ivakadinadina vinaka duadua. A kunea ni levu na ivakadinadina ni vinaka cake na tamata ena ka era vakatovotovo kina, lailai sobu na ivakadinadina ni vinaka cake ena ka voleka, ka lailai sara na ivakadinadina ni vakavinakataka na vakanananu ena bula ni veisiga. E vuqa tale na vakadidike e tiko na leqa ni kena ituvatuva ka dredre kina me yaco na ivakasala dei (Simons kei ira tale, Psychological Science in the Public Interest).

Na cava era kaya na railesu me baleta na vakanananu ena kompiuta?

Na railesu ni Cochrane, era cokovata na vakadidike vinaka duadua, era raica na vakanananu ena kompiuta e 12 na macawa se sivia:

• Tamata bula vinaka era 65 na yabaki se sivia: e 8 na vakadidike kei na 1,183 na tamata. Na ivakadinadina e lailai se lailai sara na kena ivakarau. E rawa ni tiko e dua na yaga lailai ni oti na vakanananu, ia sega na ivakadinadina matata ni tudei (Cochrane review, healthy older adults).
• O ira era malumalumu vakalailai na nodra vakasama: e 8 na vakadidike kei na 660 na tamata. E sega ni dua na vakadidike e tukuna se ra yaco ki na dementia, ka malumalumu sara na ivakadinadina me rawa ni yaco kina e dua na ivakasala (Cochrane review, mild cognitive impairment).

Na cava e kunea na vakadidike ni ACTIVE?

Na ACTIVE e dua na vakadidike levu mai Amerika e tekivu ena 1998 kei na 2,802 na tamata era 65 na yabaki se sivia, era bula tu vakataki ira ka sega na leqa levu ni nanuma se vakasama. Era lesi vakawasoma na tamata ki na dua vei na tolu na mataqali vakanananu ena ilawalawa lailai (totolo ni cakacaka, nanuma, se vakasama) se ki na ilawalawa sega ni veitaratara. Na vakanananu e yacova na tini na soqoni ena loma ni lima ki na ono na macawa. Eso era otiya e vuqa na soqoni era soli tale vakawasoma na soqoni ni veivakaukauataki ena rauta ni dua kei na tolu na yabaki e muri.

Na vakanananu totolo e okati kina na raica kei na cakacaka ni itukutuku ena gauna lekaleka sara, ka veisautaki na kena dredre ni ra vinaka cake na tamata.

Ena 2026, era semata na dauvakadidike e 2,021 na lewe ki na nodra ivolatukutuku ni Medicare ena 20 na yabaki (ACTIVE 20-year analysis). Oqo na ka era kunea:

• Vakanananu totolo vata kei na dua se sivia na soqoni ni veivakaukauataki: e lailai sobu na iwiliwili ni dementia e kilai mai na ilawalawa sega ni veitaratara (e dua na hazard ratio ni 0.75, e kena ibalebale voleka ni 25% lailai sobu).
• Vakanananu totolo sega ni soqoni ni veivakaukauataki: sega ni lailai sobu.
• Vakanananu ni nanuma se vakasama: sega na revurevu matata ena iwiliwili ni dementia e kilai.
• Na ilawalawa yadua me taucoko ni vakatauvatani kei na ilawalawa sega ni veitaratara: e laurai e dua na ivakarau ni lailai sobu, ia sega ni matata vakalailai.

Na kena iyalayala

• E baleta ga e dua na mataqali vakanananu totolo e qaravi vata kei na soqoni ni veivakaukauataki, sega ni baleta na qito ni monalivaliva taucoko.
• Na macala matata e yaco mai na ilawalawa lailai (o ira era otiya e vuqa na soqoni taumada ka soli vei ira na veivakaukauataki), sega mai na ilawalawa taucoko ni vakanananu totolo.
• Na dementia e vakarautaki ena ivakatakilakila ni mate ena ivolatukutuku ni Medicare, sega ni dikevi yadua na tamata. E rauta ni dua na ikava na lewe taumada era biu laivi baleta ni ra curu ena Medicare Advantage, ka sega kina na ivolatukutuku taucoko.
• Na lewe era sega ni leqa levu ni vakasama ni ra tekivu. Na macala oqo e sega ni tukuna e dua na ka me baleta na qito vei ira era sa bula tiko kei na dementia.

E dua na macala taleitaki ka gadrevi kina na vakadidike tale. Ia e sega ni ivakadinadina ni dua na app e tarova na dementia.

Na cava e kaya na FTC me baleta na Lumosity?

Ena Janueri 2016, na Lumos Labs, na kabani ni Lumosity, e vakadonu me sauma na $2 milioni me walia na veibeitaki ni Federal Trade Commission ni volivolitaki vakaveivakaisini. E kaya na FTC ni kaya na kabani, ka sega na ivakadinadina vakasaenisi, ni na vakavinakataka na cakacaka ena vanua ni cakacaka kei na vuli, ka na berabera na malumalumu ni yabaki, na malumalumu vakalailai ni vakasama, na dementia kei na Alzheimer’s. Na ivakaro e vinakata me tiko vei ira na ivakadinadina vakasaenisi ni nuitaki ni bera ni ra kaya tale na ka vaka oya (FTC press release).

Na vuli vei ira na matavuvale: mo vakabauta vakalailai na dua na qito, app se parokaramu e yalataka ni taqomaka na nanuma se tarova na dementia.

Era rawa li ni veivuke na qito vei e dua e sa bula tiko kei na dementia?

Era rawa ni vakuria na vinaka ni dua na siga, ka bibi sara oya. Na iwalewale e vakadidike vakalevu duadua na vakaukauataki ni vakasama: na itaviqaravi ni ilawalawa e marautaki me vaka na veitalanoa, na nanuma lesu, na qito ni vosa, paseli kei na sere, e dau vakayacori ena ilawalawa lailai ka liutaki mai vua e dua na dauveiliutaki.

E dua na railesu ni Cochrane ena 2023 mai na 37 na vakadidike kei na 2,766 na tamata era bula tiko kei na dementia lailai ki na veimama e kunea (Cochrane review of cognitive stimulation):

• e dua na yaga lailai ka lekaleka ena veitarogi ni vakasama (ivakadinadina ni ivakarau veimama);
• na vinaka cake e yaga dina ena veivosaki kei na veimaliwai (ivakadinadina cecere, mai na lailai ni vakadidike);
• yaga lailai ena ivakarau ni bula, na yalo, kei na itovo.

Na yaga e dau vakarautaki ni oti ga na parokaramu e rauta ni tini na macawa, ka lailai na vakadidike era raica se tudei. Na vakaukauataki ni vakasama e dua na parokaramu ni ilawalawa e tuvanaki, ka na macala oqo e sega ni yaco vakadodonu ki na tamata e qito duadua ga ena dua na tablet.

Na 2024 Lancet Commission e kaya tale ni bibi na parokaramu ni itaviqaravi vei ira era bula tiko kei na dementia, me maroroi na marau kei na inaki (Lancet Commission).

Na cava dina na yaga ni qito?

Ni digitaki vakavinaka, na qito e rawa ni solia:

• Marau. E yaga na dua na aua veimama ni marau ena vuku ni marau ga.
• Veimaliwai. Na qito vata e solia e dua na ka rawarawa mo wasea ni dredre na veitalanoa. Raica na sala ni qito vata.
• Ivakarau. E dua na itaviqaravi kilai ena gauna vata e veisiga e rawa ni kauta mai na vakacegu.
• Nuinui. Na itaviqaravi e veiganiti kei na ka e rawa tiko ni cakava vinaka e dua na tamata e vakavuna me rawa ni vakila ni rawata, sega ni vakatovolei.
• Veitalanoa. E dua na iyaloyalo se dua na vosa kilai e rawa ni dola e dua na italanoa. Tovolea na kadi ni veitalanoa se vakacavara na vosa kilai.

Na ka mo levea: na ivakarau ni gauna, na sikoa, na ivakarau ni tomana, kei na ka e vakila me vaka e dua na veitarogi ni nanuma. Kevaka e rarawa na tamata, mo muduka. Na mudu totolo, se na tiko vata ga, e dua na macala vinaka. Na noda idusidusi me baleta na digitaki ni app kei na qito e tiko kina e dua na lisi ni vakadikevi.

Na vanua e tu kina na Golden Moments

Na qito ni Golden Moments, me vaka na veitauvi iyaloyalo, paseli ni iyaloyalo kei na vakasaqara vosa levu na kena mata, era caka me baleta na marau kei na gauna vata. E sega na ivakarau ni gauna ka sega na sikoa. Era sega ni wai ni veiqaravi, ka era sega ni tarova se vakaberaberataka na dementia. E vinaka cake meda tukuna vakadodonu oqo mai na yalataka e dua na ka e sega ni rawa ni vakayacora e dua na qito.

Veitalanoa kei na vuniwai

Kevaka o kauwai ena veisau ni nanuma vei iko se vei na tamata o qarava, mo lai raici vuniwai ka kua ni vakararavi ga ki na app. E rawa ni raica na vuniwai na vuna e rawa ni qaravi ka veitalanoa ena ikalawa e vinaka na kena ivakadinadina, me vaka na qaravi ni tutuvi ni dra kei na dikevi ni rogoca. Raica E rawa li ni tarovi na dementia? me baleta na ikuri ni itukutuku. Kevaka e yaco vakasauri na veilecayaki se so tale na veisau vakasauri, mo kerea na veivuke vakavuniwai totolo.