Tuvatuva Malumu ni Veisiga me Baleta e Dua e Bula Vata kei na Mate ni Guilecavi

E dua na tuvatuva malumu e solia vei na siga e dua na ivakarau kilai: na yadra, kana, e dua na itaviqaravi lailai, vakacegu, kei na moce ena gauna e voleka ni tautauvata. E vakalailaitaka na digidigi kei na ka e sega ni namaki, ka solia vei iko e dua na ituvatuva ena gauna o na vakasamataka kina na ka mo cakava tarava. Na tuvatuva e koto e ra e dua na ivakaraitaki, sega ni lawa. Vakayagataka me tekivu, oti mo bulia me salavata kei o koya o qaravi.

Na cava e vuke kina e dua na tuvatuva ni veisiga?

E vuke e dua na tuvatuva tudei baleta ni na ivakarau kilai e rawarawa cake me muri mai na ka vou. Na Alzheimer’s Association e kaya ni dua na siga tuvanaki e kena ibalebale e lailai na gauna e vakayagataki me digidigi kina na ka me caka ka levu cake na gauna me baleta na itaviqaravi e marautaki, ka e tukuna tale ga ni na gauna tudei ni yadra kei na moce e rawa ni vukea na leqa ni moce kei na sega ni vakacegu ena yakavi. Na National Institute on Aging e vakatura na silisili, vakaisulu, kei na kana ena gauna vata ena veisiga me tiki ni dua na vale vakacegu, kei na Family Caregiver Alliance e vakatura tale ga me maroroi na ivakarau tudei.

iVakaraitaki ni dua na siga malumu

Na gauna e ivakaraitaki wale ga. Toso na siga taucoko me liu se me muri me salavata kei na nona ivakarau o koya.

Na ivakaraitaki oqo e muria na ivakarau ni nodra ivakaraitaki ni tuvatuva na Alzheimer’s Association me baleta na itabatamata taumada kei na loma ni itabatamata, ka toso mai na qaravi koya kei na kana ni mataka ki na itaviqaravi ni vale, taubale, sere, vakacegu, kei na sikovi ki na kana ni yakavi, nanuma lesu, kei na vakarautaki ni moce.

O na bulia vakacava na nomu tuvatuva?

Tekivu mai na nona ivakarau ni bula o koya, sega mai na dua na ituvatuva volai. Na Alzheimer’s Association e vakatura mo vakasamataka na veika oqo ni bera ni o tuvatuva:

• Na ka e taleitaka, na ka e sega ni taleitaka, na nona kaukauwa kei na ka e taleitaka.
• Na nona ivakarau ni vakayagataka na nona siga e liu. E dua e dau yadra totolo ka dau taubale vata kei na nona koli me taubale tikoga ena mataka. E dua e dau yadra vakamuri ena sega ni marautaka na tekivu ena 8 a.m.**
• Na nona gauna vinaka duadua ni siga. Viria kina na silisili, ilakolako, kei na itaviqaravi levu.
• Gauna rauta me baleta na kana, silisili, kei na vakaisulu, me kakua ni caka vakatotolo.
• Gauna tudei ni yadra kei na moce.

Na ivurevure vata ga e vakatura me okati kina e dua na veiwaki ni itaviqaravi ni vale, kana, qaravi koya, itaviqaravi ni cakacaka, itaviqaravi ni toso, gauna ni veimaliwai, itaviqaravi vakayalo, kei na gauna e sega ni tuvanaki, me vaka na sikovi vakasauri mai vei e dua na itokani.

Tovolea me dua na macawa, oti mo veisautaka

Volai e dua na ivakamacala rawarawa ena veisiga. Na Alzheimer’s Association e vakatura mo taroga na itaviqaravi cava e vinaka duadua kei na cava na vuna, se tiko na gauna e levu sara na ka e yaco se lailai sara na ka me caka, kei na se marautaki na ituvatuva e sega ni namaki se vakavuna na leqa. Maroroya na ka e cakacaka ka veisautaka na ka e sega ni cakacaka.

Vakaraitaka me laurai rawa

Kevaka e rawa tiko vei koya me wilika, e dua na papa vulavula se dua na kadi volai levu e tiko kina na ituvatuva ni siga e rawa ni vakaceguya. Maroroya me lekaleka: „Kana ni mataka. Taubale kei Sera. Kana e sigalevu. Vakacegu.” Eso na tamata era vinaka cake ni sega ni kila e liu na veika e tuvanaki; na Family Caregiver Alliance e vakatura me kakua ni veivosakitaki na ituvatuva me yacova ga na gauna e voleka ni yaco kina kevaka e vakavuna na leqa.

Na sala ni veisautaka na tuvatuva

Biuta na vanua me cegu kina

Kakua ni vakasinaita na gauna kece. Na Alzheimer’s Association e vakabibitaka ni o koya e gadreva e dua na vakatautauvatataki ni itaviqaravi kei na vakacegu, ka ena rawa ni gadreva na vakacegu vakawasoma. Kevaka e vaka me cegu ca, sega ni vakasama tiko, se cudrucudru, veisautaka na itaviqaravi se vakacegu.

Taqomaka na yakavi

E vuqa na tamata era sega ni vakacegu vakalevu ni sa lako sobu na rarama ni siga. Na NIA e vakatura na gauna e tautuba se volekata e dua na katubaleka me baleta na rarama ni siga ena veisiga, na toso ena veisiga ka kakua ni tuvatuva e levu sara, na levei ni kofi kei na alakaolo ena yakavi, kei na levei ni moce balavu ena yakavi. Eso na matavuvale era kunea tale ga ni yaga na sogo ni lili kei na waqa ni cina ni bera na bogi. Raica na sega ni vakacegu ena yakavi kei na moce.

Veisautaka ni sa veisau na gagadre

• iTabatamata taumada: tuvatuva vata. O koya ena rawa ni vinakata e dua na tuvatuva volai me lewa vakataki koya.
• Loma ni itabatamata: o iko o liutaka vakalevu. iTaviqaravi lekaleka, vakacegu levu cake, kei na vuqa na itaviqaravi kilai; raica na itaviqaravi ena loma ni itabatamata.
• iTabatamata e muri: na tuvatuva e vakanamata ki na vakacegu, kana, kei na qaravi, vata kei na gauna lekaleka ni veika e rogoci se raici me vaka na sere se na lomani ni liga e loma; raica na itaviqaravi ena itabatamata e muri.

Veisautaka na itaviqaravi, sega na ivakarau levu

Maroroya na kana, vakacegu, kei na moce me tudei, ka veisautaka na itaviqaravi e loma. Na NIA e vakatura me tovolei na duidui itaviqaravi ena duidui siga me maroroi kina na taleitaki. O rawa ni vakasaqa ena Moniti, teitei ena Tusiti, ka raica na iyaloyalo ena Vukelulu. Na noda 101 na vakasama ni itaviqaravi kei na itaviqaravi ni vale e rawa ni vakasinaita na vanua oqo.

Ni sega ni yaco vinaka na siga

Eso na siga ena sega ni muria e dua na ituvatuva. Na tauvimate, e dua na bogi ca, e dua na sikovi mai vei na vuniwai, se na veisau ni draki e rawa ni veisautaka na ka kece. Biuta na ituvatuva, maroroya na veika yaga (kakana, wai, vakacegu, vakacegui), ka tovolea tale ni mataka. Kevaka e sega ni via cakava e dua na ka o koya, raica na ni kaya „sega” o koya. E dua na cegu vakalekaleka ni icegucegu vata, me vaka na icegucegu vakamalua, e rawa ni vukei kemudrau ruarua mo tekivu tale.

Na nomu tuvatuva e yaga tale ga. Okata kina na nomu vakacegu, ka kerea vei na matavuvale se e dua na veiqaravi ni vakacegu me taqomaka na nomu gauna ni cegu. Raica na qaravi koya vei na dauqaravi.