Veika Me Caka ena iMatai ni Dementia

Ena imatai ni iwasewase ni dementia, e levu na tamata era bula tiko me vaka tu ga eliu. Era rawa ni cakacaka, veiqaravi vakayauyau, raici ira na itokani ka qarava e levu na nodra siga. Na itaviqaravi e sega ni gadrevi me sosomitaki; e gadrevi ga e vica na veisau lalai me maroroi kina na marau. Na nomu itavi e voleka cake ki na itokani ni cakacaka ka sega ni dua na dauqaravi: e dua e veitokoni, veitaratara vata kei na tamata o qaravi ka curu mai ga ni kerei.

Na itaviqaravi cava e vinaka ena imatai ni dementia?

Na itaviqaravi vinaka duadua ena imatai ni iwasewase e dau veika vata ga era taleitaka tu na tamata o qaravi, ka vakarawarawataki vakalailai. Na Alzheimer’s Foundation of America e vakaraitaka na vakasama me vaka na qito ni kadi kei na qito ni teveli, vaqaqara vosa, taubale, danisi, teitei, tuvanaki senikau, italanoa, droini, ivakatagi, volavola ni ivola, volavola ni ivola ni veikau, caka ni ivola ni iyaloyalo, vakasaqa kei na itovo ni soqo.

Na ka e dau veisau sai koya na vanua, sega ni itaviqaravi. Na Alzheimer’s Association e tukuna ni o ira ena imatai ni iwasewase era rawa ni tekivu me ra vakayawaki mai na veika era taleitaka, ka solia na ivakaraitaki ni dua e lomaleqa ena dua na soqo levu ia e vinaka cake ena dua na ilawalawa lailai. Veivosaki vakadodonu me baleta na veika e tekivu dredre, ka veisautaka vata.

Taroga taumada, ka veidinadinati ena sala ni veivuke

Na idusidusi ni imatai ni iwasewase mai na Alzheimer’s Association e vakatura e vica na ivakarau e yaga tale ga ki na itaviqaravi:

• Taroga vakadodonu. “Na cava e rawa ni vakarawarawataka na kalapu ni wilivola vei iko?” e solia e dua na isau vinaka cake mai na nanuma wale.
• Nuitaka ni rawa. Kevaka e sega na leqa ni veitaqomaki, laiva na tamata o qaravi me tovolea, ka solia na veivakayaloqaqataki ka kua ni taura na cakacaka.
• Veidinadinati ena ivakatakilakila. Digitaka e dua na vosa se ivakatakilakila ni ulu e kena ibalebale “e vinaka mo curu mai,” me vaka ni sega ni lako mai e dua na yaca ena gauna ni qito ni kadi.
• Tarogi wasoma vakawasoma. Taroga se na levu ni veivuke e rairai donu, e levu cake se e lailai.

Vakasama ni itaviqaravi ena imatai ni iwasewase

Maroroya na itavi kei na itovo

• Maroroya e dua na itavi tudei. E dua na veiqaravi vakayauyau ni macawa, mataqali sere se kalapu e solia e dua na ituvatuva ki na macawa. Kevaka e tekivu lomaleqa, e dua na itavi lekaleka se vakanomodi e rawa ni veiganiti vinaka cake.
• Tuvatuva vata na kakana. Kevaka na volivoli sa tekivu veivakacacani, na Alzheimer’s Association e vakatura mo kerea na tamata o qaravi me vukea na kena tuvatuvi na menu ni macawa ka vola na lisi.
• Vakasaqa kei na tavuna. Muria vata e dua na ivakarau ni kakana e taleitaki. Vakarautaka na iyaya ni vakasaqa ena kena ituvatuva ni bera ni tekivu, me ra rairai na ikalawa.
• Teitei. Tuvatuva e dua na vanua ni teitei, digitaka na sorena se kau, ka cakava vata na cakacaka. E dua na lisi volai ni cakacaka ni teitei ni macawa e veivuke.
• Tomana e dua na cakacaka ni liga. Na cakacaka ni kau, cula, lalaga se tara ni ivakaraitaki e rawa ni tomani ena ivakarau rawarawa kei na rarama vinaka.

Qito me baleta na marau

• Qito ni kadi kei na qito ni teveli. Na qito e kilai tu e dau rawarawa cake. Qito ena timi me kua ni dua e tu vakataki koya, ka maroroya na iwiliwili vakamalumalumu se kakua ni wilika.
• Tovolea e dua na vaqaqara vosa e levu na kena matanivola. Na noda vaqaqara vosa e rawa ni qitotaki ena sikirini se tabaki me baleta e dua na gauna vakanomodi.
• Cakava na jigsaw puzzle. Digitaka e dua na levu ni tiki e vaka e veivakacegui, sega ni veisaqasaqa. Na puzzle ni iyaloyalo e dua na kena mataqali lekaleka ena sikirini, ka na noda idusidusi me baleta na puzzle me baleta na dementia e vakaraitaka na sala ni digitaka e dua.
• Curuma na trivia me baleta na marau. Eso na tamata era taleitaka na trivia ni timi ena bogi. Kevaka e tekivu me vaka e dua na veitarogi, digitaka e dua tale na ka, se tovolea na noda tarogi trivia rawarawa, ka tiko kina na digidigi ni isau kei na sega na iwiliwili.

Na qito e baleta na marau eke. E sega ni dua na qito e laurai ni qarava se vakaberaberataka na dementia; wilika tale ena qito ni vakasama: na ka e kaya na vakadidike.

Volavola, vakasama kei na volai

• Maroroya e dua na ivola ni volavola. Na Alzheimer’s Association e vakatura na volavola ni ivola me dua na sala ni cakacaka vata kei na nanuma ni oti na kena kunei na mate. E vica ga na laini ena dua na siga e rauta.
• Liutaka e dua na ivola ni italanoa ni bula. Na imatai ni iwasewase e dua na gauna vinaka me digitaka kina na tamata o qaravi nona iyaloyalo ka vola se tukuna na italanoa e tiko e muria. Raica na itaviqaravi ni nanuma lesu.
• Vola ivola ni veikau. E dua na ivola ni veikau ki na dua na makubui, itokani makawa se itokani ni cakacaka e liu e rawa ni yaga vei rau ruarua.
• Veivosaki me baleta na iyaloyalo. Na photo pairs e vukica na iyaloyalo ni matavuvale me dua na qito malumu ni veiganiti, ka na conversation cards e solia na itekitekivu rawarawa ni veivosaki.

Lako tani kei na toso

Na National Institute on Aging e vakatura mo tomana na ilakolako e kilai tu me yacova ni o rau vinaka ruarua kina. Tuvatuva ena gauna vinaka duadua ni tamata o qaravi ena siga ka kua ni balavu sara.

• Ilakolako lekaleka ni vakasausau. E dua na valeniyaloyalo, sarasara ni yakavi se vakaraitaki ni droini, e vinaka cake ena dua na gauna vakanomodi.
• Qalo. Na NIA e vakatura e dua na tobu ni qalo ena gauna e sega ni osooso.
• Ilawalawa ni taubale kei na kalasi ni danisi. Na NHS e cavuta na danisi, tai chi, yoga, qalo kei na ilawalawa ni taubale, kei na soqoni e veiganiti kei na dementia ena vanua e tiko kina.
• Ilawalawa ni sere kei na kafe ni nanuma. Ilawalawa veivakacegui era rawa ni sotava kina eso tale o ira era bula vata kei na dementia kei na nodra itokani.

Veisau lalai era maroroya na marau ni itaviqaravi

Na gauna me vakaberaberataka

Tarova se veisautaka e dua na itaviqaravi ni vakavuna na lomaleqa levu cake mai na marau. Na veivakacacani wasoma, na levei ni dua na itovo se na kaya ni “au sega sara ga ni rawa” e yaga me veivosakitaki vakamalua, sega ni vakasaurarataki. E vuqa na gauna na isau e dua na kena ivakarau lailai ni ka vata ga. Ni gadreva na tamata o qaravi e levu cake na veivuke me tekivu ka muria na ikalawa, na vakasama ena itaviqaravi ni loma ni iwasewase e rawa ni veiganiti vinaka cake. Me baleta e levu tale na veivosaki veitokoni, raica na ivakasala ni veivosaki, kei na levu tale na vakasama, raica na 101 na itaviqaravi.

Era gadreva tale ga na veitokoni o ira na itokani ni qaravi. Na imatai ni iwasewase e dua na gauna vinaka mo tara kina nomu ilawalawa ni veivuke; raica na qaravi koya vakataki iko.