Teitei kei na Cakacaka e Taudaku

Veika vuqa na tamata, na teitei e dua na vanua era dau kila vinaka. Na kelikeli, suinivai, kei na tomika na senikau era vakayagataka na kila a vulici taumada, ka na tiko e taudaku e kauta mai na cagi vou, na rarama ni matanisiga, kei na domo ni manumanu vuka. Na National Institute on Aging e vakaraitaka na qaravi ni kau, teivutukau ni senikau kei na kakana, kei na veitalanoa me baleta na tubu ni kau me vaka eso na ka era rawa ni taleitaka na tamata e tauvi Alzheimer. Na tabana oqo e vakamacalataka na ka mo tovolea, na sala mo vakamamadataka kina na teitei, kei na sala mo taqomaki kina mai na katakata, na rarama ni matanisiga, kei na lako tani.

Na cakacaka cava e taudaku kei na teitei e vinaka?

Na cakacaka vinaka duadua era rawarawa, matau, ka rawa ni caka ni tucake se dabe. Digitaka me vaka na ka a dau taleitaka o koya na tamata.

Ena teitei

1. Suinivai. E dua na bilo ni wai lailai ka mamada se dua na iyaya ni suinivai malumu kei na vica na koniteina voleka. Na suinivai e tiko kina na itekitekivu kei na itinitini matata, ka sega ni rawarawa me cala.
2. Teivutukau ena koniteina. Na Alzheimer’s Foundation of America e vakatura na teivutukau ena koniteina lalai ka raica ni ra tubu. Na sore lelevu me vaka na pini, sanifula, se pi era rawarawa me tauri.
3. Kauta laivi na senikau sa mate. Na kinikini vakamalua ni senikau sa malai e dua na cakacaka rawarawa ka toso tikoga. Digitaka na kau e sega ni vakalatilati.
4. Tomika na kakana se na kaukamea. Na tomato lalai, pini, kei na kaukamea era rawarawa me tomi ka vinaka me kania. Kauti ira mai ki loma me vakayagataki ena kana e sigalevu.
5. Reguca ka tarai na kaukamea. Na rosemari, mini, kei na lavenda e tiko na iboi vinaka ka kaukaua. Vakasigalevuya e dua na drauna ena nomu liga ka solia yani.
6. Tavulica na sala se na varada. E dua na isasavu mamada ena dela ni vanua e tautauvata ka mamaca, kevaka e tudei vinaka na tucake.
7. Vakasinaita na vale ni manumanu vuka. Oti qai dabe vata ka raica o cei e lako mai.

E loma ni vale, kevaka e dredre na lako yani e taudaku

• E dua na teitei ni kaukamea ena katubaleka ni matapailala me vaka na beseli, paseli, se saivi.
• Teivutukau ena teveli e ubi. Na AFA e vakatura na vakayagataki ni tirei me vaka na tirei ni valenisili me maroroi kina na qele ena dua ga na vanua kei na tosoi ni qele ena bilo lalai.
• Tuvai vata na senikau e tamusuki kei na draunikau mai na teitei se mai na sitoa.
• Senikau tabe mai na dua na ivau senikau, ka biuta ena kad ena dua na gauna. Raica na cakacaka ni liga me baleta eso tale na vakasama.
• Cakava na taga boi ni lavenda se rosi, e dua tale na vakasama ni AFA e kauta mai na iboi ni teitei ki loma ni vale.

Na lako tani

• E dua na taubale lekaleka wavoki ena tikina, ena vanua ni gade, se ena sitoa ni teitei, ena toso malua kei na vanua mo dabe kina.
• Dabe e taudaku ena varada se dua na idabedabe mo rogoca na domo ni manumanu vuka ka vakila na cagi. Oqo e dua na cakacaka taucoko.
• Sikova e dua na teitei raraba ena gauna e vakacegu kina na siga. Na NHS e kaya ni so na vanua era tiko na teitei ni vakilai e tiko kina na kaukamea e boivinaka, na veimataqali tara, kei na wai.
• Vakania na pato se raica na manumanu vuka ena dua na tobu voleka, ka tiko ga vakayawa mai na bati ni wai.

Au na cakava vakacava me rawarawa na teitei?

Kauta mai na teitei vei koya na tamata, sega ni kauti koya ki na teitei.

• Na teitei cecere se na koniteina cecere ena rauta ni ivakatagedegede ni tolona e kena ibalebale ni sega na tekiduru se cuva sobu.
• Na koniteina ena teveli e vinaka vei ira era vakayagataka na idabedabe vavolo se era vinakata me ra dabe.
• Na sala raba ka tautauvata ka sega na vatu e veiseyaki se na paipo e davo tu e vakalailaitaka na tarabe.
• Na idabedabe e tiko na liga kei na ivakaruru ena sala, me rawa ni vakacegu ena veigauna.
• Na iyaya ni cakacaka e vavaku ka malumu na kena itautauri ka rawarawa me tauri. Kakua ni vakayagataka na isele ni kau, na isele, se na ka kaukaua.
• E dua na vanua e bai tu ka sogo vinaka na katuba me rawa ni lako voli kina na tamata ka o tiko voleka.

Na kau cava me’u levea?

Digitaka na kau e taqomaki me tarai, ka kevaka e rawa, e taqomaki kevaka e tovolea. Na AFA e vakatura na vakayagataki ni kau era sega ni dau vakacudruya na kuli, vakadeitaka kevaka e tiko na mate ni kacabote, ka raica vakavinaka o koya e rawa ni nanuma na qele me kakana. Na ivakasala ni taqomaki ni vale mai na NIA e okati kina na kauta tani se lokataki na kau gaga.

• Levea na rosi e vakalatilati, na kakiti, kei na kau e tiko na wai e vakacudruya na kuli.
• Dikeva na kau o sega ni vakadeitaka kina kei na vale ni veivuke ni gaga se na sitoa ni teitei ni bera ni teivutukau.
• Na kau era dau taleitaki e rawa ni kauta lesu mai na nanuma vinaka. Na AFA e cavuta na rosi kei na Christmas cactus me ivakaraitaki. Digitaka na mataqali e sega ni vakalatilati.
• Maroroya na wai ni vakabulabula, na wainimate ni manumanu lalai, kei na wainimate ni co ca ka lokataki, ka kakua ni vakayagataka ena vanua e rawa ni yacova na tamata.

Au na taqomaki vakacava mai na katakata kei na rarama ni matanisiga?

Vakarautaka na gauna e taudaku me vaka na draki. Na NIA e vakamacalataka ni na qase era leqa vakalevu mai na mate e vu mai na katakata, baleta ni sega ni rawarawa na veisau ni yago ki na katakata kei na so na wainimate era vakayarayarataka na ivakarau ni yago ena katakata.

• Lako yani ena mataka se yakavi. Levea na loma ni siga ena vula katakata. Raica na ivakatagedegede ni katakata taucoko, sega walega na ivakatagedegede ni katakata.
• Solia wasoma na wai. Kakua ni waraka me kaya na tamata ni sa viagunu. Levea na gunu kaukaua kei na gunu e tiko na kafeini ena katakata.
• Vakalalaga me veiganiti. Isulu mamare ka luluqa, e dua na isala e raba na uluna, kei na iloilo ni mata.
• Vakayagataka na wai ni taqomaki ni mata ni katakata. Na NIA e vakatura na SPF 15 se sivia, ka vakayagataki tale ena loma ni siga.
• Digitaka na ivakaruru. Vakarautaka na teveli ni teivutukau e ruku ni vunikau se dua na ivakaruru.
• Vakalekalekataka. E dua na gauna lekaleka e taudaku e rauta, vakabibi ena siga katakata.
• Raica na ivakatakilakila ni leqa. Na NIA e vakaraitaka na mosi ni ulu, veilecayaki, matabuto, se na dau via lua me ivakatakilakila ni leqa mai na katakata. E dua na tamata e bula vata kei na mate ni vakanananu e rawa ni sega ni tukuna ni sa sega ni vinaka na nona vakila, mani raica na matana kei na nona ivakarau. Lesu i loma, vakabatabata ena wai kei na isulu batabata, ka kerea na veivuke vakavuniwai kevaka e sega ni vinaka totolo. Na katakata levu sara, kei na ivakatakilakila me vaka na bale vakasauri, veilecayaki, se na kuli mamaca ka damudamu, e dua na leqa tubukoso ni bula: qiri na naba ni veivuke vakatotolo.

Na draki batabata e bibi talega. Ena vula batabata, vakalekalekataka na gauna e taudaku ka raica me katakata ka mamaca na liga kei na yava.

Au na qarava vakacava na lako tani ni da lako e taudaku?

Tiko vata kei koya na tamata ena veigauna e tiko kina e taudaku. Na Alzheimer’s Association e kaya ni ono ena tini na tamata era bula vata kei na mate ni vakanananu era na lako tani vakadua se sivia, ka vuqa era cakava vakawasoma. E rawa ni yaco ena dua ga na ivakatagedegede.

Na ivakasala ni NIA me baleta na lako tani kei na yali e okati kina:

• Raica me daramaka na tamata e dua na ivakadinadina se ivau vakavuniwai e tiko kina na yacana, itikotiko, kei na nomu naba ni talevoni, se volai na ivakadinadina ena nona isulu.
• Maroroya e dua na itaba se vidio vou ni tamata.
• Tukuna vei ira na itokani ni tikina ni rawa ni lako tani na tamata.
• Taqomaka na lomanibai ena bai kei na katuba e sogo vinaka.
• Kakua ni biuta duadua e dua e sa dau lako tani.

Na Alzheimer’s Association e vakatura talega na kena tauyavutaki na vanua e loma kei na taudaku me rawa ni laurai vakataqomaki, kei na vakarautaki ni itaviqaravi ena gauna ni siga e dau yaco kina na sega ni vakacegu. E dua na taubale ena teitei taqomaki e rawa ni veiganiti kei na sega ni vakacegu ena yakavi. Raica na noda ivakasala me baleta na sega ni vakacegu ena yakavi.

Kevaka e yali na tamata, na Alzheimer’s Association e vakatura na vakasaqaqara totolo ena vanua voleka kei na qiri ni naba ni veivuke vakatotolo kevaka e sega ni kune ena loma ni 15 na miniti. Tukuna vei ira na ovisa ni tamata e bula vata kei na mate ni vakanananu.

Au na veisautaka vakacava na teitei ni sa veisau na ka?

Eso na tamata era vinakata me ra raica walega nomu cakacaka. Na NIA e kaya ni vinaka me raica walega na tamata kevaka oya na ka e taleitaka.

Ena gauna cava me da lesu kina i loma?

Lesu i loma ni sa oca, katakata, batabata, sega ni vakacegu, se sa via oti na tamata. E vinaka cake e tini na miniti lekaleka ka marautaki mai na dua na yakavi balavu e yaco kina na rarawa. Na tarova taumada e dua na ka vinaka.

Kauta mai na teitei ki loma ena sikirini

Ena siga ni uca, na Sort Together e tiko kina na kato ni teitei me tuvai vata na iyaloyalo, kei na Conversation Cards e tiko kina na taro e rawa ni yavutaka na italanoa ni teitei. Kevaka o lesu mai na katakata ka o vakila ni o totolo, na Calm Breathing e solia e dua na cegu malua mo veiwasei vata. Me baleta eso tale na vakasama e yavutaki ena tarai, boi, kei na rorogo, raica na noda ivakasala ni cakacaka ni vakilai.