Cakacaka Vata me Baleta na Malumalumu ni Vakanananu: iDusidusi

Na idusidusi oqo e dodonu me baleti ira na dauniveituvatuva ni cakacaka, na timi ni qaravi ni vakanananu kei na iliuliu ni parokaramu ni siga. E kovuta na ivakarau ni ilawalawa e dauyaga, na tuvatuva ni rumu, na kena moici e dua na cakacaka me baleti ira era duidui na nodra rawa-ka, kei na vakayagataki ni neimami kadi bingo me tabaki kei na qito ena sikirini levu. Na ka kece eke e nakiti ki na vakacegu, na veiwekani kei na digidigi. E sega na ka eke e dua na veidikevi.

Na cava e vakayagataka kina e dua na cakacaka vata ena qaravi ni vakanananu?

Na cakacaka vata vinaka e kilai, lekaleka, rawarawa me curu kina ena dua na ivakatagedegede, ka sega ni veivakasaurarataki. Na Dementia Care Practice Recommendations ni Alzheimer’s Association e vakamacalataka na vakaitavi yaga me vaka e dua na ka e tokona na ka taleitaka kei na ka e vinakata e dua, ka vakatara na digidigi kei na qaqa, dina ga ni levu sara na malumalumu ni vakanananu. Na ivolatukutuku vata ga oqo e kaya ni na parokaramu makawa e dau vakararavi ena dua se rua na soqo levu ni ilawalawa ena veisiga, ka dau sarasara wale ga kina e levu na lewe ni vale.

Oqo e dusia e vica na lawa rawarawa:

• Na ka kilai e vinaka cake mai na ka vou. Na sere, vosa vakavanua, iyaloyalo kei na iyaya mai na gauna ni nodra itabagone o ira era tiko kina e rawarawa cake me ra curu kina.
• Na ka lekaleka e vinaka cake mai na ka balavu. Vakarautaka me vaka na balavu ni gauna e dau rawa kina na nomu ilawalawa me vakasama, kei na dua na gauna vinaka me cegu kina ena maliwa.
• Na cakacaka e vinaka cake mai na sarasara. Solia vua na tamata yadua e dua na ka me taura, tabaka, digitaka se kaya.
• Vuqa na ivakatagedegede, dua na cakacaka. Vakarautaka na sala rawarawa kei na sala dredre vakalailai me vakaitavi kina.
• Sega na qaqa, sega na sikoa. Na ivakarau ni veisisivi e vakilai ira eso ni ra sega ni rawata.

Na levu cava e dodonu me tiko ena ilawalawa?

Na ilawalawa lalai e dau rawarawa cake. Na Alzheimer’s Association e kaya ni e dua e kunea ni dredre na soqo levu e rawa ni veimaliwai vinaka cake ena dua na ilawalawa lalai. E sega ni dua na naba donu duadua. E vakatau ena o ira era tiko kina, na rumu kei na levu ni cakacaka kei na dauniveivuke era tu vakarautaki.

E dua na sala rawarawa me dikeva: e rawa li ni raica kece na tamata na mata ni iliuliu, rogoca vakamatata ka yacovi koya e dua na dauveivuke ena vica ga na sekodi? Kevaka sega, wasea na ilawalawa, kuria na dauniveivuke, se toso ki na dua na rumu lailai.

Ena soqo levu, me vaka e dua na soqo ni sere, dabeca na cakacaka kei na dauniveivuke ena maliwa ni lewe ni vale, sega ni ra tu ena bai ni rumu.

Au na tuvatuva vakacava na rumu kei na idabedabe?

• Iwirini se ivakarau ni u. Na ivakasala ni cakacaka e vakamacalataka na iwirini ni veiwasei me vinaka ena dua na vanua e rauta me ra dabe kece kina ena iwirini, ka sega na rorogo tale eso.
• Na iliuliu me voleka ka donu ena ivakatagedegede ni mata. Dabe ga kevaka e rawa, kua ni tu.
• Na rogoca kei na raica me liu. Dabeca o ira era dredre na nodra rogoca voleka sara ki na iliuliu, ena yasana era rogoca vinaka kina. Vakadeitaka ni ra daramaka na nodra iloilo ni mata kei na iyaya ni rogoca. Na Alzheimer’s Association e kaya ni na leqa ni raica kei na rogoca e rawa ni vakadredretaka na veivosaki.
• Na rarama me mai muri vei ira era dabe, sega ni mai murimu. Levea na nodra dabe me ra raica donu ki na dua na katubaleka rarama.
• Bokoca na TV kei na retio. Na Alzheimer’s Association e vakatura me kau tani na rorogo veisisivi ena gauna ni cakacaka ni sere.
• Dua ga na veitalanoa ena dua na gauna. Na vosa veicurumaki e dredre vei ira era bula vata kei na malumalumu ni vakanananu kei ira era dredre na nodra rogoca, me vaka e tukuna na idusidusi ni siga levu ni Alzheimer’s Association.
• Sala ni curu tani matata kei na tutu vakacegu. E dodonu me rawarawa vua e dua e vinakata me biubiu me lako tani, kei na dua na cakacaka me lako vata kei koya.

Vakasama ni cakacaka vata

Bingo ni iyaloyalo

Na bingo ni iyaloyalo e veisautaka na naba ena iyaloyalo matata, me vaka na bilo ti, koli se rosi, me kua ni gadrevi e dua me muria e dua na naba balavu se wilika na volavola lalai.

Na sala ni kena liutaki:

1. Tabaka e dua na kadi me baleta na tamata yadua mai na tabana ni neimami Picture Bingo ena kena vakayagataki na ibulukau ni taba. Na pepa vavaku e rawarawa cake me tauri. Vauca ena palasitika me rawa ni vakayagataki tale.
2. Solia na maka rawarawa me tauri, me vaka na tiki ni qito, isogo ni tavaya se tiki ni kadi sa musuki.
3. Vakayagataka na daukacivaka ena sikirini ena TV se porojeka me ra raica kece na iyaloyalo ni o cavuta na kena yaca.
4. Cegu vakalailai ni oti na iyaloyalo yadua ka sureta e dua na vosa lekaleka: “E dua beka e via tukuna mai e dua na koli e kila?” se “Na cava o raica ena iyaloyalo oqo?”
5. Tomana na kacivaka me yacova ni sinai taucoko na kadi kece. E ra oti kece.

Na kena moici: Vakayagataka e lailai na kena sikuea me baleti ira era raica ni osooso na kadi taucoko. E dua na dauveivuke e rawa ni dusia na iyaloyalo veidonui vua e dua e gadreva. Eso era na vinakata beka me ra taura na kadi ni iyaloyalo ni daukacivaka ka vakaraitaka ki na ilawalawa.

Sere vata

Na sere e dua na cakacaka ni ilawalawa e dau taleitaki vakalevu. Na Alzheimer’s Association e kaya ni dina ga ena gauna e muri, e rawa ni tavulaka e dua na ivakatagi se sereva e dua na sere mai nona gauna ni gone e dua.

Na sala ni kena liutaki:

• Digitaka na sere era tubu cake kina o ira era tiko kina, sega ni ka e taleitaka na iliuliu. Tarogi ira na wekana na ka e taleitaka na tamata yadua.
• Vakayagataka na sere ka sega na itukutuku ni volivolitaki, ni kaya na Association ni rawa ni veilecayaki.
• Tabaka na vosa ni sere ena volavola levu me baleti ira era wilika, ia kua ni vakasaurarataki.
• Solia na iyaya ni rorogo, duru ni liga se isulu malumalumu me ueuci.
• Vakayaloqaqataki na tavulaki ni liga kei na toso, ka maroroya na ivakatagi ni rorogo me vinaka.

Na kena moici: Eso era na sereva na vosa kece, eso era gunugunu, eso era tavulaka na yavadra, ka so era vakarorogo wale ga. Na ka kece oqo e yaga. Raica na neimami idusidusi ni cakacaka ni sere me baleta na ikuri ni vakasama.

Ilawalawa ni nanuma lesu

Na ilawalawa ni nanuma lesu e soqoni vata ena dua na ulutaga, me vaka na gauna ni vuli, motoka taumada, valenisili se vula i katakata, ka vakayagataka na itaba, iyaya kei na sere. Na inaki me veitalanoa marau, sega ni nanuma lesu dodonu.

Na sala ni kena liutaki:

1. Digitaka e dua na ulutaga ka kauta mai e vica na iyaya era rawa ni taura na tamata: misini ni waki livaliva ni liga, qara ni baseball, iteitei, se ivolavivigi ni sore.
2. Veisoliyaka e dua ga na iyaya ena dua na gauna. Taroga na taro dola: “Tukuna mai mada na ka oqo,” “Na cava o raica?” “O cei e vakayagataka e dua na ka vaka oqo?”
3. Ciqoma na isau kece. Kua ni vakadodonutaka e dua na tiki ni gauna se dina.
4. Dusimaka na veitalanoa ki na nanuma marau. Na ivakasala ni cakacaka e kaya ni dodonu vei ira na dauqaravi me ra dusimaka na nanuma lesu ki na nanuma vinaka, sega ki na veika e rawa ni vakararawataki.

Na Conversation Cards e vakarautaka na kadi iyaloyalo me tabaki kei na taro dola ena veiulutaga, ka vinaka me tekivu ni veitalanoa. Eso tale na vakasama e tiko ena neimami idusidusi ni nanuma lesu.

Vakacavara na vosa kilai

Na vosa kilai (me vaka na “Vakarau vinaka e yaga…”) e sureti ira kece me ra kaya vata na kena icavacava. Vakaraitaka na Finish the Saying ena sikirini levu ka laiva na ilawalawa me sauma vata. E tiko e dua na taro ni veitalanoa ni oti na vosa kilai yadua. Kevaka e sega e kaya na icavacava, vakaraitaka ka toso yani. E sega na ka donu se cala.

Vakasaqara vosa ni volavola levu, vata

Vakaraitaka na Word Search ni volavola levu ena sikirini ka vakasaqara vata na vosa me vaka e dua na ilawalawa, se tabaka na kedra ilavelave me baleti ira era taleitaka me cakacaka vakataki ira ena teveli. Na vosa e lako wale ga ki na yasana kei na loma.

Toso malumalumu

Na dodroka ni dabe, veisoliyaka na polo malumalumu se baloni, se danisi ni dabe ena sere kilai. Vakaraitaka na toso yadua, kua ni vakamacalataka wale ga.

Vakasokumuna kei na veidonui ena teveli

Na teveli lalai e tolu se va na tamata e rawa ni ra vakasokumuna vata na iyaloyalo, tiki ni isulu se iyaya ni kana. Ena sikirini, na Picture Pairs e rawa ni qitotaki ni ra vakaraitaki tu ga na iyaloyalo, kei na dua e tabaka ni veitalanoa na teveli ena iyaloyalo yadua.

Au na vakayagataka vakacava na nomuni qito ena sikirini levu?

Na neimami qito e cakacaka ena barausa ni web, o rawa kina ni vakayagataka ena TV se porojeka ka sega ni vakacurumi e dua na ka.

1. Dolava na qito ena kompiuta lailai se tebeleti e semati ki na sikirini ena wa se ena veivakayagataki vakacakacaka.
2. Vakatabakidua na barausa ka tuvanaka na rorogo me vinaka na kena ivakatagi.
3. Me dua na iliuliu me cakava na tabaka ni kacivaka na ilawalawa na nodra digidigi. Se solia na tebeleti vua e dua e vinakata me tovolea.
4. Cegu ena gauna ga e vakarautaki kina na ilawalawa. Na qito e sega ni tiko kina na ivakatagi ni gauna, sikoa se icavacava vakasaurarataki.

Na Picture Bingo, Finish the Saying, Picture Pairs kei na Conversation Cards e dau vinaka cake me baleta na ilawalawa. Raica na digidigi kece ena neimami tabana ni qito.

Au na moica vakacava e dua na cakacaka me baleti ira era duidui na nodra rawa-ka?

Vakarautaka e lailai duadua e tolu na sala me curu kina ena cakacaka yadua.

Me baleti ira era sa sivia na nodra malumalumu ni vakanananu, na NHS e kaya ni na cakacaka e dodonu me rawarawa cake ka vakabibi cake ena yalo ni vakila, me vaka na sere, iyaya me tara ka lomani ni liga. E dua na gauna duadua vei koya ena loma se ni oti na ilawalawa e rawa ni vinaka cake vua mai na ilawalawa. Raica na cakacaka ni gauna e muri.

Na sala cava me vosa kina na iliuliu ena ilawalawa?

• Vakatikori iko ena gauna kece, ka vakayagataka na yaca e vinakata na tamata yadua.
• Vosa vakamalua, solia e dua ga na ikalawa ena dua na gauna, ka vakaraitaka ni bera ni o tukuna.
• Taroga na veisureti dola (“Tukuna mai mada…”) se digidigi rawarawa, kua ni taro vakadikeva (“O nanuma tiko beka…?”).
• Kua ni vakadodonutaka. Vakavinavinakataka na tamata kece ena nodra veivuke.

Eso tale na ka me baleta na oqo e tiko ena neimami ivakasala ni veivosaki.

Na icavacava vinaka, kei na kena laivi ira na tamata me ra lako

Na cegu e dua na ka vinaka. Raica na ivakatakilakila ni dua sa oca, sega ni dau tiko vinaka se rarawa, ka vakarautaka e dua na dauveivuke me sureta e dua na taubale se idabedabe vakacegu tale. E dua e moce vakalailai ena sere vata e rawa ni vakacegu wale ga.

Vakatauca na ilawalawa kece ena sala vata, ena dua na sere kilai se dua na vakavinavinaka rawarawa, me vakila na icavacava ni vakacegu ka namaki. Ni oti, vola vakalekaleka na ka e yaga kei na ka e taleitaka o cei. Na ivolatukutuku oqori e vakavinakataka na soqoni tarava.