Na Sala Mo Digia na Apps kei na Qito ni Dementia

Na app stores era sinai tu ena qito e volai me baleti ira na qase, na nanuma se na dementia. Eso era caka vakavinaka. Eso tale era vakuria na yalayala e vaka na ka vakavuniwai, na ivakatagi ni gauna ka vukica na qito me vakatovotovo, se na ads kei na kumuni ni itukutuku. Na tabana oqo e solia vei iko e dua na sala mo vakatulewataka o iko na app cava ga. Keitou sega ni vakatokatoka se railesu kina eso tale na ivoli.

Na cava au dodonu meu vakatulewa ni bera niu digia e dua na app ni dementia?

Vakatulewa na ka o vinakata me cakava na app. Na “qito me baleti Mom” e rawa ni kena ibalebale duidui sara, kei na digidigi vinaka duadua me baleta e dua na inaki e dau sega ni vinaka me baleta e dua tale.

Na vakadidike me baleta na “cognitive stimulation” tuvanaki vei ira era bula tiko kei na dementia e vuqa ni okati kina na soqoni ni ilawalawa era liutaka na tamata vakavulici, vata kei na veivosaki, qito ni vosa, puzzles, sere kei na itaviqaravi bulabula. E dua na railesu ni Cochrane e kunea na yaga lalai ena kena levu, ka duidui ena vakadidike. Na mataqali parokaramu vaka o ya, e veimaliwai ka duidui, e sega ni tautauvata kei na app e caka duadua, koya gona mo raica na app me dua ga na itaviqaravi e caka vata ena levu tale.

Au kila vakacava ni dua na app e veirauti kei na ka rawa ni cakava o koya o qaravi?

Raica na nona revurevu, ka kua ni vakararavi ga ki na mate se na yaca ni ivakatagedegede. E rua na tamata ena “ivakatagedegede vata” e rawa nira duidui sara ena rai, rogoci, lewa ni liga, vosa kei na nodra veirauti kei na sikirini. Na Alzheimer’s Association e vakatura me nanumi na veika era taleitaka e liu kei na ka era rawa ni cakava nikua, ka vakanamata ki na marau ka sega ki na rawaka.

iVakatakilakila ni veirauti vinaka:

• era tekivu se curu vata ka sega ni vinakati vakalevu na veisureti;
• era dredre, vosa se talanoa e dua na italanoa;
• na cala e sega ni vaka me leqa vei ira;
• era marau me tarova ni sa yaco na gauna.

iVakatakilakila ni sega ni veirauti:

• na “au sega ni rawa” se “qo e ka wale” e toso tikoga;
• na veilecayaki ena ka me tabaka;
• na rarawa, madua se na toso tani ni misini;
• e cakacaka wale ga kevaka o cakava e vuqa na ka.

Na lomaleqa e dua na ivakatakilakila, sega ni ka mo tosoya. Raica na cava mo cakava ni kaya o koya, “sega”. Me baleta na vakanananu e yavutaki ena ivakatagedegede ka sega ni apps wale, raica na itaviqaravi ni ivakatagedegede taumada kei na ivakatagedegede e muri.

Na cava na ivakarau ni droini au dodonu meu vaqara se levea?

Vaqara na droini e vakacegu, rawarawa ka dodonu vei ira na qase, ka levea na ka e vakuria na leqa.

Na ads kei na veisureti ni voli e rawarawa me tabaki ena cala.

Au raica vakacava na itukutuku vuni ni dua na app?

Raica na ka e kumuna na app, o cei e wasea kina, kei na kena rawa ni bokoci. Ni bera ni o vakacuruma:

1. Wilika na ivakaleka ni itukutuku vuni ena sitoa. Na tabana ni Data safety ni Google Play kei na tabana ni itukutuku ni itukutuku vuni ni App Store era vakaraitaka na mataqali itukutuku e rawa ni kumuna ka wasea e dua na app. Na kabani ruarua e vakaraitaka ni o ira na dauveibuli era solia na itukutuku oqo, koya gona e dua na itekitekivu, sega ni dikevi taucoko.
2. Taroga se gadrevi beka e dua na akaude. Kevaka e dua na app e vakaraitaka wale ga na iyaloyalo se qito rawarawa, e rawa ni sega na vuna me kila kina na yacamu, imeli se nomu siga ni sucu.
3. Raica na veivakadonui. E gadreva dina beka e dua na qito veivakatautauvataki na vanua, na veitaratara, na maikorofoni se na nomu livaliva iyaloyalo taucoko? Bokoca na ka e sega ni gadreva.
4. Vaqara na ads kei na analytics. Na iyaya ni kacivaki kei na vakadikevi e rawa ni vakauta na itukutuku me baleta na kena vakayagataki na app vei eso tale na kabani.
5. Kunea na vanua era lako kina na iyaloyalo. Kevaka o vakuria na iyaloyalo ni matavuvale, era tiko ga ena misini se era vakau cake ki na dua na server? O rawa ni kauta laivi?
6. Raica na bokoci. Vaqara ena lawatu ni itukutuku vuni se na ivakaleka ni itukutuku na sala ni bokoca na itukutuku kei na akaude. Na app e kaya ni sega ni rawa ni bokoci na itukutuku e gadrevi kina na qarauni levu cake, vakabibi kevaka e maroroya na iyaloyalo se na itukutuku ni bula.
7. Wilika na lawatu ni itukutuku vuni me baleta na isaunitaro matata ni cava e kumuni, na cava na vuna, e vica na gauna, kei o cei e wasei kina.

E taqomaka beka na HIPAA na itukutuku ena apps ni dementia?

E dau sega, ka oqo e dau veivakurabuitaki vei ira e levu. Na U.S. Department of Health and Human Services e vakamacalataka ni HIPAA e vakayagataki vei ira na tuvanaki ni bula, na vuqa na dauveiqaravi ni bula, na health care clearinghouses kei na nodra itokani ni cakacaka. Ena vuqa na gauna e sega ni taqomaka na itukutuku o vola ena dua na app me nomu vakayagataki ga, vakavo kevaka e dua na kabani e kovuti se na nona itokani ni cakacaka e solia na app. Na “app ni dementia” mai na app store e dau sega ni tiko ena ruku ni HIPAA, dina ga ni vosataka na bula.

Na cava e taqomaka na itukutuku ni bula ena apps ka sega ni kovuti ena HIPAA?

Na Federal Trade Commission’s Health Breach Notification Rule e kovuta e levu vei ira. Ena 2024 na FTC e vakadeitaka na veisau ka vakamatatataki ni lawa oqo e vakayagataki vei ira na apps ni bula kei na tekinolaji tale vaka o ya ka sega ni kovuti ena HIPAA. Na “breach” e okati kina na wasei ka sega ni vakadonui, sega ni butako wale ga, kei na kabani e dodonu me tukuna vei ira e tara kei na FTC. Oqo e dua na itataqomaki ni oti e dua na ka ca, sega ni yalayala ni app e kumuna wale ga na ka e gadrevi.

Au dodonu meu wilika vakacava na ka e tukuna me baleta na vakadidike kei na ivakadinadina?

Wilika vakamalua na ka e tukuna me baleta na ivakadinadina, ka mo qarauna vakalevu cake na yalayala lelevu duadua. Na taro mo taroga:

• Na cava dina e vakadikevi? Na vakadidike ni dua na parokaramu ni veituberi e sega ni vakaraitaka ni qito kece ena dua na app e cakacaka ena sala vata.
• O cei e vakadikevi? Na macala mai vei ira na qase bulabula e rawa ni sega ni veirauti vei e dua e bula tiko kei na dementia.
• Na cava e vakarautaki? Na vinaka cake ena qito o ya e duidui mai na veisau ena bula ni veisiga, veivosaki, ituvaki se tu vakataki koya.
• E kaukauwa vakacava na vakadidike? Na randomized controlled trial (RCT) e vakatauvatana e dua na ilawalawa e vakayagataka na app kei na dua e sega. E dua na droini vinaka, ia e dua na RCT lailai se lekaleka e sega ni ivakadinadina. Vaqara e vica na vakadidike, mai vei ira na dauvakadidike tu vakataki ira, era duavata.
• E kaya beka ni veisautaka na mate? Na vakadidike e vakaraitaka na veisau lalai ena dua na vakatovotovo e sega ni ivakadinadina ni app e vakaberaberataka, tarova se wainaka na dementia.

Na tabana ni National Institute on Aging me baleta na cognitive health and older adults e vakamacalataka e dua na vakatovotovo levu e tokoni ena NIH me baleta na veituberi tuvanaki, ka qai vakarota na dauwiliwili me ra qarauna na ka e tukuna ni so na qito ni kompiuta kei na initaneti e rawa ni vakavinakataka na nanuma kei na vakasama. E kaya ni sega ni rauta na ivakadinadina ni commercially available brain-training apps era yaco vata na revurevu kei na veituberi e vakatovolei ena vakatovotovo o ya. O rawa ni wilika tale ena neitou dusidusi me baleta na qito ni mona kei na ivakadinadina kei na ka e kaya na vakadidike me baleta na tarovi ni dementia.

Na cava e dua na ivakaraitaki raraba ni ka e tukuna e veivakacalai?

Ena Janueri 2016, na FTC e kacivaka e dua na veidinadinati kei ira na dauveibuli ni Lumosity, e dua na parokaramu ni “brain training”. Na FTC e beitaka ni kabani e tukuna, ka sega na ivakadinadina e rauta, ni nona qito e rawa ni vakaberaberataka na lutu sobu ni vakasama e yaco vata kei na yabaki kei na taqomaka mai na mild cognitive impairment, na dementia kei na mate ni Alzheimer’s. Na kabani e vakadonuya me sauma na $2 million kei na dodonu me tiko na ivakadinadina vakasaenisi e dodonu ka nuitaki ni bera ni tukuna na veika vaka o ya ena gauna mai muri. Na kisi oqo e ivakananumi yaga ni vosa ni kacivaki e sega ni ivakadinadina.

Na vosa cava era ivakatakilakila ni leqa?

Qarauna ni dua na app se kacivaki e kaya ni:

• “e tarova,” “e vakalesuya,” “e tarova tu” se “e wainaka” na dementia se na Alzheimer’s;
• e “vakadinadinataki vakavuniwai” ka sega ni tukuna na vakadidike, o cei e tiko kina, kei na cava e vakarautaki;
• e solia e dua na “yabaki ni mona” se iskor ni nanuma e vaka me vakadikeva e dua na mate;
• ena “vakaukauataka,” “vakalevutaka” se “veituberi” na mona;
• e vakayagataka na italanoa ni tamata me ivakadinadina.

Kevaka o sega ni vakadeitaka e dua na ka e tukuna, tarogi koya na nona vuniwai o koya o qaravi.

E tiko evei na Golden Moments?

Na Golden Moments e solia na itaviqaravi rawarawa me caka vata, sega ni vakatovotovo ni nanuma, veiqaravi ni wainaki se ivakasala vakavuniwai. Na neitou qito, me vaka na Picture Pairs, Conversation Cards, Photo Pairs, Picture Bingo kei na Calm Breathing, era caka me baleta na marau kei na veivosaki. Era sega ni vakadikeva, wainaka, tarova se vakarautaka na dementia, kei na sega na neitou ka e tukuna me baleta na nanuma se na vakasama.

Keitou caka talega e dua na app galala, Golden Moments for iPhone, iPad and Android. E tiko kina na veivakatautauvataki ni iyaloyalo malumu vata kei na tile lelevu, qito vata kei na iyaloyalo ni matavuvale o digia kei na pakete ni iyaloyalo era cakacaka sega na initaneti, ka sega na akaude, ads, ivakatagi ni gauna se iskor. Na iDusidusi vata ga e vakayagataki: na ivakatakilakila ni itukutuku vuni ena App Store e kaya “Data Not Collected”, kei na lawatu ni itukutuku vuni ni app e vakamacalataka na vanua e maroroi kina na ilavelave ni iyaloyalo.

Keitou vinakata mo vakatulewataki keitou ka sega ni nuitaki keitou. Vakayagataka na iDusidusi ena tabana oqo, wilika na neitou tabana ni itukutuku vuni kei na ivakadinadina vakavuniwai, ka tarova na vakayagataki ni ka cava ga, wili kina na neitou, kevaka e sega ni veirauti kei o koya o qaravi.

Na cava e dua na sala vinaka mo tovolea kina e dua na app vou?

Tovolea vata ena vica na macawa ka raica na ka e yaco.

1. Vakarautaka taumada ena kena vakayagataki na neitou idusidusi ni vakarautaki ni tablet kei na talevoni, ka tekivu ena ivakatagedegede rawarawa duadua.
2. Maroroya na gauna me lekaleka, raica na dredre, veivosaki kei na vakacegu, ka tinia ena dua na gauna vinaka.
3. Biu laivi kevaka e vakavuna na rarawa, dina ga ni taleitaki vakalevu.