Tavi ni Sere vei Ira era Bula kei na Dementia

Na sere e dua vei ira na ka rawarawa duadua mo wasea kei na dua e bula vata kei na dementia. E sega ni kerea e dua na ka: sega na isau dodonu, sega na ikalawa me muri. E dua na sere kilai e rawa ni kauta mai e dua na dredre, e dua na yava e taviraka na ivakatagi se vica na vosa e sere vata, ena dua mada ga na siga e dredre kina na veitalanoa. Na ka ga o gadreva na sere e veiganiti kei na tamata oqo kei na dua na gauna vakanomodi me vakatagitaka.

Na tavi sere cava e cakacaka vei ira era bula kei na dementia?

Na vakarorogo, sere vata, taviraka na liga, yavala kei na veitalanoa me baleta na sere, era cakacaka vinaka kece. Na National Institute on Aging e vakatura na vakatagitaki ni sere, na veitalanoa me baleta na sere kei na dauvakatagi, na sere se danisi ena sere kilai, kei na lako ki na soqo ni sere se soqo ni vakatagi ena itikotiko. Na Alzheimer’s Association e kuria ni toso vakayago me vaka na taviraka ni liga se danisi e rawa ni vakalevutaka na marau, kei na sere e rawa ni sala ni veiwekani ni sa dredre na vosa.

Mo bulia vakacava e dua na lisi sere vakataki koya?

Na ka yaga duadua mo bulia e dua na lisi sere e yaga vakalevu vei koya na tamata oqo. Na NHS e vakabibitaka tale ga na sere e yaga vakataki koya. Oqo e dua na sala rawarawa mo bulia kina.

Tekivu mai na nona bula

• Na nona gauna ni gone kei na yabaki rua sagavulu. Nanuma na sere a rogoci ena retio, ena soqo ni danisi kei na iyaloyalo ena nona gauna ni cauravou.
• Na gauna bibi. Na sere ena nona vakamau, na imatai ni danisi, se dua na lisi sere ni ilakolako ni matavuvale e taleitaka.
• Lotu kei na ivakarau ni bula. Sere lotu, sere ni vakavinavinaka, sere tabu, se sere ena nona imatai ni vosa.
• Cakacaka kei na veiqaravi. Sere ni mataivalu, sere ni cakacaka, se sere e semati ki na nona gauna ena mataivalu.
• Na ka era nanuma na matavuvale. Taroga na tacina, na luvena kei na itokani makawa na sere era dau vakatagitaka se lagata tiko ga.

Nanuma na mataqali sere, sega ni sere duadua ga

Kevaka o sega ni kila na vanua mo tekivu kina, tovolea vica na miniti mai na veika oqo qai raica na nona ivakaraitaki: big band kei na swing, doo-wop, Motown kei na soul, rock and roll taumada, country kei na western, bluegrass, gospel kei na sere lotu, sere mai na Broadway, jazz standards, sere ni Latin me vaka na bolero se mariachi, polka, folk kei na classical. Maroroya na ka e kauta mai na dredre se na yava e taviraka na ivakatagi; biuta laivi na ka e kauta mai na matabose.

Vakarawarawataka na kena vakatagitaki

• Sega na itukutuku volivoli. Na Alzheimer’s Association e vakasalataki ni itukutuku volivoli e rawa ni vakavuna na veilecayaki. Vakayagataka na sere sa lavetaki, CD, rekodi se dua na veiqaravi sega na itukutuku volivoli.
• E dua ga na iyaya rawarawa. E dua na sitivi kei na dua na ibulukau levu, se dua na lisi sere sa vakarautaki tu, me rawa ni tekivuna e dua.
• Rua na lisi lekaleka. E dua na lisi malumu me vakacegu kei na dua na lisi marau me vakayacora na yalo vinaka.
• Vola na yacana. Vola na yacana ni tamata kei na “sere taleitaki” ena iyaya me rawa ni vakayagataka tale ga na matavuvale era sikovi koya kei na vakailesilesi ni qaravi.

15 na tavi ni sere mo tovolea

1. Vakarorogo vata. Dabe vata e yasana ka sega e dua tale na ka e yaco. Na vakarorogo e dua na tavi taucoko.
2. Sere vata. Tekivu sere mada ga o kemuni. Na gunu se toso ni gusugusu ena vosa ni sere e wili tale ga.
3. Taviraka na liga se na ivakatagi. Taviraka na duru, taviraka na teveli, se vakayagataka e dua na dramu lalai se iyaya ni rorogo.
4. Danisi vakamalua. Veitauri liga qai yavala ena valenisili, se danisi ni dabe, tosoya vata na liga.
5. Danisi kei na isulu mamare. Yavalataka na isulu mamare me veiganiti kei na sere, ni tu se dabe.
6. Veitalanoa me baleta na sere. Sureti, kakua ni vakatovolea: “Na sere oqo e vaka e dua na vale ni danisi. Tukuna mai vei au na soqo ni danisi.” Kakua ni taroga “O nanuma tiko li na sere oqo?”
7. Vakatagitaka e dua na lisi taucoko. Vakatagitaka e dua na rekodi e taleitaka, mai na tekivu ki na ivakataotioti, kei na kofi.
8. Raica na iubi ni lisi sere. Na iubi makawa ni rekodi e vinaka me veitalanoataki kina na isulusulu, motoka kei na mata.
9. Sarava e dua na iyaloyalo ni sere. E dua na iyaloyalo ni sere se soqo ni vakatagi mai na nona gauna e rawa ni vinaka ena yakavi. Ceguva mada mo vakacegu.
10. Vakatagitaka e dua na iyaya ni vakatagi e kila. E dua a dau vakatagitaka na piano se gita e rawa ni marautaka na vakatagi rawarawa. Ena gauna e muri, na digia vata ga e vica na ivakatagi e rauti.
11. Sere ni o cakacaka. Vakatagitaka na sere taleitaki ni o lobia na isulu se vakarautaka na teveli.
12. Sere ni mataka. Tekivuna na veisiga kece kei na dua na sere marau me tiki ni ituvatuva.
13. Lagata na sere lotu se sere tabu. Vakatagitaka na sere mai na nona ivakarau ni lotu qai sere vata.
14. Curuma e dua na ilawalawa ni sere. Na NHS e vakamacalataka na ilawalawa ni sere ni vinaka me baleta na yalo vinaka kei na bula vinaka. Taroga ena nomu vanua me baleta na ilawalawa ni sere e veiganiti vei ira era tiko vua na dementia.
15. Lako ki na soqo ni sere bulabula. E dua na soqo ni sere lekaleka ena itikotiko se dua na mataivakatagi e tautuba. Dabe voleka ki na katuba qai biuta na vanua ena gauna ga o vinakata.

Me baleta e dua na tavi mamada ni vosa kei na vosa kilai, tovolea na vakacavara na vosa, ka rawa ni vakaraitaki tiko ga na kena icavacava.

Veiganiti na sere kei na gauna

Na Alzheimer’s Association e vakatura na vakayagataki ni sere me bulia na yalo o vinakata: sere malumu me vakacegu na draki, kei na sere marau mai na nona gauna ni cauravou me vakayacora na yalo.

Ivakasala me vinaka na veika e yaco

• Bokoca na rorogo tale eso. Na Alzheimer’s Association e vakatura na sogo ni katuba kei na katubaleka kei na bokoci ni retioyaloyalo me sere duadua ga na rorogo.
• Maroroya na ivakatagi me malumu. Na sere me vakacegu, kakua ni domo. Kevaka e vakayagataka na iyaya ni vukea na rogoci na tamata, vakadeitaka ni tu vinaka ka cakacaka; raica na rogoci.
• Raica na sere e kauta mai na rarawa. Eso na sere e kauta mai na lolosi, na ivalu se na yali. Kevaka e dua na sere e vakararawataki koya, vakacegui koya qai veisautaka.
• Laiva me liutaka. Kevaka e rawa, laiva na tamata me digitaka na sere, qai ciqoma na sega.
• Tarova ena gauna cava ga. Lima na miniti ni sere e dua na tavi vinaka. Na bokoci tale ga qai dabe vakanomodi e vinaka.

Na cava e kaya na vakadidike me baleta na sere kei na dementia?

Na ivakadinadina e lailai. E dua na railesu ni Cochrane ena 2025 a raica na 30 na vakadidike me baleta na soqoni sere e tuvanaki, vakavuqa vei ira na ilawalawa ena vale ni qaravi. A kunea ni soqoni oqo e rawa ni vakalailaitaka vakalailai na ivakarau ni rarawa ni lomana ni veidutaitaki kei na qaravi tudei, ia e sega ni kunea e dua na revurevu matata ena yalolailai, na bula vinaka se na vakasama kei na nanuma, kei na sega na revurevu e tiko ni sa oti na soqoni.

Keitou wasea na sere baleta ni dua na sala marautaki, sega ni kaukauwa, me vakayacori kina na gauna vata, sega ni dua na veiqaravi. Me baleta na vanua ni ilawalawa, raica na tavi ni ilawalawa ena vale ni qaravi; me baleta na vakayagataki ni sere vata kei na itaba kei na italanoa, raica na tavi ni nanuma lesu.