Golle ngam hakkiilo hakkundeewo

Tolno hakkundeewo hakkiilo ko heewi wonde tolno ɓurngo juutde, tee ko tolno ngo golle puɗɗotoo soklude ballal goongawal. Konngol ina ustoo weeɓde, palle ina jiltoo, tee fuɗɗaade hay huunde ina waawi sattude. Kono faale nafa e tawtoreede ina heewi heddude. E feewnugol seeɗa, neɗɗo wonɗo e hakkiilo hakkundeewo ina waawi haa jooni weltaade e geɗe keewɗe, haa teeŋti e kuuɗe galleeji anndiraaɗe, jimɗi e nate ɗe waɗetee kañje e maa.

Hol golle ina moƴƴi no feewi e hakkiilo hakkundeewo?

Golle juutataaɗe, anndiraaɗe, ɗe juuɗe kuutorii, taƴiraaɗe e palle gootel gootel ina ɓuri moƴƴude. Alzheimer’s Association ina wi’a a soklaani miijtaade geɗe kese ngam waɗde: golle ena mbaawi wonde e nguurndam ñalnde kala, yeru defirde ñaametee e wondude, remude, heɗaade jimɗi walla yahde yahngo.

Alzheimer’s Foundation of America ina hollita wonde yimɓe wonɓe e ngoo tolno ina heewi jogiinde sokla tiiɗɗo faandaare walla toppitaade huunde, tee ina ɓe sokli ballal ngam fuɗɗaade walla jokkude golle. Doggol majje ngam tolno hakkundeewo ina waɗi joɓɓinde dolokkaaji, looƴude laaɓe, suɓaade calze, dillere newnde, wijjude e jimɗi anndiraaɗi, yahde yahngo e wallondiral, yimde e wondude, natirde newnde e ndaarde albamaa nate.

Hol no feewnortoo golle mbele ina golla?

Golle keewɗe ina moƴƴa walla ina lora ko e feewnugol. Ɗee jikkuuji, ƴettaaɗi e Alzheimer’s Association e Family Caregiver Alliance, ina mbaɗa waylowaylo ɓurɗo mawnude:

1. Laɓɓin nokku o. Ñif tele o, ombin baafal ngal tee waɗu toon tan ko golle ngal sokli.
2. Fuɗɗo e hoore maa. Fuɗɗo joɓɓinde walla woɗɗude tee noddiraa mo naatde: «Aɗa waawi wallude kam e ɗum?»
3. Hollu, caggal ɗuum sabbo. Hollu palol gootol. Tinnoro walla ɗowu e juŋngo maa, yeru hollude ɗo lahal ngal fawetee.
4. Hokku palol gootol sahaa fof. «Joɓɓin ɗum rewrude e ɗiɗi» ina ɓuri weeɓde e «joɓɓin ɗeeɗoo tee joɗɗin ɗe no nooneeji mum en nih».
5. Hokku cuɓe ɗiɗi, wonaa naamnaango udditiingo. «Tawle bule ɗe walla ɗe daneeje ɗe?» ina ɓuri weeɓde jaabaade e «Hol ko njiɗɗaa waɗde?»
6. Waɗ palol sattungol e hoore maa. Aan a ɓetat, kañum o woɗɗita. Aan a naatira meselaagal ngal, kañum o winda gaara ngal.
7. Hokku ɗum sabaabu. «Ɗee sarwette ko ngam ñaametee ñalnde alet» ina waɗa golle ngal nannde ko goonga.
8. Accu mo ndaara so o yiɗii. National Institute on Aging ina hollita wonde ndaarde tan kadi ena waawi welde.

Miijooji golle ngam tolno hakkundeewo

Kuuɗe nafooje

• Joɓɓinde tawle e tawle looƴaaɗe. Piiji pamarɗi, leppiɗi ko ɗi ɓurɗi weeɓde. Kondo tawle looƴaaɗe nguli ina waawi joɓɓineede, leŋteede tee joɓɓiteede kadi.
• Jokkondirde calze. Fuɗɗoro e calze ɗiɗi walla tati ɗe ceertuɗe no feewi. Suɓaade tan no nooneeji mum en nih ina moƴƴi kadi.
• Looƴude walla yoorude laaɓe ɗe ɓosoaani. Ndiyam ngulam, saabuundu ina weli e juuɗe. Yoorude e jooɗaade ina ɓuri weeɓde e koyɗe.
• Feewnude taabal. Hokku fannu piiji gooto sahaa fof, tee feewnu nokku gooto e hoore maa ngam yerondirde.
• Wallude e defirde ñaametee. Looƴude pute, seekaade salaat walla woɗɗude e bol. Aan a toppitii mbelkaaji e nguleeki.
• Fiɗaade, ittaade mbullaari walla momtude. Wutte ngam taabal ngal, fiɗotoongal pammareengal ngam baloŋ ngal.

Yah to kuuɗe galleeji ngam heɓde goɗɗe keewɗe.

Jimɗi e dille

• Yimde jimɗi ɓennuɗi. Fuɗɗo yimde e hoore maa; yimɓe heewɓe ina naata e jimɗi ɗi ɓe anndi gila duuɓi keewɗi. Yah to golle jimɗi.
• Wijjude no welaa fof. Yeeɓaade, fiyde juuɗe walla dillude no welaa fof. Jooɗaade ina moƴƴi.
• Bugude balloŋ. Ina dilla seeɗa seeɗa tee ina weeɓi nangde e jooɗaade.
• Yahde yahngo e wallondiral. Yahee laawol daɓɓol, anndangol e wondude, juŋngo e juŋngo so ɗum ina walla.

Nate e daartol

• Ndaarde albamaa nate. Haal ko njiɗɗaa e ko ɗum hollata ɗo naamnaade naamne: «Ndaare ngol oto. Haalan kam fii mum.» Yah to golle ciftorgol.
• Huutoraade karte yeewtere. Karte yeewtere ina jokkondira natal e naamnal udditiingal, ngal aldaa e ƴeewndo.
• Ndaarde fiilu ɓennundu e wondude. Suɓo mo anndiraa, wonu ɓadii mum tee dartin ngam fowtaade.

Fije newaaje, ɗe aldaa e tiiɗnugol

• Jokkondire nate ɗe nate mum en hollata. Jokkondire nate ina accu nate ɗe ina kollaa, ɗum noon ko teskaade, wonaa siftorde.
• Yiytu nanndo. Yiytu nanndo ina hollu natal gootol e cuɓe ɗiɗi haa nayi tan.
• Suɓaade e wondude. Suɓaade e wondude ina nanndi e suɓaade dolokkaaji e yaynirde: tappu natal, caggal ɗuum kondo mum.
• Bingo nate. Bingo nate ina moƴƴi ngam mottondiral ɓesngu e dental yimɓe.

So fijere fuɗɗiima addude mettu, dartin tee waɗ huunde woɗnde. Yah to hol no fijirtee e wondude.

Waylitde hankadi e golle

Jikkuuji hankadi walla fillitagol ina heewi jogiinde sabaabu. Family Caregiver Alliance ina hollita wonde neɗɗo jokkuɗo ittude huɗe e almariire ena waawi wonde ko etaade heɓde sokla humpitaade e nafa. Alzheimer’s Association ina wasiyaa yoo ngol semmbe wayliree e golle nde yahdi e mum, ɗo dartinde ɗum tan.

Tuma dartintee walla waylita laawol

Dartin so a yiyii maande tampere, mettu, hersa walla aafo, yeru dillagol, siirtugol yeeso, duñƴude piiji walla wi’ugol «Mi waawataa». Alzheimer’s Association ina wasiyaa etaade kadi e sahaa goɗɗo e ñalawma o walla weeɓnande golle ngal. Waññin mo. Salaade ena waawi iwrude e kulol walla e golle ngal ɓurde sattude; yah to so o wi’i alaa.

Dartannde law ina moƴƴi. Jooɗaade tan e wondude e kadi teewu ina moƴƴi kadi. So mbaawkaaji ɓeydiima waylaade, miijooji wonɗi e golle tolno sakkitiingo ena mbaawi ɓurde yahdude, tee golle 101 ina jogii goɗɗe keewɗe ngam etaade.