So neɗɗo nguurɗo e majjere hakkil salii walla seŋii e kuuɗe

A hebbin fof, a hokkude fijo walla yaadu, a nan « Alaa ». Walla kuuɗe ɗee puɗɗii no moƴƴi kono timmii e taablet duppaaɗo e konngol sattungol. Ɗum ina mettina, tee ina heewi. Salaare e seŋaare ko heewi wonaa caggal mum, kono ko ɓatakuure. Ƴeewde ko ɓatakuure ndee woni ina foti hollude ma ko mbaaw-ɗaa etaade caggal ɗuum.

Hol ko saabata neɗɗo nguurɗo e majjere hakkil salaade kuuɗe?

Ko heewi ina woodi sabu, hay so neɗɗo oo waawaa wowlude ɗum. Alzheimer’s Association hollitii wonde salaare ena foti firtude neɗɗo oo waawaa waɗde kuuɗe ɗee walla ina huli etaade. Sabuuji keewɗi ina heen:

• Ena metti no feewi. Kuuɗe ɗee ena naamnii jooni karallaagal majjere hakkil newnani, tee roŋkaade yeeso neɗɗo ina hersina.
• Ena nanndi e kuuɗe sukaaɓe. Mawɓe ina teskoo nate nannduɗe e nate sukaaɓe, daaɗe nannduɗe e ɗe sukaaɓe, e kuuɗe nannduɗe e waɗanaaɗe sukaaɓe.
• Tampere. Yimɓe heewɓe ina ɓuri waasde doole caggal kikiiɗe. Ƴeew kuuɗe deeƴɗe e kikiiɗe.
• Weeyo ɓandu. National Institute on Aging (NIA) innitii naawre, waasde ɗaanagol, caɗeele yiyde walla nannde, reedu sattunde, weelaare, ɗomka, e battane lekki kesi ko sabuuji baawɗi saabaade mettinal.
• Ko heewi ina waɗi. Tele nanngudo, yewtereeji keewɗi walla suudu heewnde yimɓe ena foti heewde.
• Hakkille tiiɗinaama. NIA innitii tiiɗingol neɗɗo yo o waɗ huunde majjere hakkil newnani mo no feewi, walla yo o siftor joljole walla yimɓe, ko saabotooɗe seŋaare.
• Mettinal hakkille. Woppude welaade e geɗe ena foti wonde maande mettinal hakkille, ɗum ena foti haalaade e safroowo.
• O yiɗaa tan. Mawɓe ena njogii hakke wiyde « alaa ».

Ko mbaaw-mi etaade so o wiʼii « alaa »?

Jaɓ « alaa » e deeƴre, caggal ɗuum waylu huunde: waktu, kuuɗe, no ɗe newiri walla no naamnir-ɗaa.

1. Accu ɗum jooni. « Alaa caɗeele. Walla so ɓooyii. » Caggal ɗuum yah e huunde woɗnde tawa a ƴiiƴaani.
2. Eti kadi so ɓooyii. Alzheimer’s Association wasiyii etaade kadi so ɓooyii, walla e waktu goɗɗo e ñalawma.
3. Newnan ɗum. Jahdingol gootol tawo fijo fof. Tawulo gooto tawo leɗɗe loonde fof. Nate seeɗa, cuɓe seeɗa, nate ɗaccaaɗe e yeeso.
4. Hokkude cuɓe ɗiɗi. « Aɗa yiɗi ƴeewde nate colli walla heɗaade yimre? » Cuɓal ina ruttina hakkille jogagol laamu.
5. Toro ballal tawo naamnude yo o waɗ. « Aɗa waawi wallude kam cuɓindaade ɗee? » walla « Aɗa waawi wiyde kam hol noone ɓuri labde? » Hakkille jogaade nafoore ina woɗɗi no feewi e hakkille ƴeewndaade.
6. Fuɗɗo ɗum hoore maa. Fuɗɗo kuuɗe ɗee sara maɓɓe tawa a naamnaaki. Yimɓe heewɓe ina naata heen so huunde fuɗɗiima, tee so ɓe naataaki, onon mbaɗiima waktu e maɓɓe kadi.
7. Yah to huunde ɓandu walla deeƴnde. Yaadu juutuɗo, yimre, naamnde, taggude comci, walla foofaango deeƴngo e ndenndaandi. NIA wasiyii waylude hakkille to yimre, deftere walla yaadu.
8. Accu mo waɗira no o yiɗiri. So o yiɗii fijirde no woɗɗiri e sarɗiiji, yah e mum. Alzheimer’s Association wasiyii wonde newaajo.

Ko fot-mi wiyde so o seŋiima?

Leeltin, lesnu daaɗe maa tee deƴƴin mo. Hakkunde Alzheimer’s Association dow seŋaare wasiyii ruttagol seeɗa e naamnaade yamiroore, huutoraade konnguɗi deeƴɗi e moƴƴuɗi, e hokkude cuɓal peewnungal hakkunde cuɓe ɗiɗi. Konnguɗi nannduɗi e ɗuum:

• « A yafam, ɗum ina mettinnde. En ndartoo. »
• « Aɗa waɗi no moƴƴi. Miɗo ɗoo. »
• « Aɗa jogii waktu ngam wallude kam huunde woɗnde? »
• « En njara teewu tawo ɗuum? »

Caggal ɗuum dartin kuuɗe ɗee tawa a waɗaani ɗum huunde mawnde. Tinndinooje amen jokkondiral ina jogii goɗɗe dow ko foti wiyde.

Ko fot-mi ɗaɓɓude?

Won e jaabawuuji weebi ina foti ɓeydaade caɗeele.

• Yeddondirde walla tiiɗinde. « Wadde gootol tan kadi » walla « Aɗa yiɗi ɗum » ina heewi wallude.
• Ƴeewndugol walla feewnitagol. « Aɗa anndi ko ɗum woni » walla « Alaa, ɗum moƴƴaani » ina ɓeyda tiiɗal.
• Ɗaɓɓude ɗum e hoore maa. NIA ina siftina toppitooɓe wonde nyawu nguu, wonaa neɗɗo oo, saabi ɗii waylowe.
• Ɓattude mo walla yaawnude mo. Alzheimer’s Association wasiyii woto ɓantu daaɗe, woto hollu kulol, woto sok mo, woto ɓatto mo, woto haɗ mo, woto fel, woto faalkiso, woto yeddondir e makko, tee woto waɗ dillere jaawnde ɗo o yiyaani.
• Huutoraade hersinirde. « Mi hebbinanii ma fof ɗum » ina mettina onon fof.
• Innirde mo. « Caggal mum tiiɗi » walla « ina metti » ina suuɗa sabu goonga oo tee ina saɗtina ƴeewndugol.

Hol no mi faamira ko woni caggal salaare jokkiinde?

Winndu tesko famɗungo e nder yontere walla ɗiɗi. NIA wiʼi rewindaade waylowe jikku ena foti wallude toppitooɓe e safrooɓe cellal heftinde mbaadi tee ɓe ndaara sabu mum.

Winndu:

• waktu ñalawma oo;
• ko hokkuno-ɗaa e no naamnirno-ɗaa;
• ko wonnoo woni e maɓɓe (hito, gaste, tele);
• no o ɗaanori, no o naamiri e no o yari, e ndeye o yahnoo yeeyirde caggal ɗuum;
• lekki kesi kala walla nyawu keso.

Ko heewi mbaadiiji ina peeña ko yaawi: salaare waɗata tan caggal waktu 4 kikiiɗe, tan e fijo wooto, walla tan so tele ina huɓɓi. Hakkunde Family Caregiver Alliance dow jikku majjere hakkil wiyi no laaɓiri: en mbaawaa waylude neɗɗo oo, kono en mbaawi waylude jikku amen e weeyo ngo.

Ndeye mi foti haalde e safroowo dow salaare walla seŋaare?

Haal e safroowo so jikku waylii ko jaawi, no yaawiri, walla e maande nyawu. NIA wiʼi waylowe jikku jaawɗe walla bayɗuɗe no feewi, tentinii so neɗɗo oo heɓii nyawu naatnuɗo walla waylowe lekki cakkitiiɗe, foti yettineede hakkille safroowo ko yaawi.

Jokkondir e safroowo makko ko yaawi so a teskiima:

• jiiɓru hakkil jaawndu walla waylowre mawnde e nder waktuuji walla balɗe;
• maande naawre, wano tiiɗude yeeso, reende geɓal ɓandu, walla caɗeele kese dillude;
• pawi walla maande nyawu naatnuɗo;
• lekki kesi walla waylaaɗi caggal mum waylowre jikku;
• woppude welaade e ko wonaa fof, yoomaade walla suuɗaade ɓoowi yontere ɗiɗi walla ko ɓuri;
• salaade ñamde walla yarde.

Alzheimer’s Association wasiyii ƴeewndugol cellal timmungol kala neɗɗo jogiiɗo maande jikku, tentinii so ɗe peeñii ko jaawi. Family Caregiver Alliance kadi wasiyii ƴeewtaade safroowo tawo, sabu caɗeele jikku ena mbaawi jogde sabu cellal. Woto fuɗɗo, woto dartin walla woto waylu lekki tawa a haalanaaki safroowo walla sarɗo lekki.

So won e caɗeele walla ina woodi maande kisal jaawɗo, noddu limoore kisal nokku maa. NIA wasiyii wiyde jaabotooɗo oo wonde neɗɗo oo ina nguurdi e majjere hakkil.

Ena moƴƴi so en mbaɗaani hay huunde?

Eey. Won e ñalaaɗe kuuɗe ɓurɗe moƴƴude ko alaa kuuɗe: jooɗaade e maɓɓe, jogondirde juuɗe, heɗaade yimre yiɗaaɗe, walla ƴeewde colli ka henorde. Ɗum wonaa roŋkude. Hakkunde amen dow fijirde e ndenndaandi ina ƴeewta hol ko saabata dartinde ko yaawi, walla fuɗɗaade hay fus, ena foti wonde pellital moƴƴungal.