Golle suudu no kuugal ngal wonndude e mo toppitoɗaa

Yimɓe heewɓe ɓe ngonata e ŋakkere hakkille njuuti duuɓi keewɗi e toppitaade suudu, ne’ude ɓesngu walla feewnitde golle nokku. So a noddi mo yoo wallit e golle suudu goonga, ɗum ina waawi wi’de mo « aɗa jeyaa haa jooni e suudu ngoo » e mbaydi nde kuugal goɗngal heewaani waawde. Hello ngoo ina jowita e hol golle ɓurɗe yahde, hol no ɗe teeltiraa, hol no ɗe waylitee so piiji waylii, e hol no defirde e nokku loowirde comci kisniraa.

Hol ko waɗi golle ñalnde kala ina moƴƴi no kuugal?

Golle ɗee ina moƴƴi sabu ɗe anndaama, tee ɗe ina jogii faandaare laaɓnde. National Institute on Aging ina limti loowde teelɗe, waɗde taabal, fiɗɗude, momtude mbullaari, suɓaade ɓatakuuje, taggude comci e suɓaade ko ɓamtetee e golle ñalnde kala ɗe yimɓe ɓe Alzheimer waawi welde. Alzheimer’s Association ina wi’a wonde golle ko wayi no waɗde taabal ina mbaawi wallude mo toppitoɗaa yoo sikko omo heeddi e jeyi suudu.

Golle kadi ina jogii sabaabu mum fuɗɗaade. « Aɗa waawi wallude kam e taawe ɗee? » ina newi jaabaade eeyi e « Aɗa yiɗi waɗde kuugal? »

Hol golle suudu ɓurɗe etaade?

Fuɗɗo e golle ɗe mo toppitoɗaa waɗnoo hanki, caggal ɗuum yahdin ɗum e ko o waawi hannde.

Comci e leppi suudu

• Taggugol taawe e taawoy. Jonnu mo pakke keewɗo piiji tokoosi, pette. Taawe ina newi: alaa feere feewnde walla feewaani nde taggira.
• Yahdin’de calze. Waɗ joɗnde jillondirnde e taabal. So jokkondire calze saɗtii yiyde, huutoro tan noone ɗiɗi walla tati ɗi ceertuɗi no feewi.
• Noorude e joɗɗinde. Leppi, suudu leeso walla taawe taabal ina mbaawi nooreede e joɗɗineede. Ɗum ina moƴƴi caggal, so taggugol wontii taƴe keewɗe.

Taabal e defirde

• Waɗugol taabal. Waɗ nokku gooto no yeru, accaa mo toppitoɗaa yoo toppito ɗum. So ɗum ina heewi, jonnu huunde wootere sahaa kala: « Ndaa labbo ngam teelre kala. »
• Suɓaade kaɓirɗe ñaametee. Jillondir labbooji, koɗɗe e labbooji nebban laaɓɗi e nder loonde, suɓo ɗe e nder peñcu feccaaɗo. Woto waɗ paakaaje muusɗe.
• Yoorude teelɗe. Teelɗe plastik walla ɗe ŋataaki e taawal noorɗo ina mbaɗa ɗum golle kisɗe.
• Momtude taabal walla dow taabal. Taawal ɗimmowal e dow laaɓɗo. Alzheimer’s Association ina wasiyaa jonnude taawal so neɗɗo ena noora taabal e jungo mum, ngam waylude fiiwugol ngol tabitinaaki e golle naftowal.

E nder suudu

• Momtude mbullaari. Momtirgel noorngel e dow seeɗa tiiɗɗo, ko wayi no taabal hakkunde walla etagere defte.
• Suɓaade ɓatakuuje. Jonnu ɓatakuuje ɗe nafaaka e defte, ngam suɓaade ɗe e joɗɗe: moofta, ɓamta, uddit caggal. Mooftu ɓatakuuje jawle e cekke goɗɗo nokku.
• Suɓaade ko ɓamtetee. Kaɓirɗe, loonde e kaayitaaji laaɓɗi e nder buuɗi ceertuɗi.
• Fiɗɗude. Fiɗɗirgel tokoosel e yirde walla e nder defirde, so mo toppitoɗaa ina darii no feewi.
• Ndiyugol puɗi. Ndiyirgel tokoosel, tedduɗo seeɗa e puɗi seeɗa ɓadɗi heɓaade.

Defugol hoyre e nder reende

Defugol ina waawi ruttude miijooji welɗi, tiiɗɗi. NIA ina wasiyaa accude mo toppitoɗaa yoo moob leeɓi, ɓetaa, yiltu e hibbu, walla tan haalano goɗɗo no defirtee ñaamdu nde o yiɗi. Golle moƴƴe ina jeyaa heen:

• loowde li’eeje walla ɓiɓɓe leɗɗe
• yiltude ndiyam defugol walla salaad ɓuuɓɗo
• seekde salaad
• waɗde nebban e buro e labbo muusaaka
• waɗde ndiyam kuki e taabal
• waɗde ko waɗetee dow pizza

So ɓetgol wontii saɗtude, Alzheimer’s Association ina wasiyaa yo a timmin ɓetgol, caggal ɗuum jonnaa mo taƴre woɗnde, ko wayi no yiltude.

Hol no mi teeltirta golle ngam ɗum yahda no moƴƴi?

1. Suɓo sahaa moƴƴo. Suɓo sahaa e ñalnde nde mo toppitoɗaa ina heewi fowtaade e deeƴude. Wonande yimɓe heewɓe, ko subaka.
2. Momtu nokku. Golle gootel, dow gooto, alaa ko woɗɗi e taabal.
3. Noddu, woto yamir. « Aɗa waawi wallude kam seeɗa e ɗee? » ina ɓuri moƴƴude e « E jooni ko sahaa taggude comci. »
4. Hollu aranere nden. Taggu taawal gootal salla salla, caggal ɗuum jonnu goɗngal ngal. Hollude ina ɓuri laaɓde e siftaade.
5. Hokku taƴre wootere sahaa kala. Yamirooje keewɗe goɗngol ina mbaawi jiibde. Sabbo taƴre wootere timma hade maa innude woɗnde.
6. Golloɗon wondi e wondi. Waɗde golle gootol wondude e wondi ina nanndi e wondiinde, wonaa reende.
7. Haalu dow golle ɗee, wonaa dow battane. « Ɗee ina noori no feewi » walla « Haalan am no yiɗnoɗaa feewnitde nokku leppi » ina uddita yeewtere tawa hay gooto ƴeewtaaka.

Hol no mi waylirta golle so baawɗe makko waylii?

Baawɗe ina mbaawi waylude e sahaa e sahaa, tee hay ñalnde e ñalnde. Alzheimer’s Association ina wasiyaa yahde fayde e golle ɓurɗe newde, ɗe reftoo, so ŋakkere hakkille nde ɓeydiima.

Ndaarde ina jeyaa heen. NIA ina teskii wonde yimɓe woɗɓe ina weli ndaarde tan, tee ɗum ko feere moƴƴere nde tawtoreede.

Hol no mi kisnirta golle suudu ɗee?

Kisal ko adii fof, tentini e defirde. Ballal kisal suudu ngam toppitooɓe Alzheimer iwɗo to NIA ina jeyaa heen:

• Sok walla ittit geɗe laɓɓingol, ena jeyaa heen pod detergent comci, ɗe mbaawi nanndude e suukaraaje.
• Mooftu paakaaje, makasiiji e kaɓirɗe doole e nokku cokaaɗo.
• Waɗ knob kisal e ñiforde hoore mum e cuɓirgel.
• Waɗ maandeeji « Dartin » walla « Ina nguli no feewi » ɓadii oven, tostar e fer, e nokku ɗo ɗi mbaawaa sunnude.
• Waɗ nguleendi ndiyam 120°F ngam ustude hulde nguleendi.
• Ittu ɓiɓɓe leɗɗe waɗaaɗe e maanaaje nannduɗe e ñaamdu, ɗe mbaawi nanndude e ko ñaamete.

Pije goɗɗe ina mbaawi wallude:

• Heddo e suudu ndee sahaa kala nde cuɓirgel, oven walla kaɓirɗe muusɗe ina huutoree.
• Huutoro teelɗe ɗe ŋataaki ngam yoorde e waɗde taabal.
• Daañ leydi yo diiw, yo laab kadi tawa aɗa fiɗɗa walla aɗa momta.
• So mo toppitoɗaa huutornoo kaɓirɗe galleeji, Alzheimer’s Association ina wasiyaa ittude piiji bonɗi e nokku galleeji, ngam golle kisɗe, ko wayi no noorude alluwal, ina waawi jokkude.

Hol ko waɗetee so o waɗii ɗum « feewaani »?

Accu ɗum yahde. Taawal taggaaɗo e taƴe tati wonaa taƴe ɗiɗi ko taawal taggaaɗo kadi. Alzheimer’s Association ina wi’a no laaɓi: ko ɓuri tiiɗde ko sahaa wonndude e sikkude mo toppitoɗaa omo nafa, wonaa so taawe ɗee taggaama no feewi. So huunde foti artireede no feewi, sabbo haa caggal, tee waɗ ɗum tawa omo yiyaani.

Ñaawde sahaa golle ina waawi waylude golle welɗe e ciiftol ko majji. « A jaaraama, ɗum ko ballal mawngal » ina heewi wonde ko haaniraa wi’de.

Mande min dartinta?

Dartin walla waylu so a yi’ii maale maandeeji mettude, lo’ere walla ustagol hatojini. Dartinde law ina battane moƴƴo, wonaa roŋkude. Aɗa waawi:

• yahde e taƴre ɓurnde newde
• yahde e huunde deeƴnde, ko wayi no jimol walla kafe
• eto kadi caggal walla ñalnde woɗnde
• jooɗaade tan wondude

So mo toppitoɗaa wi’ii alaa, woto tiiɗin. Yiy ko waɗetee so o wi’ii alaa ngam ballal newiingal.

Geɗe goɗɗe newɗe ngam sahaa deeƴɗo

So golle ɓalli ina saɗti, suɓagol e yahdingol ina mbaawi waɗeede tawa aɗa jooɗii. Sort Together ina walla maa fiyde nate e nder pake defirde walla ngesa, tee Picture Pairs ko fijirde yahdin’de nate newiinde jogiinde nate mawɗe tawa alaa limtirgel sahaa. Conversation Cards ina jogii naamne udditiiɗe baɗte suudu e ɓesngu, ɗe ina moƴƴi e kafe caggal golle.

Ngam ballal e naatnude golle e ñalnde, yiy jamma amen baɗte yuɓɓo ñalnde deeƴɗo. Ngam miijooji goɗɗi fawaade e tolno, yiy kuugal hakkunde tolno.