Golle yaasin e ngaluuji ngesa ngam yimɓe nguurɗi e majjere hakkille

Wonande yimɓe heewɓe, ngaluuji ko nokku ɓurɗo anndeede. Ƴettegol, ndiyugol e suɓagol piɗɗe ena huutora gandal ekkitaangal gila ko ɓooyaani, tee wonugol yaasin ena addana henndu kesu, jalbeendi naange e daande colli. National Institute on Aging ena limta toppitagol leɗɗe, remugol piɗɗe e ɓesnooje, e yeewtude no leɗɗe ɗee ngoni e mawnude e golle ɗe yimɓe jogiiɓe Alzheimer ena mbaawi weltaade. Hello ngo ena yewta ko etaa, hol no ngesa newniree huutoraade, e hol no kisal reenee e nguleeki, naange e majjugol.

Hol golle yaasin e ngaluuji ngesa ɓurɗe moƴƴude?

Golle ɓurɗe moƴƴude ko ɗe newɗe, anndaaɗe, ɗe mbaawaa waɗeede e daragol walla jooɗagol. Suɓo tuugnaade e ko neɗɗo oo yiɗnoo waɗde.

E ngaluuji

1. Ndiyugol. Korngal ndiyam tokoosngal, hoyngal walla enndu ndiyam deeyngu ndu e korje seeɗa ɓadtaaɗe. Ndiyugol ena jogii fuɗɗorde e timmorde laaɓtunde, ena saɗi kadi waɗde feewde.
2. Remugol aawɗe e korje. Alzheimer’s Foundation of America ena wasiyaa remugol aawɗe e korje tokoose e rewindaade mawnugol majje. Aawɗe mawɗe hono ñebbe, piɗɗe naange walla pois ena newi jogoraade.
3. Ittugol piɗɗe ɓennuɗe. Ittugol piɗɗe ɓennuɗe e juuɗe ko gollal deeyngal, fillitaangal. Suɓo leɗɗe ɗe alaa kaafe.
4. Suɓagol ɓesnooje walla leɗɗe uraaɗe. Tamaati tokoosi, ñebbe e leɗɗe uraaɗe ena newi suɓaade, ena weli kadi meeɗaade. Nabbit ɗum nder suudu ngam huutoraade e ñaamdu.
5. Uuɗugol e meemugol leɗɗe uraaɗe. Romarin, menthe e lavande ena jogii uurdi tiiɗndi, welndi. Moƴƴin henndu hakkunde hoore e ɗeɗɗi maa, fawaa mo kadi.
6. Fiiɓugol laawol walla tataaje. Sappo hoyngo e dow lesdi ndi yaaraani, yoori, so daragol ena tabiti.
7. Hebbingol nokku ñamri colli. Caggal ɗum, njooɗoɗon e ɗiɗo ngam ndaarde hol ɓe ngarata.

Nder suudu, so yahde yaasin waawaani

• Leɗɗe uraaɗe e henorde hono basilic, persil walla ciboulette.
• Remugol e taabal udditaaɗo. AFA ena wasiyaa huutoraade taabeele baafe ngam mooftude lesdi ndii e nokku gooto e dirtinde lesdi e korje tokoose.
• Feewnugol piɗɗe e piɗɗe tacciraaɗe e haako iwɗe e ngaluuji walla yeeyirde.
• Piɗɗe ñiiɓaaɗe iwɗe e piɗɗe, baawɗe takkeede e kaarɗe yeeso. Yiy naalankaagal e golle juuɗe ngam goɗɗe.
• Waɗugol baafe lavande walla rooso, ko miijo AFA goɗɗo ngam mooftude uurdi ngaluuji nder suudu.

Yahde seeɗa

• Yaawugol juutngol seeɗa e nokku hee, park walla nokku njeeygu leɗɗe, e jaawgol deeyngol e nokku jooɗagol.
• Jooɗagol yaasin e tataaje walla jooɗorde ngam heɗagol colli e meemugol henndu. Ɗum ko gollal yaasin timmungal kanko tigi.
• Yillaade ngaluuji renndo e saanga nde yimɓe ɓuuɓaani. NHS ena hollita wonde nokkuuji goo ena jogii ngaluuji meeɗnooji e leɗɗe uurɗe, meemnooje e ndiyam.
• Ñamminagol mboccu walla ndaarde colli sara weendu, e woɗɗitaade sara ɗatal ndiyam.

Hol no mi newnira ngaluuji ngam huutoraade?

Ɓaddu ngaluuji ɗii to neɗɗo oo, wonaa neɗɗo oo to ngaluuji ɗii.

• Leɗɗe dow walla korje toowɗe to tolno cewu firti ko alaa jiccagol walla taggagol.
• Korje e taabal ena moƴƴi wonande ɓe kuutortooɓe jooɗorde puccu walla ɓe yiɗi jooɗaade.
• Laawi yaajɗi, deeri ɗi alaa kaaƴe ñilooje walla ennduuji ndiyam e dow mum, ena ustina haɗeede liɓagol.
• Jooɗorɗe jogiiɗe juuɗe e dowdi e laawol, ngam fowtoraade wona sahaa kala suɓre.
• Kaɓirɗe jogiiɗe juuɗe tekke, ɓuuɓɗe newɗe jogoraade. Accu kattirɗe, labi e kala ko meeɗi.
• Nokku heddinaaɗo jogiiɗo damal sokiraaɗo mo neɗɗo oo waawi wejjitaade e wellitaare tawi aɗa ɓadii.

Hol leɗɗe ɗe mi fotaani huutoraade?

Suɓo leɗɗe ɗe kisnaa e meemugol, tee so ena waawi, ɗe kisnaa so ɗe meeɗaama. AFA ena wasiyaa huutoraade leɗɗe ɗe ɓurataa ɓurnude ɓalndu, ƴeewtaade geɗal ɓalndu, e reentaade no feewi wonande kala mo waawi faamde lesdi ko ñaametee. Wasiyaaji kisal suudu NIA ena jeyaa heen ittugol walla sokugol leɗɗe toorɗe.

• Reeno rooso jogiiɗo kaafe, cactus, e leɗɗe jogiiɗe ndiyam ɓurnoowam ɓalndu.
• Ƴeewto kala leɗɗe ɗe a sikkaani e nokku hoolkiso walla yeeyirde leɗɗe nokku maa hade maa remde.
• Leɗɗe ɓurɗe yiɗeede ena mbaawi artirde miijooji welɗi. AFA ena limta rooso e cactus Noeela e yeruuji. Suɓo dille ɗe alaa kaafe.
• Mooftu leɗɗe semmbe, toorɗe puɗi e barooje kañƴe, tee hoto huutoro ɗum e nokkuuji ɗi neɗɗo oo waawi yettaade.

Hol no mi kisnira e nguleeki e naange?

Teelto saanga yaasin fawaade e weeyo. NIA ena ƴellita wonde mawɓe ena ɓuri heɓude caɗeele nguleeki, sabu ɓanndu ndun ena famɗi seeɗa e waylugol nguleeki tee safaaji goo ena mbaawi waylude no ɓanndu ndun huutortoo nguleeki.

• Yah yaasin law walla kikiiɗe. Reeno hakkunde ñalawma e lebbi ɓuuɓɗi. Ƴeewto tolno nguleeki, wonaa tan nguleeki tan.
• Hokku ndiyam sahaa kala. Hoto sabbo neɗɗo oo yo wiy o ena ɗoyaa. Reeno njaram mandilaaɗam e njeeygu kaafe e nguleeki.
• Ɓornoraa no haanirta. Conci jalɓuɗi, hoyɗi, kofneeru yaaju ndu e niirde naange.
• Huutoro diineere naange. NIA ena wasiyaa diineere naange SPF 15 walla ɓurnde, nde waɗtitee kadi e nder ñalawma.
• Suɓo dowdi. Waɗ taabal remugol les lekki walla les parasol.
• Waɗ ɗum juutataa. Wakkati seeɗa yaasin ena yonata, tentinii e ñalaaɗe ɓuuɓɗe.
• Reento maandeeji. NIA ena limta hoore muusu, jiiɓru, hunƴagol walla teeŋtugol ko maandeeji caɗeele nguleeki. Mo jogiiɗo majjere hakkille ena waawi wiyaani ma o sellaani, wadde ndaaraa yeeso makko e jikku makko. Naat e suudu, ɓuuɓnaa e ndiyam e lesdi ɓuuɓndi, tee ɗaɓɓu ballal safara so o sellaani ko yaawi. Njangu nguleeki, e maandeeji hono mayyere seeɗa, jiiɓru walla ɓalndu yoorndi, wulniindi, ko caɗeele mballa jaawɗo: noddu limo mballa jaawɗo nokku maa.

Jaangol ena himmi kadi. E ndungu, waɗ saanga yaasin yo juut, tee mbaɗaa juuɗe e koyɗe ena ɓuuɓi, ena njoori.

Hol no mi waɗira e majjugol so min njahi yaasin?

Wondu e neɗɗo oo sahaa kala nde o woni yaasin. Alzheimer’s Association ena wiya yimɓe 6 e nder 10 nguurɓe e majjere hakkille maa majju seeɗa laawol gootol, tee heewɓe ena waɗa ɗum goɗngol. Ɗum ena waawi heɓaade e kala tolno.

Wasiyaaji NIA ngam majjugol e majjugol laawol ena jeyaa heen:

• Mbaɗaa neɗɗo oo ɓornaa kartal innitol walla kartal safara jogiingal innde makko, ñiiɓirde e limo noddirgel maa, walla waɗ maandeeji e conci makko.
• Jogoraa natal walla widewoo kesal mo neɗɗo oo.
• Andin taaniɓe maa wonde neɗɗo oo ena waawi majjude.
• Hisnu ngaluuji ɗii e keeri e damal sokiraaɗo.
• Hoto woppu mo heewi majjude tan.

Alzheimer’s Association ena wasiyaa kadi waɗugol nokkuuji nder suudu e yaasin ɗi mbaawaa wejjitaade e kisal, e teeltagol golle e saanga ñalawma nde jaabgol ɓuri heewde. Yaawugol e ngaluuji kisɗi, heddinaaɗi ena waawi moƴƴude wonande jaabgol kikiiɗe. Yiy deftere amen jaabgol kikiiɗe.

So neɗɗo oo majjii, Alzheimer’s Association ena wasiyaa ɗaɓɓude nokku ɓadɗo oo ɗoon e ɗoon tee noddude limo mballa jaawɗo nokku maa so o yiytaaka e nder hojomaaji 15. Haalan polis wonde neɗɗo oo ena jogii majjere hakkille.

Hol no mi waylitira ngaluuji so geɗe mbaylii?

Yimɓe goo ena yiɗi tan ndaarde maa e golle maa. NIA ena hollita wonde woppude neɗɗo oo yo ndaar tan ena moƴƴi so ɗum o yiɗi.

Hol sahaa min poti naatde e suudu?

Naat so neɗɗo oo no wayi tampude, ɓuuɓde, jaangude, hulɓinaade walla yiɗde timminde. Hojomaaji sappo seeɗa, welɗi ena ɓuri ñalawma juutɗo timmoowo e mettagol. Darnugol law ko battane moƴƴere.

Nabbit ngaluuji nder suudu e yaynirde

E ñalaaɗe toɓo, Sort Together ena jogii korngal ngaluuji ngam leemtaade nate, tee Conversation Cards ena jeyaa heen naamne udditiiɗe ɗe mbaawi nawrude e daartol ngaluuji. So on nduttii iwde e nguleeki e jaawgol, Calm Breathing ena hokka fowtoraare deeynde, deeƴnde nde on mbaawi renndinde. Ngam goɗɗe miijooji tuugniiɗi e meemugol, uuɗugol e heɗagol, yiy deftere amen golle meeɗnooje.