Хӗвел анса ларнӑ вӑхӑт: деменципе пурӑнакансем валли каҫхи лӑпкӑ ӗҫсем

Нумай ҫемье пӗр евӗрлӗхне асӑнать: ирхине лӑпкӑрах пулать, анчах каҫхи вӑхӑт ҫитсен, деменципе пурӑнакан ҫын хурланма, хумханма, ӑнланмасть пулма е йӗрсӗрленме пуҫлать. Вӑл пӳрте-ҫӳрте ҫӳреме, килте пулсан та «кил ҫине кайма» ыйтма е ҫӑмӑллан ҫилленме пултарать. Куна ытларах хӗвел анса ларнӑ вӑхӑт теҫҫӗ.

Пӗр тӗлӗшпе ҫӗнтерекен мел ҫук, анчах кун йӗркине, пӳлӗме тата эсир сӗнекен ӗҫсене улӑштарни каҫхи вӑхӑта лӑпкӑрах тума пулӑшма пултарать. Ку страницӑра National Institute on Aging тата Alzheimer’s Association кӑтартнӑ медици мар, ятарлӑ сӗнӳсем пухӑннӑ. Ку медици сӗнӗвӗ мар. Паллӑсем ҫӗнӗ, хӑтлӑ е йывӑррах пулсан, эсир пӑхса тӑракан ҫынӑн врачӗпе калаҫӑр.

Хӗвел анса ларнӑ вӑхӑт мӗнле вӑхӑт?

Хӗвел анса ларнӑ вӑхӑт — ҫутӑ чакнӑ май, каҫхи вӑхӑтра е каҫхине хурлану, вӑй-хал кӳлесе ҫитни, йӗрсӗрленни е ӑнланмасть пулни пуҫланни тата йывӑррах пулни. National Institute on Aging (NIA) ытла нумай ӗҫ тӑвасси каҫхине хурланнине ӳсӗмлетме пултарнине палӑртать.

Каҫхине хурланнине мӗн йывӑрлатма пултарать?

Пӗрлех е пӗр-пӗринпе ҫыхӑнса темиҫе сӑлтав пулма пултарать. Alzheimer’s Association ҫак сӑлтавсене асӑнать:

• тулли кун иртнӗ хыҫҫӑн ывӑнни;
• ҫӗнӗ е ӑнланмасть пултаракан вырӑнсем;
• «шалти сехет» йӗркесӗрленни: кунти вӑхӑтра ҫывӑрас килет, каҫра ҫывӑрмалли ҫук;
• сахал ҫутӑ тата мӗлкесем, вӗсем ӑнланмасть пултарма пултараҫҫӗ;
• айӗнчи ҫынсен шухӑшлавӗпе е йӗрсӗрленӗвӗпе витӗм кӳни;
• ҫывӑрас килни сахалланни; ку ватӑ ҫынсен хушшинче тӗл пулма пултарать.

NIA хурланӑвӑн ытти сӑлтавӗсене те палӑртать: ырату, салху е шухӑшлав, ҫывӑру ҫителӗксӗр, канлӑх йывӑрлӑхӗ, ытла нумай сасӑ е ытла нумай ҫын, ҫавӑн пекех хӑш-пӗр эмелсем е вӗсен пӗр-пӗринпе витӗм кӳни.

Каҫсене лӑпкӑрах тума кун йӗркине мӗнле йӗркелемелле?

Йывӑр ӗҫсене иртӗнчи вӑхӑт патне куҫарӑр, каҫхи вӑхӑта лӑпкӑ тата ӑнланмалла тытӑр. NIA та, Alzheimer’s Association та яланхи йӗрке сӗнеҫҫӗ. Хӑвӑра май килӗштерме май пур кун тӗслӗхӗ:

Ҫӑлкуҫсен палӑртнӑ пӗр-пӗр сӑлтавсем:

• Кун ҫути. NIA кашни кун уҫӑлса ҫӳреме е чӳрече айӗнче хӗвел ҫутинче ларма вӑхӑт йӗркелеме сӗнет.
• Кунсерен хускану, анчах ытла мар. Кашни кун хускануллӑ пулӑр, анчах ытла нумай ӗҫ ан планлаӑр, тет NIA.
• Каҫхи ӗҫмеллисем. Каҫра алкогольпа кофеинлӑ ӗҫмеллисем (кофе е кола) ӗҫме ан тӑрӑшӑр (NIA). Alzheimer’s Association никотинне те асӑнать.
• Ҫывӑру. Кунти вӑхӑтра вӑрӑм ҫывӑрассинчен тата чӑнах ҫывӑма кӗрессинчен хӑтарӑр (NIA). Каҫра ҫывӑру йывӑр пулсан, кунти ҫывӑру вӑхӑтне чакарма Alzheimer’s Association сӗнет.

Яланхи кун йӗркине йӗркелени пирки ытларах кун йӗрки ӗҫӗсем страницӑра вулама пулать.

Каҫхи вӑхӑтра пӳрте мӗнле лӑпкӑрах тумалла?

Сасӑсене чакарӑр, ҫутӑ ӑшӑттарӑр тата паллӑ япаласене айӗнче упраӑр.

• Ҫутӑ, тӳрӗ ҫутӑ. Alzheimer’s Association каҫра пӳрте ҫутӑллӑ тытма сӗнет. Мӗлкесем курӑнмаха ҫута ҫутӑр.
• Сасӑ сахалрах. Ҫак вӑхӑтра телевизорпа радиона сӳнтерӗр е вӑйне чакарӑр, ҫулҫӑсемпе килти нумай ӗҫсене те чакарӑр. Alzheimer’s Association каҫхи вӑй-хала, сӑмахран, телевизор, кил ӗҫӗсем тата янӑравлӑ музыка, чакарма сӗнет.
• Паллӑ лӑплантаруллӑ япаласем. NIA лӑпкӑ музыка янӑратма тата юратнӑ япаласемпе сӑнӳкерчӗксене килте упрама сӗнет.
• Лӑпкӑхлӑха тӗрӗслени. Alzheimer’s Association ырату, выҫӑлни, ӗҫес килни, канлӑх йывӑрлӑхӗ, вар-хырӑм тулли, ӗҫ-хӗл хӑтлӑ пулни, инфекци тата тире йӗрсӗрленӗвӗ пуррине тӗрӗслеме тата пӳлӗмре ăшă температуру тытма сӗнет.
• Хӑвӑрӑн кӑмӑлӑр. Ҫынсем шухӑшлава туйса илеҫҫӗ. Хӑвӑрӑн шухӑшлавӑр лӗпӗшӗве ӳсӗмлетет пулсан, хӑвӑра вӑйне чакарма тата лӑпкӑхланма тӑрӑшма NIA сӗнет.

Каҫхи вӑхӑтра мӗнле каҫхи ӗҫсем тума пулать?

Паллӑ, хӑвӑртман, чарамма ҫӑмӑл ӗҫсене суйлӑр. Alzheimer’s Association лӑпкӑ музыка, сӑнӳкерчӗксем е юратнӑ фильм пек каҫхи ӗҫсене, ҫавӑн пекех хурланӑва чакарма пӗрле кӗске уҫӑлма сӗнет. NIA ҫӑкӑр е ӗҫмелли, юратнӑ передачӑ, музыка, уҫӑлни, вулав е тумтир ҫӗмренни пек ҫӑмӑл кил ӗҫӗ сӗнет.

Тӑрӑшма май пур сӗнӳсем:

1. Пӗрле тумтир ҫӗмрӗр. NIA ҫакӑн пек ҫӑмӑл кил ӗҫне сӗнет. Алчука тытма ҫӑмӑл, ӗҫӗн вӗҫӗ те уҫӑ.
2. Юратнӑ музыка янӑратӑр. Ҫамрӑк чухне юратнӑ юррисем, сасӑне чакарса. Пӗрле кӑшкӑрни те юлать. Ытларах сӗнӳсене музыка ӗҫӗсем страницӑра тупма пулать.
3. Сӑнӳкерчӗксем пӑхӑр. Фото альбомӗ е Photo Pairs ӗҫӗнче уйӑх ҫемье сӑнӳкерчӗкӗсемпе уҫӑ курасси, сӑнсене курӑмлӑ туса хӑварни, лӑпкӑ калаҫу валли май парма пултарать.
4. Кӗске уҫӑлӑр. Садра, урамра е коридорта, тӗттӗмленмелле.
5. Пӗрле ҫӑкӑр ҫипӗр, ӗҫӗр. Ҫӑмӑл, вӗри, кофеинсӗр япала, пӗрле сӗтел хушшинче.
6. Ҫӑмӑл пӗркелени. Picture Pairs — тӑватӑ картичка, сӑнсене курӑмлӑ туса хӑварни — пуҫлама та, чарам та ҫӑмӑл.
7. Сӑрлама. Coloring экран ҫинче е пичетленӗ лист ҫинче, вӗҫлеме тивӗс мар.
8. Пӑхса калаҫни. Conversation Cards сӑнӳкерчӗкпе уҫӑ ыйту парма пултараҫҫӗ. Пӑхни кӑна та ҫителӗклӗ.
9. Сывлӑшпа канасси. Calm Breathing — эсир хӑвӑр пуҫласа чарса лартакан вӑрах, лӑпкӑ кану.
10. Алӑ ӗҫӗсем. Пӳскӗсемпе носкисене уйӑрни, ҫӑмӑл чӗркене тӳрлетни е паллӑ япалана тытса тӑни. Ытларах сӗнӳсене туйӑм ӗҫӗсем страницӑра тупма пулать.

Каҫра ҫӗнӗ выльӑйсене, нумай ҫынлӑ тухса кайнисене тата нумай аса илӳ е тимлӗлӗх ыйтакан ӗҫсене ан тӑвӑр. Вӗсене ирхи вӑхӑт валли упраӑр.

Хурлану пуҫлансан мӗн тумалла?

Лӑпкӑ пулӑр, шанчӑклӑх парӑр тата кӑшт ҫӑмӑл енне куҫарӑр. NIA лӑпкӑ калаҫма, ҫын шухӑшланине итлеме, тавлашусӑр пуҫ тарма, вӑл хӑрушсӑр вырӑнта пуррине палӑртма тата пулӑшни пулсан ҫӑмӑл аллине тивӗнтерме сӗнет. Ун хыҫҫӑн ҫӑкӑр, ӗҫмелли, музыка е уҫӑлнипе тимлӗхне ытти енне куҫарма тӑрӑшӑр.

Alzheimer’s Association «Эсир кунта хӑрушсӑр» тата «Эсир пӑшӑрханнине каҫарни маншӑн хуйхӑ» пек сӑмахсем калама, ҫутӑ ӑшӑттарма, хӑвӑра вӑйне чакарма тата вӑй-хала чакарма сӗнет. Ҫынна кӗске ан хупӑр, ҫывӑх ан пулӑр, чарса ан тӑрӑр, унпа ан тавлашӑр.

Ҫын витӗмлӗ пулса кайсан, NIA хӑрушсӑр пӗр айри вырӑнта тӑма, пурнӑҫӗ лӑпланиччен, сӗнет. Хӑтлӑх пулсан 112 номерпа шӑнкӑравлаӑр та ҫынӑн деменци пуррине калӑр.

Калаҫу мелӗсем тата вӑл «ҫук» тесен мӗн тумалли страницӑсенче лӑплантаракан сӑмахсем пирки ытларах пур.

Вӑй кӳлесе ҫитерекенсене мӗнле тупмалла?

Пӗр-икӗ эрне кӗске журнал тытӑр. Alzheimer’s Association хӗвел анса ларнӑ вӑхӑт пуҫланиччен мӗн пулнине ҫырса пыма, вӑй кӳлесе ҫитерекенсене тупма сӗнет. Хурлану хӑҫан пуҫланнине, унчченхи пӗр сехетре мӗн пулнине, ҫывӑру, апатлану, ӗҫмелли, ҫулҫӑсем, сасӑ тата ҫутӑ пирки ҫырӑр. Журнала врач патне илсе кайӑр. NIA пурнӑҫ улшӑнӑвне йӗрлесе пыни пӑхса тӑракансене тата медици пулӑшӑвӗпе ӗҫлекенсене йӗрке тупма пулӑшнине палӑртать.

Хӗвел анса ларнӑ вӑхӑт пирки хӑҫан врач патне ҫыхӑнмалла?

Хурлану ҫӗнӗ, хӑтлӑн йывӑрланнӑ е ытти улшӑнусемпе пӗрле килсен, эсир пӑхса тӑракан ҫынӑн врачӗпе ҫыхӑнӑр. NIA пурнӑҫри хӑтлӑ е чухне-чухне улшӑнакан улшӑнӑва, уйрӑмах инфекци хыҫҫӑн е эмелсенче улшӑну тунӑ хыҫҫӑн, врача хӑтлӑн пӗлтермеллине калать.

Врачран каҫсене йывӑрлатма пултаракан япаласене тӗрӗслеме ыйтӑр. Alzheimer’s Association вар-рине инфекцийӗсем, тими кунӑҫарлӑх, урасем ҫывӑхманни тата ҫывӑрнӑ чухне сывлани чарӑнни пек физиологи йывӑрлӑхӗсене асӑнать, кашни эмел валли кунӑн хӑш вӑхӑтӗ лайӑхрахрине ыйтма сӗнет. NIA ырату, канлӑх йывӑрлӑхӗ тата эмелсен витӗмӗ е пӗр-пӗринпе ҫыхӑнӑвӗ хурланӑвӑн сӑлтавӗсем пулма пултарнине палӑртать.

Alzheimer’s Association Альцгеймерпа ҫыхӑннӑ ҫывӑру йывӑрлӑхӗсенче ытларах эмелсӗр мелсемпе усӑ курма сӗннине, каҫхи хурланӑвӗ валли эмеле вӗсем пулӑшман чухне кӑна, хӑрушлӑхсене тата усӑсене шутласа ыйтмаллине калать. Ку шухӑша врач тытать. Медици сӗнӗвӗсӗр нимӗнле эмеле, ҫывӑратакан эмеле е хушма япалана ан пуҫлӑр, ан чарӑр, ан улӑштарӑр.

Каҫсене хам та мӗнле ирттермелле?

Пӑхса тӑракан ҫын валли каҫхи вӑхӑт чылай чухне чи йывӑр вӑхӑт пулать. Май пур пулсан, ҫемьерен, тусран е тӳлесе ӗҫлекен пулӑшаканран эрнере темиҫе кун каҫхи вӑхӑтра, пӗр сехет тӗк те пулсан, пулӑшма ыйтӑр. Пӑхса тӑракан ҫын хӑйхине пӑхни страницӑра кану майӗсемпе Alzheimer’s Association тӳлевсӗр 24/7 пулӑшу телефони пур.