Sundowning: кискә ҡарата тыныс эшмәкәрлектәр

Күп ғаиләләр бер үк хәлде күрә: иртәнге сәғәттәр бик тыныс үтә, ә көн уртаһынан һуң деменция менән йәшәгән кеше ҡуҙғала, борсола, аңлап етмәй йә асыуланған кеүек була. Улар бүлмә буйлап йөрөргә, өйҙә булһалар ҙа «өйгә кире ҡайтыу» тураһында һорарға, йә бик еңел тетрәнергә мөмкин. Был ғәҙәттә sundowning тип атала.

Бер генә сара юҡ, ләкин көндәлек тәртипте, бүлмәне һәм һеҙ тәҡдим иткән эшмәкәрлектәрҙе үҙгәртеү кискеһен тыныраҡ итергә мөмкин. Был бит National Institute on Aging һәм Alzheimer’s Association сығанаҡтарынан йыйылған практик, медицина булмаған фекерҙәр. Был медицина кәңәше түгел. Симптомдар яңы, кинәт йә көсәйгән булһа, кешенең врачы менән һөйләшегеҙ.

Sundowning нимә ул?

Sundowning — көн яҡтылығы кәмегәндә, кис йә төш ваҡытында башланған йәки көсәйгән ҡуҙғалыу, борсолоу, асыулылыҡ йә аңлау ҡыйынлығы. National Institute on Aging (NIA) билдәләүенсә, артыҡ ялҡыу кискеге ҡуҙғалыуҙы арттырырға мөмкин.

Кискеге ҡуҙғалыуҙы нимә ҡаты итергә мөмкин?

Күп факторҙар бергә йәки айырым-айырым ҡатнашырға мөмкин. Alzheimer’s Association түбәндәгеләрҙе атай:

• бер көн эсендә һуҡранырға;
• яңы йә таныш булмаған тирәлек;
• «эске биология сәғәте» тура килмәү, шуның арҡаһында кеше көндөҙ йоҡлап, төндә уянып ятырға мөмкин;
• аҫҡа һәм күләгәләр, улар ҡыйынлыҡ тыуҙырырға мөмкин;
• тирә-яҡтағы кешеләрҙең стресын йә ризаһыҙлығын тойоу;
• аҙыраҡ йоҡлау, был өлкән йәштәге кешеләрҙә йыш осрай.

NIA ҡуҙғалыуҙың башҡа сәбәптәрен дә атай: ауырыу, депрессия йә стресс, еткерлек ял итмәү, ҡатыу ҡыуыш, артыҡ тауыш йә күп кеше, шулай уҡ ҡайһы бер дарыуҙар йә уларҙың бер-береһенә тәьҫире.

Кискә тыныраҡ булһын өсөн көндө нисек планлаштырырға?

Ауыр эштәрҙе алдараҡ башҡарығыҙ, ә кискә тыныс һәм йыйылма тәртип ҡалдырығыҙ. Һәм NIA, һәм Alzheimer’s Association тотороҡло тәртипте тәҡдим итә. Үҙегеҙгә ярашлы өлгө көн:

Сығанаҡтарҙан бер нисә конкрет нөкте:

• Көн яҡтылығы. NIA көн һайын һауала йә тәҙрә янында көн яҡтылығы алырға тәҡдим итә.
• Көнәнәк хәрәкәт, ләкин артыҡ түгел. NIA әйтеүенсә, көн һайын физик хәрәкәт итергә тырышығыҙ, ләкин бик күп эшмәкәрлек планлаштырмағыҙ.
• Кискеге эсемлектәр. Кискә табан алкоголде һәм кофе, кола кеүек кофеинлы эсемлектәрҙе кәметегеҙ (NIA). Alzheimer’s Association шулай уҡ никотинды телгә ала.
• Ял. Кискә табан оҙаҡ ял итеүҙән һәм йоҡлап китеүҙән һаҡланығыҙ (NIA). Alzheimer’s Association төнгө йоҡо проблемаһы булһа, көндөҙ ялды сикләргә тәҡдим итә.

Тотороҡло көн ойоштороу тураһында өҫтәмә мәғлүмәт өсөн көндәлек тәртип эшмәкәрлектәре битен ҡарағыҙ.

Кискә бүлмәне нисек тыныраҡ итергә?

Тауышты кәметегеҙ, яҡтыртығыҙ һәм таныш нәмәләрҙе яҡында тотоғоҙ.

• Йомшаҡ һәм бәхетле яҡтылыҡ. Alzheimer’s Association кискә өйҙө яҡшы яҡтыртырға тәҡдим итә. Күләгәләр ултырмаҫ борон бүлмәне яҡтыртығыҙ.
• Тауыш аҙыраҡ. Телевизорҙы һәм радионы һүндерегеҙ йәки тауышын кәметегеҙ, был ваҡытта кешеләрҙе һәм өй эштәрен сикләгеҙ. Alzheimer’s Association кискә телевизор, эштәр һәм ҡаты музыка кеүек тәьҫирҙәрҙе кәметергә ҡуша.
• Таныш рәхәтлек. NIA йомшаҡ музыка һәм яратҡан нәмәләрҙе, фотоларҙы өйҙә күрһәтергә тәҡдим итә.
• Рәхәтлекте тикшереү. Alzheimer’s Association ауырыу, ас йә сәңкелдәү, эсәк ҡатыуы, тулы ҡыуыҡ, ялҡыу, инфекция һәм тире ҡыҙарыуын тикшерергә, шулай уҡ бүлмәне рәхәт температурала тотоу тураһында әйтә.
• Үҙегеҙҙең кәйефегеҙ. Кешеләр стресты тоя. NIA, әгәр һеҙҙең борсолоуығыҙ киреләй тартыш тыуҙырырға мөмкин булһа, тиҙлекте түбәнәйтергә һәм тынысланырға тырышырға ҡуша.

Кискә нимә тыныс эшмәкәрлектәр эшләй ала?

Таныш, шашмаған һәм еңел туҡтатырлыҡ эшмәкәрлектәр һайлағыҙ. Alzheimer’s Association ҡуҙғалыуҙы еңеләйтеү өсөн йәм биреүсе музыка, фотолар йә яратҡан фильм, шулай уҡ бергәләп йөрөү кеүек тыныс эшмәкәрлектәрҙе тәҡдим итә. NIA ҡыҫҡа ашамлыҡ йә эсемлек, яратҡан телехәбәр, музыка, йөрөш, уҡыу йә кер бөкләү кеүек көнкүреш эштәрен тәҡдим итә.

Һынап ҡарарға идеялар:

1. Кер бөкләү бергәләп. NIA был төр ябай көнкүреш эшен тәҡдим итә. Кулъяулыҡтар еңел тотола, һәм эштең асыҡ аҙағы бар.
2. Яратҡан музыка ҡуйыу. Йәштәре йәшьлегенән таныш йырҙар, аҙ тауыш менән. Йырлап ҡушылыу ҙа кәрәк. Өҫтәмә идеялар: музыка эшмәкәрлектәре.
3. Фотоларға ҡарау. Фото альбомы йәки ғаилә фотоларын Photo Pairs уйынында, һүрәттәр күренеп тороп, ҡарау тыныс һөйләшеүгә килтерергә мөмкин.
4. Ҡыҫҡа йөрөш. Баҡсала, урамда йә коридорҙа, ҡараңғы төшкәнсе.
5. Бергәләп аш һәм эсемлек. Ябай, йылы һәм кофеинһыҙ нәмә өҫтәл артында бергә.
6. Йомшаҡ парлау. Picture Pairs — дүрт плитка һәм һүрәттәр күренеп торғанда, башлау һәм туҡтатыу еңел.
7. Буяу. Coloring экранда йә баҫылған битта, тамамлау маҡсатынан тыш.
8. Ҡарау һәм һөйләшеү. Conversation Cards һүрәт һәм асыҡ һорау тәҡдим итә. Ябай ҡарау ҙа етә.
9. Тын алыу туҡтауы. Calm Breathing — һеҙ үҙегеҙ башлаған һәм туҡтаған әкрен, тыныс туҡтау.
10. Ҡул эштәре. Төймәләр йәки оҫаҡтар һорттау, йомшаҡ юрғанды һыпыртыу, таныш нәмәне тотоу. Сенсор эшмәкәрлектәрен ҡарағыҙ.

Кискә яңы уйындарҙан, шау-шыулы сыҡмалардан һәм хәтерҙе йә иғтибарҙы күп талап иткән эштәрҙән тартынығыҙ. Был эштәрҙе иртәгә ҡалдырығыҙ.

Ҡуҙғалыу башланғанда нимә эшләргә?

Тыныс булығыҙ, йыуатығыҙ һәм нәҙек кенә икенсе нәмәгә күсегеҙ. NIA тыныс һөйләшергә, кешенең борсоуҙарын тыңларға, бәхәсләшмәҫкә, уға хәүефһеҙ булыуын әйтергә, кәрәк булһа йомшаҡ ҡағыу ҡулланырға ҡуша. Һуңынан иғтибарҙы башҡа яҡҡа йүнәлтегеҙ: ашамлыҡ, эсемлек, музыка йә йөрөш.

Alzheimer’s Association «Һеҙ монда хәүефһеҙһегеҙ» һәм «Бик ҡыҙғанам, һеҙ рәнйегән» кеүек һүҙҙәр ҡулланырға, яҡтыртырға, әкрен һөйләшергә һәм тәьҫирҙе кәметергә тәҡдим итә. Кешене мөйөшкә ҡыҫмағыҙ, яҡын барып ҡыҫмағыҙ, тотоп тотмағыҙ һәм уның менән бәхәсләшмәгеҙ.

Әгәр кеше агрессив була башлаһа, NIA уның тәртибе туҡтаңғанса, хәүефһеҙ arafta тороуҙы кәңәш итә. Ғәҙәттән тыш хәлдә 112 номерына шылтыратығыҙ һәм кешенең деменциялы булыуын аңлатығыҙ.

Аралашыу тураһында аралашыу кәңәштәре һәм ни эшләргә, ҡасан улар «юҡ» тип әйтә биттәрендә тыныслаштырыусы һүҙҙәр тураһында өҫтәмә мәғлүмәт бар.

Ҡуҙғалыу сәбәптәрен нисек табырға?

Бер-ике аҙнаға ҡыҫҡа күҙәтеү дәфтәре алып барығыҙ. Alzheimer’s Association sundowning эпизодтарынан элек булған хәлдәрҙе яҙып барырға тәҡдим итә. Ҡуҙғалыу ҡасан башланыуын, уны алдан нимә булғанын, йоҡоларҙы, ашарҙы һәм эсемлектәрҙе, ҡунаҡтарҙы, тауышты һәм яҡтылыҡты яҙығыҙ. Дәфтәрҙе врачҡа алып барығыҙ. NIA әйтеүенсә, тәртип үҙгәрештәрен теркәү кешеләргә һәм медицина хеҙмәткәрҙәренә ҡалыпты күрергә ярҙам итә ала.

Sundowning тураһында ҡасан врачҡа шылтыратырға?

Ҡуҙғалыу яңы, кинәт көсәйһә йә башҡа үҙгәрештәр менән бергә килһә, кешенең врачына мөрәжәғәт итегеҙ. NIA әйтеүенсә, тәртиптәге кинәт йә тиҙ үҙгәреүҙәр, айырыуса инфекциянан йә яңы дарыу үҙгәрештәренән һуң, бөтә ышанысы менән врачҡа иҫкәртелергә тейеш.

Кискә ауырлыҡ тыуҙырған сәбәптәрҙе тикшерергә врачтан һорағыҙ. Alzheimer’s Association физик проблемаларҙы телгә ала: siydek юлдары инфекцияһы, шишеү, аяҡтарҙа тартышыу һәм йоҡо вакытында тын алыу туҡтауы, шулай уҡ һәр дарыуҙың иң яҡшы ваҡытын һорарға ҡуша. NIA ауырыуҙы, эсәк ҡатыуын һәм дарыуҙар яҡ эффекттарын йә үҙ-ара тәьҫирҙәрен ҡуҙғалыуҙың мөмкин сәбәптәре итеп атай.

Alzheimer’s Association әйтеүенсә, Alzheimer’s менән бәйле йоҡо проблемалары өсөн алдан дарыуһыҙ ысулдар кәрәк, ә кискеге ҡуҙғалыу өсөн дарыу тик тая тип ҡарағанда һәм хәүеф менән файҙаны үлсәгәндән һуң ғына ҡарарға тейеш. Был ҡарар врачҡа ҡарай. Врач кәңәшеһеҙ ниндәй генә булһа ла дарыуҙы, йоҡо дарыуын йәки өҫтәмәне башламағыҙ, туҡтатмағыҙ йәки үҙгәртмәгеҙ.

Кискә үҙегеҙ нисек түҙергә?

Кис — ҡарауҙа торған кешенең иң ауыр өлөшө булырға мөмкин. Мөмкин булһа, ғаилә ағзаһынан, дуҫтан йә түләүле ярҙамсыһынан аҙнаға бер нисә көн кискә ярҙам итеүен һорағыҙ, хатта бер сәғәткә генә булһа ла. Беҙҙең үҙ-үҙеңде ҡарау буйынса ярҙам биттә ял алыу варианттары һәм Alzheimer’s Association-ның бушлай 24/7 Helpline тураһында мәғлүмәт бар.