Enyamukulo lixupi
Ngeenge omunhu e na oudimbu ta pula okuya keumbo, “keumbo” otashi dulu okutya okuuda e li meameno ile onhele yonale, ha etungo. Ino mu tomhafana kutya oku li keumbo. Tambula ko omaliudo aye, mu shilipaleke kutya oku li meameno, mu pula kombinga yeumbo, ndele to lundulula kanini muye u ye komafano, komusika, kokanima, kokweenda ile koshilonga shipu. Taleni ngeenge oku na ondjala, enota, okuya koundjuwo wokutila ile ouyehame. Ngeenge osha tameke ombadilila, dengela ndokotola waye.
- „Onda hala okuya keumbo“ luhapu otashi ti „Inandi uda nda amenwa ile nda ngungumana“, ha eindilo londjukifi.
- Okutomhafana ile okuulika kutya oku li keumbo otashi dulika shi naipike omaliudo aye. Nyamukula komaliudo.
- Mu pula e ku lombwele kombinga yeumbo, ndele to mu pe omafano, omusika, okanima, okweenda ile oshilonga shipu.
- Tala ngeenge ope na sha tashi dulu okulundululwa: ondjala, enota, okuya koundjuwo wokutila, ouyehame, okupya unene ile okutalala, ombovo ile ouloloki.
- Ngeenge otashi ningwa efimbo keshe konguloshi, otashi dulika shi kale etulumuko la nyona konguloshi; elandulafano la yuka nouyelele muwa otai dulu okukwafela.
- Longekida eameno ngeenge ta kendabala okudja mo, ndele to dengela ndokotola waye ngeenge opa holoka elunduluko lombadilila.
Kepandja eli (oitukulwa 9)
- Omolwashike omunhu e na oudimbu ha pula aluhe okuya keumbo?
- Ondi na okutya shike ngeenge ta pula okuya keumbo?
- Oshike ndi na okuhenuka?
- Oinima tai dulu okukwafela pefimbo opo
- Taleni ngeenge ope na etomheno to dulu okulundulula
- Oshi li tuu nawa okutya oipupulu iwa?
- Oshike ngeenge otashi ningwa efimbo keshe komatango ile konguloshi?
- Okukaleka omunhu a amenwa ngeenge ta kendabala okudja mo
- Onaini ndi na okudengela ndokotola?
„Onda hala okuya keumbo.“ Komaukwaneumbo mahapu, eli oli li limwe lomomatyapulo madjuu okuuda, unene ngeenge omunhu ou to file oshisho oku li omutumba mondunda yaye yokuhepaulula. Oshi li oshinima sha ikililwa, otashi dulu okuningwa pefimbo keshe loudimbu, noku na eenghedi da ngungumana nodi li pashili okunyamukula. Epandja eli otali yelifa osho eendjovo odo luhapu tadi ti, osho to dulu okutya, oinima tai dulu okukwafela pefimbo opo, nanghee to dulu okukala wa amenwa.
Omolwashike omunhu e na oudimbu ha pula aluhe okuya keumbo?
Luhapu, „keumbo“ oli li omaliudo shi dulife onhele. Alzheimer’s Society otali shi yelifa onga omaliudo epepelelo neemhito deameno, ile eumbo lonale, ha etungo lo vene. Oudimbu otau dulu okuninga omatungo e shiivikile a kale a fa a kwata moiti, nomunhu otashi dulika a kale e udite e li mefimbo lonale monghalamwenyo, eshi keumbo kwa li eumbo lounona ile onhele oko a kulila ounona vaye.
Eendjovo odo otadi dulu yo okuulika kutya ope na sha shilili sha puka paife: oku na ondjala, enota, okwa pumbwa okuya koundjuwo wokutila, oku na ouyehame, oku udite oupyu unene ile outalala, a loloka, e udite ounghundi, a tila, ile a wililwa po kombovo. National Institute on Aging otai tumbula ouyehame, ombovo, ounghundi, omalunduluko melandulafano nomiti onga oinima imwe hai eta epiyagano.
Ondi na okutya shike ngeenge ta pula okuya keumbo?
Nyamukula komaliudo, ha keendjovo. Family Caregiver Alliance otai kumaida uha kendabale okutomha omunhu kutya okwa puka: omaliudo aye oshili, onghee nyamukula tete nehekeleko neshilipaleko, ndele to lundulula omadiladilo kanini.
Eendjovo odo luhapu hadi kwafele:
- Tumbula omaliudo. „Otashi monika wa fa wa hala keumbo.“
- Mu shilipaleka. „Ove ou li meameno apa, ondi li pamwe naave.“ Alzheimer’s Association otai popile eendjovo di li paunafangwa „Ove ou li meameno apa.“
- Mu shivi a dimbuluke. „Lombwele nge kombinga yeumbo leni. Okombitha yeni okwa li ya tya ngahelipi?“ Okupula kombinga yoinima yonale luhapu ohashi kala shipu shi dulife omapulo kombinga yonena.
- Mu pe sha mu longe pamwe. „Natu nwe tete otee,“ ile „Oto dulu tuu oku kwafela nge noiteta ei?“
Ewi liwa neke tali kwata kwooko, ngeenge oku hole okukwatwa, otali dulu okupopya shihapu shi dulife eendjovo.
Oshike ndi na okuhenuka?
- Okutomhafana ile okuyelifa. „Ove paife oho kala apa“ ile „Eli ola kala eumbo loye oule weedula 40“ otashi mu pula a tambule ko sha osho oudimbu tau ningi shidjuu okutambula ko, notashi dulu oku mu udifa a fa ta lombwelwa kutya okwa puka.
- Okupula omapulo mahapu. „Ku shi dimbuluka?“ ile „Ondjukifi oyo oilipi?“ otashi weda po oudjuu.
- Okukelela omuvelo nouhandu. Ngeenge ta i pondje, kala wa ngungumana ndele to ende pamwe naye. Okweenda kanini pamwe naye luhapu ohaku ngungumaneke ehalo olo.
- Okweendelela. Mu pe efimbo a popye kombinga yeumbo ofimbo ino lundulula oshipalanyole.
Oinima tai dulu okukwafela pefimbo opo
Konima eshi wa tambula ko omaliudo aye, oshinima sha ngungumana nashi shiivikile otashi dulu okulundulula omadiladilo inashi mu efa po.
- Taleni omafano eumbo noukwaneumbo. Pitaneni momapandja ndele tamu tula mo omatyekosha („Tala oshikunino osho“) ponhele yokupula omapulo. Kongodi ile kotableta, Photo pairs ohai ningi omafano eni oukwaneumbo oshinima shokudimbulukwa sha ngungumana, nomafano ohaa kala moshikwakwashela shoye.
- Popyeni kombinga yeumbo. Conversation cards otai yandje omapulo a manguluka kombinga yomatungo, eekombitha, ovashiinda nomafudo, pehe na omanyamukulo a puka.
- Daneni omusika oyo e hole. National Institute on Aging otai tumbula omusika ya ngungumana onga imwe yomeenghedi dokungungumaneka epiyagano. Tala oinima yomusika.
- Mu peni okanima ile sha a nwe. Ondjala nenota otai dulu okumonika ya fa okuhe na ombili. Okakopi kotee ile okanima ke holike nako oko onghedi inini yokuuda u li keumbo.
- Indeni mu ka ende ile mu ka kale pondje. Okweenda nokumona ouyelele wetango ohashi kwafele, unene tuu ngeenge omutenya inau fika.
- Mu peni oshilonga shi shiivikile. Okupeta oikutu, okuunganeka oiyaha ile okuteka oimeno otashi dulu okweetulula omaliudo okulongifa eumbo.
- Ngungumanekeni oinima aishe. Dima oTV, ninipika ombovo nouyelele tau piyaaneke, ndele tamu kendabala okafimbo kokufuda mwa ngungumana pamwe mu calm breathing.
Ngeenge ediladilo limwe inali enda nawa, kendabala limwe konima. Okukala omutumba mwa mwena pamwe nayo oi li oshizemo shiwa.
Taleni ngeenge ope na etomheno to dulu okulundulula
| Tala | Osho to dulu okuninga |
|---|---|
| Ondjala ile enota | Mu pa sha a nwe nokanima kanini |
| Okwa pumbwa okuya koundjuwo wokutila | Mu shiva a ye koundjuwo wokutila, nombili nopehe na eenghundafana dihapu |
| Ouyehame ile ehe na ombili | Tala omadidiliko ngaashi okufininika oshipala, okukwata oshitukulwa sholutu ile eenghaku da pata, ndele to lombwele ndokotola waye |
| Oupyu unene ile outalala | Lundulula oikutu ile oupyu wondunda |
| Ombovo ile ovanhu vahapu | Indeni kondunda ya mwena, dima oTV |
| A loloka ile a wililwa po | Mu pe efimbo a tulumukwe, ninipika ouyelele, dana omusika ya ngungumana |
| Konguloshi | Tala oshitukulwa shi na sha netulumuko la nyona konguloshi apa pedu |
Alzheimer’s Society otai kumaida u shange omusholondodo mufupi wokutala kutya epulo ola holoka naini, ngaashi ofimbo inamu lya, konima yovaenda, ile pokufika kwetuvi. Omalandulafano ohaa ningifa shipu okulongekida komesho yefimbo.
Oshi li tuu nawa okutya oipupulu iwa?
Eli epulo lashili, nomaukwaneumbo e na ohole ohaa fika pomatokolo a yoolokafana. Alzheimer’s Society otai ti kape na enyamukulo limwe alike la yuka: oipupulu otai dulu okuninga vamwe va kale inave lineekela, onghee tokola osho shi li mouwa womunhu oo ndele kala wa yuka. KoPenn Memory Center, omukulunhu umwe oku wete kutya oshili oyo i na okukala tango, ndele oipupulu iwa otai tambulwa ko ashike ngeenge omunhu ita dulu okuungaunga noshili yonhumba, ndele ino sheka nande omukalo waye wokuuda ko oinima.
Ovafilishisho vahapu ohava mono kutya ondjila yopokati ohai longo: ehekeleko loshili nokulundulula omadiladilo tango („Ohatu ka kala apa oufiku ou, ondi li apa pamwe naave“), nopehe na okutomhafana kutya keumbo oku li peni.
Oshike ngeenge otashi ningwa efimbo keshe komatango ile konguloshi?
Okuhe na ombili oko taku tameke ile taku naipala komatango otaku ifanwa luhapu etulumuko la nyona konguloshi. National Institute on Aging otai kumaida elandulafano la yuka, ouyelele wetango nokulonga sha efiku keshe, okukofa kanini omutenya kwa ninipala, nokuhenwa oikafe ile oikolwifa konguloshi. Okutema omalamba ofimbo etango inali ningina nako otaku dulu okukwafela. Ewilikonghatu letu li na sha noinima ya ngungumana yokomatango oli na ouyelele muhapu.
Okukaleka omunhu a amenwa ngeenge ta kendabala okudja mo
Okupula okuya keumbo otaku dulu okweetifa okweendaenda nopehe na elalakano. Alzheimer’s Association otai tengeneke kutya ovanhu vahamano vomovanhu omulongo ovo ve na oudimbu otava ka endaenda nopehe na elalakano lumwe.
Longekida komesho yefimbo:
- Okambandjona kedidiliko ile kouhaku li na edina laye nonomola yoye yongodi, nosho yo omalombwelo moikutu yaye. National Institute on Aging otai tumbula opolohalama yaMedicAlert naAlzheimer’s Association Safe and Found, oyo tai dulu okukala i na ondado.
- Ongedjo ile elandulafano tali ulike eshi omuvelo wa yeuluka, nomakumba a tulwa pombada ile pedu. Ino idila nande omunhu meni oye aeke.
- Efano laye lipe lopopepi, nomusholondodo weenhele oko tashi dulika a ye, ngaashi eumbo lonale ile onhele yoilonga.
- Lombwela ovashiinda ovo ve lineekelwa, ndele to va pe onomola yoye yongodi.
Ngeenge okwa kana: hovele oku mu konga diva; Alzheimer’s Association otai ti ovanhu vahapu ohava monika moule weekilometa 2,4 lwaapo. Ngeenge ino mu mona moule weedula 15, denga 112 ndele to ti omunhu oku na oudimbu. Denga 112 diva ngeenge ope na omunhu e li moshiponga.
Onaini ndi na okudengela ndokotola?
Dengela ndokotola waye diva ngeenge epulo ile epiyagano ola tameke ombadilila, ile tali naipala neendelelo moule weevili ile omafiku. National Institute on Aging otai ti elihumbato olo la holoka ombadilila ile tali lunduluka diva, unene tuu konima youdu ile elunduluko lomiti, oli na okutalika po diva. Epiyagano lombadilila otali dulu okukala delirium, olo NHS tai ti ola pumbwa ekwafo lopaxuuninwa; omaduu omombuda ohaa kala etomheno la ikililwa movanhu ovakulunhu.
Otashi kwafele yo okupopya omukalo oo tau twikile pokwoongala kwa shikula ko, shaashi ouyehame, omaliudo mai, oupyakadi wokukofa ile omaupyakadi omiti nao otai dulu okukala i na oshinakuwanifwa.
Omapulo haa pulwa olundji
Omolwashike meme wange e na oudimbu ha pula aluhe okuya keumbo nonande oku li keumbo?
Oudimbu otau dulu okuninga omatungo e shiivikile a kale a fa e he shi a shiivikile, nomunhu otashi dulika a kale e udite e li mefimbo lonale monghalamwenyo. „Keumbo“ otashi dulu okutya eumbo lounona ile ashike omaliudo okuuda wa amenwa nou li nawa. Okunyamukula komaliudo oo luhapu ohashi longo nawa shi dulife okuulika kutya oku li peni.
Ondi na okutya shike ngeenge ta pula okuya keumbo?
Kendabala okutya „Ove ou li meameno apa, ondi li pamwe naave,“ ndele to ti „Lombwele nge kombinga yeumbo leni.“ Pwilikina, mu ulikila efano ile mu imbila eimbilo, ndele to mu pe sha a nwe ile mu ende naye kanini. Henuka okutya „Ove ou li keumbo“ u shi tye onga elilongo, shaashi otashi dulu oku mu udifa a fa ta lombwelwa kutya okwa puka.
Oshi li tuu nawa okutya ohatu ka ya keumbo konima?
Omaumbo nomahangano oudimbu ohaa kala e na omataleko a yoolokafana kombinga yaashi. Vahapu ohava hovele nehekeleko loshili nokulundulula omadiladilo, ndele tava longifa oipupulu iwa ashike peemhito opo oshili itai eta sha kakele koluhodi olo omunhu ita dulu okuungaunga nalo. Kutya nee owa hoolola shike, kala omunambili nou kale wa yuka, ndele ino sheka nande omukalo waye wokuuda ko oinima.
Oshike ndi na okuninga ngeenge ta kendabala okudja mo meumbo?
Kala wa ngungumana ndele to ende pamwe naye ponhele yoku mu kelela; okweenda kanini pamwe naye luhapu ohaku ngungumaneke ehalo olo. Tula po eenghatu deameno nale, ngaashi okambandjona kedidiliko, eengedjo domivelo nosho yo efano laye lipe. Ngeenge okwa kana, hovele oku mu konga diva, ndele to denga 112 ngeenge ino mu mona moule weedula 15, to lombwele kutya omunhu oku na oudimbu.
Onaini ndi na okudengela ndokotola?
Dengela ndokotola waye diva ngeenge epulo ile epiyagano ola tameke ombadilila ile tali naipala neendelelo moule weevili ile omafiku, unene tuu ngeenge oku na ombefi, omiti ipe ile omadidiliko oudu wombuda. Epiyagano lombadilila otali dulu okukala delirium, olo tali pula ekwafo lopaxuuninwa. Denga 112 ngeenge ope na omunhu e li moshiponga.
Eeshako doilongifo
Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.
- 'I want to go home' - What to say to someone with dementia in care · Alzheimer's Society
- Difficult questions and telling the truth to a person with dementia · Alzheimer's Society
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Wandering · Alzheimer's Association
- Anxiety & Agitation · Alzheimer's Association
- Coping With Alzheimer's Behaviors: Wandering and Getting Lost · National Institute on Aging
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging
- Sudden confusion (delirium) · NHS
- When is it OK to tell a white lie to someone living with Alzheimer's disease? · Penn Memory Center