Yeroo “Mana deemuu barbaada” jedhee irra deddeebi’u

“Mana deemuu barbaada.” Maatiiwwan baay’eef kun waan dhaggeeffachuuf ulfaatu keessaa isa tokko dha, keessumaa yeroo nama isin kunuunsitan mana keessaa isaanii teessoo irra taa’aniiru. Kun waan baratamaa dha, sadarkaa dementia kamiittuu ta’uu danda’a, deebii tasgabbaa’aa fi hojii irra oolu ni jira. Fuulli kun jechoonni kun yeroo baay’ee maal jechuu akka ta’an, maal jechuu akka qabdan, hojiiwwan yeroo sanatti gargaaruu danda’an, fi akkamitti nageenya akka eegdan ibsa.

Maaliif nama dementia qabu irra deddeebi’ee mana deemuu gaafata?

Yeroo baay’ee, “mana” jechuun bakka caalaa miira dha. Alzheimer’s Society miira tasgabbii fi nageenyaa, ykn mana yeroo darbe keessa ture jechuu isaa ibsa, mana amma keessa jiranii miti. Dementia kutaawwan beekaman ajaa’ibsiisuu danda’a, namni sunis yeroo jireenya isaa duraa keessa akka jiraatu itti dhaga’amuu danda’a, yeroo mana jechuun mana daa’imummaa ykn bakka ijoollee isaa itti guddise ture.

Jechoonni kun wanti biraa amma sirrii akka hin taane agarsiisuu danda’u: beela, dheebuu, mana fincaanii barbaaduu, dhukkubbii, ho’a ykn qabbanaa’aa dachaa, dadhabbii, kophummaa, sodaa, ykn sagalee baay’ee. National Institute on Aging dhukkubbii, sagalee, kophummaa, jijjiirama sagantaa fi qorichoota sababoota hin tasgabbooma jedhee tarreessa.

Yeroo mana deemuu gaafatan maal jechuu qaba?

Jechootaaf osoo hin ta’in miiraaf deebii kennaa. Family Caregiver Alliance nama sana dogoggora akka qabu amansiisuuf yaaluu irraa akeekkachiisa: miirri isaanii dhugaa dha, kanaafuu dursee tasgabbii fi amansiisaan deebisaa, achiis suuta jedhaa xiyyeeffannaa jijjiirraa.

Jechoonni yeroo baay’ee gargaaran:

• Miira sana moggaasaa. “Mana kee yaadattee jirta fakkaata.”
• Amansiisaa. “Asitti nageenya qabda, ani immoo si wajjin jira.” Alzheimer’s Association jecha salphaa “Asitti nageenya qabda” jedhu gorsa.
• Yaadannoo affeeraa. “Waa’ee mana kee naaf himi. Mana nyaata kee akkam ture?” Waa’ee yeroo fagoo gaafachuun yeroo baay’ee gaaffii har’aa caalaa mijataa dha.
• Waliin wanta tokko gochuu dhiyeessaa. “Dursa shaayii tokko dhugnu,” ykn “Huccuu kana na wajjin jalaa deebisuu na gargaartaa?”

Yoo tuquun isaan jaallatan ta’e, sagalee ho’aa fi harka irra kaa’ame jechoota caalaa dubbachuu danda’a.

Maal irraa of qusachuu qaba?

• Of morkuu ykn ibsuu. “Amma as jiraatta” ykn “Kun waggaa 40 mana kee dha” jechuun dementia keessatti fudhachuun ulfaatu akka fudhatan isaan gaafata, akka dogoggore itti himamu itti dhaga’amuu danda’a.
• Gaaffii itti gaafachuu. “Hin yaadattuu?” ykn “Teessoon kee maali?” dhiibbaa dabala.
• Aariidhaan balbala cufuu. Yoo ba’aniif deeman, tasgabbaa’aa, isaan wajjin adeemaa. Adeemsi gabaabaan waliin taasifamu yeroo baay’ee fedhii sana tasgabbeessa.
• Ariifachuu. Dursa waa’ee mana isaanii haasa’uuf yeroo kennaaf, achiis mata-duree jijjiirraa.

Hojiiwwan yeroo sanatti gargaaran

Miira sana erga beektanii booda, hojiin tasgabbaa’aa fi beekamaan xiyyeeffannaa osoo isa hin tuffatin jijjiiruu danda’a.

1. Suuraawwan mana fi maatii ilaalaa. Fuula garagalchaa, gaaffii gaafachuu irra yaada kennaa (“Ilaali, iddoon biqiltuu sun akkam bareeda”). Bilbila ykn taabileetii irratti, Lamaan suuraa maatii suuraawwan maatii keessanii taphaa wal-fakkeessuu laafaa tokkotti jijjiira, suuraawwan sunis meeshaa keessan irra turu.
2. Waa’ee mana haasa’aa. Kaartii haasaa waa’ee manaa, mana nyaataa, ollaa fi ayyaanaa gaaffii banaa qaba, deebiin sirrii hin jiru.
3. Muuziqaa isaan jaallatan bayyisaa. National Institute on Aging muuziqaa tasgabbeessu karaa jeequmsa tasgabbeessan keessaa tokko ta’ee tarreessa. Hojiiwwan muuziqaa keenya ilaalaa.
4. Nyaata xiqqoo ykn dhugaatii dhiyeessaa. Beelli fi dheebuun akka hin tasgabbooma fakkaachuu danda’u. Shaayii ykn nyaata isaan jaallatan akka mana keessa jiruu gochuu rakkoo xiqqoo dha.
5. Adeemsa deemaa ykn alatti taa’aa. Sochiin fi ifni guyyaa ni gargaara, keessumaa guyyaa duraatti.
6. Hojii beekamaa kennaa. Huccuu jalaa deebisuu, qaanqee filuu ykn biqiltuu bishaan obaasuun miira mana geggeessuu deebisuu danda’a.
7. Hunda suuta gochaa. TV cufaa, sagalee fi calaqqee xiqqeessaa, boqonnaa afuura tasgabbaa’aa waliin gochuu yaalaa.

Yoo yaadni tokko hin hojjetin, booda kan biraa yaalaa. Waliin callisanii taa’uun illee xumura gaarii dha.

Sababa sirreeffamuu danda’u ilaalaa

Alzheimer’s Society galmee gabaabaa yeroo gaafatuun itti mul’atu, fakkeenyaaf nyaata dura, keessummoota booda ykn galgala dhiyaatu, qabachuu gorsa. Haalli baratamu yoo mul’ate dursanii karoorfachuun salphaa ta’a.

Soba laafaa jechuun sirrii dhaa?

Kun dhugumatti mormii dha, maatiiwwan gaarii garaagarummaa qabu. Alzheimer’s Society deebiin sirrii tokko akka hin jirre jedha: sobni namoota tokko tokko shakkii dabaluu danda’a, kanaafuu waan nama sanaaf caalaa gaarii ta’e murteessaa, kanaan walitti fufaa. Penn Memory Center keessatti, yaadni daayirektara waliinii dhugaan filannoo jalqabaa akka ta’e, sobni laafaan immoo yeroo namni sun dhugaa murtaa’aa tokko hubachuu hin dandeenye qofa fudhatama akka qabu, dhugaa isaanii immoo gonkumaa hin qoosiin jedha.

Kunuunsitoonni baay’een karaa giddugaleessaa gargaaruu isaa argatu: dursee tasgabbii dhugaa fi xiyyeeffannaa jijjiiruu (“Halkan kana as turra, ani immoo si cinaa jira”), mana eessa akka ta’e irratti osoo hin morkin.

Yoo guyyaa guyyaan waaree booda ykn galgala ta’e hoo?

Hin tasgabbiin waaree booda eegalu ykn hammaatu yeroo baay’ee jeequmsa galgalaa (sundowning) jedhama. National Institute on Aging sagantaa walitti fufiinsa qabu, guyyaa guyyaan aduu fi hojii, hirriba guyyaa booda xiqqeessuu, fi galgala caffeine ykn alkoolii dhiisuu gorsa. Dukkana dura ifa banuun illee ni gargaara. Qajeelfama keenya hojiiwwan galgala tasgabbaa’aa caalaatti qaba.

Yoo ba’uuf yaalan nageenya isaanii eeguu

Mana deemuu gaafachuun karaa dhabuutti geessuu danda’a. Alzheimer’s Association namoota dementia wajjin jiraatan kudhan keessaa jaha yoo xiqqaate al tokko karaa akka dhabu tilmaama.

Dursitanii qophaa’aa:

• Ulee ID ykn fayyaa maqaa isaanii fi lakkoofsa bilbilaa keessanii qabu, fi maqaa uffata isaanii irratti. National Institute on Aging MedicAlert fi sagantaa Safe and Found kan Alzheimer’s Association, kan qarshii kaffaluu danda’u, caqasa. Tajaajila walfakkaatu naannoo keessanitti jiru dhaabbata Alzheimer ykn dementia naannoo keessanii gaafachuu dandeessu.
• Qilleensa balbalaa ykn alaarmii, fi cufaa ol ykn gadi kaa’uu. Nama sana kophaa isaa gonkumaa hin cufinaa.
• Suuraa haaraa dhiyoo irraa fi tarree iddoowwan deemuu danda’an, akka mana duraanii ykn iddoo hojii.
• Ollaa amanamoo beeksisaa, lakkoofsa keessanis kennaaf.

Yoo dhabaman: battaluma barbaaduu eegalaa; Alzheimer’s Association namoonni baay’een maayilii 1.5 keessatti akka argaman ibsa. Yoo daqiiqaa 15 keessatti hin argamne, lakkoofsa yeroo hatattamaa naannoo keessanii bilbilaa, namni sun dementia akka qabu immoo himaa. Yoo namni tokko balaa keessa jiraate, battaluma lakkoofsa kanaan bilbilaa.

Yoomitti doktora waamuu qaba?

Yoo gaafatuun ykn wal-hin-beekuun tasa jalqabe, ykn sa’aatii ykn guyyoota keessatti baay’ee hammaate, doktora isaanii dafaa waamaa. National Institute on Aging amala tasaa ykn saffisaan jijjiiramu, keessumaa dhukkuba tuuta’e ykn jijjiirama qorichaa booda, battaluma ilaalamuu akka qabu jedha. Wal-hin-beekuun tasaa delirium ta’uu danda’a, NHS gargaarsa hatattamaa akka barbaadu jedha; dhukkubni fincaanii namoota gaddaa keessatti sababa baratamaa dha.

Beellama itti aanu irratti haala walitti fufiinsa qabu ibsuun illee ni gargaara, sababni isaas dhukkubbiin, gadda, rakkoon hirriba ykn miidhaan qorichaa hundi gahee qabaachuu danda’u.