Деменци йолчу стага цӀа ваха лаьа аьлча

«ЦӀа ваха лаьа.» Дуккха а доьзалшна и уггар хала дешнех цхьаъ ду, башха хьо болх беш волу стаг шен чохь Ӏаш велахь. Иза дукха хуьлу хӀума ду, деменцин муьлххачу а муьрехь хила тарло, ткъа жоп дала тийна а, практикан а некъаш бу. ХӀокху агӀонгахь ю: и дешнаш дукха хьолахь муха маьӀна долуш хуьлу, муха эр ду, оцу хенахь гӀодан мега бакъхьара хӀуманаш, кхерамзалла муха ларйийр ю.

Деменци йолчу стага хӀунда доьху сих-сиха цӀа ваха?

Дукха хьолахь «цӀа» бохург меттигал сов синхаам бу. Alzheimer’s Society боху, иза кхерамзаллин а, паргӀатонан а синхаам бу, я хьалхалера цӀа, ша цӀено ца. Деменци бахьана долуш девзаш долу чоьнаш тамашийна хета тарло, ткъа стагана шен дахарехь хьалхалерчу хенахь ву мотт хета тарло — масала, бераллин цӀахь я шен бераш кхиийнчу цӀахь.

И дешнаш хӀинца кхечу хӀуманах лаьцна а хила тарло: мацалла ю, дог къогаелла ду, туалете ваха веза, лазам бу, тӀех йовха ю я шийла ю, кӀадвелла ву, цхьаъ вац, кхоьру, я гӀовгӀано сингаттам боккху. National Institute on Aging лазам, гӀовгӀа, цхьаъ ца хилар, распорядок хийцадалар, молханаш а сингаттаман бахьнашна юкъахь юьйцу.

Цуо цӀа ваха лаьа аьлча, муха ала деза?

Дешнашна ца, синхаамна жоп ло. Family Caregiver Alliance хьехар до, стагана ша гӀалат деш ву аьлла тешо гӀорта ца ма де: цуьнан синхаамаш бакъ бу, цундела хьалха тешам а, паргӀато а ло, тӀаккха кӀеда тидам дӀабахьа.

Дукха хьолахь гӀо деш долу дешнаш:

• Синхаам билгалбаккха. «Хьайна цӀа дагабоуьйтуш санна хета.»
• Тешам бе. «Хьо кхузахь кхерамзаллехь ву, со хьоьца ю.» Alzheimer’s Association атта дешнаш кховдабо: «Хьо кхузахь кхерамзаллехь ву.»
• Дагадаийтаран хаттарш де. «Хьайн цӀах лаьцна дийца суна. Хьан кухни муха яра?» Хьалхалерчу хенах лаьцна хаттарш таханлерачу хенах лаьцначул а атта хуьлу дукха хьолахь.
• Цхьаьна хӀума кховда. «Цкъа хьалха чай мела, тӀаккха хьовсур ду вай», я «ХӀара кхача дӀасакъаьстина гӀо дийр дуй ас?»

Дика аз а, цуьнан куьйга тӀе куьг хӀоттор а (нагахь цунна иза дезаш делахь) дешнех сов дукха хӀума ала тарло.

ХӀуьннах ларвала деза?

• Къийсам ца бе, кхетам ца бе. «Хьо хӀинца кхузахь веха» я «ХӀара хьан цӀа 40 шо ду» бохуш, деменцино хала деш долу хӀума тӀеэца боьху, цунах ша гӀалат деш ву мотт хета тарло.
• Хаттаршца Ӏиттар ца йе. «Хьуна дагацадогӀий?» я «Адрес муха ю?» бохуш таӀзар ца де.
• ОьгӀазлонца некъ ца бусту. Иза ара волавелахь, тийна хила, цуьнца цхьаьна гӀаш лела. Доцца гӀаш леларо дукха хьолахь и лаам лагӀбо.
• Сихвала ца деза. Кхечу темина дехьавала хьалха, цуьнан цӀах лаьцна дийца хан йита.

Оцу хенахь гӀодан мега хӀуманаш

Цуьнан синхаам къобал бинчул тӀаьхьа, тийна а, девзаш а долу хӀумо тидам дӀабахьа тарло, иза ца къобал бина а ца хуьлуш.

1. ЦӀийнан а, доьзалан а суьрташ хьажа. АгӀонаш дӀадоьхуш, хетарг ала («Хьажа, хӀара беш муха ю»), хаттарш ца луш. Телефон тӀехь я планшет тӀехь Photo pairs хьан доьзалан суьрташ кӀеда цхьаьна догӀу ловзаре дерза до, ткъа суьрташ хьан гӀирса тӀехь дисина ду.
2. ЦӀах лаьцна дуьйца. Conversation cards цӀийнан, кухнийн, лулахойн, Ӏиданийн теманашна тӀехь маьрша хаттарш ло, нийса жоп а ца оьшуш.
3. Цунна дезаш долу эшарш лелайе. National Institute on Aging сингаттам лагӀбеш болчу некъашна юкъахь тийна эшарш юьйцу. Хьажа тхайн музыкин хӀуманаш.
4. Кегий хӀума я малар ло. Мацалло а, дог къогаелларо а синтем бойтур санна хила тарло. Чай я цунна дезаш долу хӀума цӀахь хиларан жима ламаст а хуьлу.
5. ГӀаш лела я арахь Ӏе. Лелар а, дийнан серло а гӀо до, башха дийнахь хьалха.
6. Девзаш долу болх ло. Кхача дӀасакъастар, аьргаллаш нисдар, я зезагашна хи дуьллар цӀийнан болх баран синхаам юхадалита тарло.
7. Массо а хӀума меллаша де. Телевизор дӀаяйа, гӀовгӀа а, чӀогӀа серло а лахде, цхьаьна тийна садеӀар хьажа.

Цхьа хӀума ца нисъелахь, тӀаьхьа кхин хӀума хьажа. Цхьаьна тийна Ӏар а дика жамӀ ду.

Нисдан мегаш долу бахьна толла

Alzheimer’s Society хьехар до, и хаттарш маца хуьлу доцца яздеш хила — масала, кхача бале, хьеший дӀабевлча, я сарахь. Цу кепара хьалххе план хӀотто атта хуьлу.

КӀеда харц дерг мегар дуй?

Иза бакъ долу къийсам бу, ткъа дика ойла йолу доьзалш тайп-тайпана сацам тӀе кхочу. Alzheimer’s Society боху, цхьана нийса жоп дац: харц дешнаш цхьаболчарна шек совбоккху тарло, цундела оцу стагана уггар дика хӀун ду хьовса, цхьана кепара хила. Penn Memory Center чохь цуьнан куьйгалхочун хетар ду, бакъдерг дуьхьал ю, ткъа кӀеда харц дерг магийна ду стагана цхьа бакъдерг кхета ца луш, цунах сингаттам бен ца хуьлучу хенахь бен; ткъа цуьнан бакъдолчунна цкъа а забар ма йе.

Дуккха а болх беш болчара юккъера некъ каро: хьалха бакъдолу а, кӀеда а дош а, тидам дӀабахар а («Тахана сарахь вай кхузахь Ӏийр ду, со хьоьца ю»), цӀа мичахь ю къийсам а ца беш.

Иза хӀора делкъал тӀаьхьа я сарахь хуьлуш делахь?

Делкъал тӀаьхьа долалуш я чӀогӀа луш долу синтемах дукха хьолахь «сарахь сингаттам» олу. National Institute on Aging рогӀера распорядок, хӀора дийнан серло а, болх а, делкъал тӀаьхьа наб лахдар, дийнахь тӀаьхьарчу декъехь кофе а, алкоголь а ца малар хьехар до. Сарахь серло хьалххе латторо а гӀо дан мега. Тхайн сарахь тийна хӀуманех лаьцна куьйгалла кхин а дуьйцу.

Иза ара вала гӀертахь кхерамзалла муха ларйийр ю

ЦӀа ваха лаар бахьана долуш стаг лела вала тарло. Alzheimer’s Association маххадорца, деменци йолчу итт стагах ялх лела воьду цкъа а мукъа.

Хьалххе кечам бе:

• ID я медицинан браслет, цуьнан цӀе а, хьан телефонан номер а йолуш, бедарш тӀехь билгалонаш а. National Institute on Aging MedicAlert а, Alzheimer’s Association Safe and Found а программина хьахайо; церан ахча дала мега.
• НеӀарийн зевне я сигнализаци, ткъа замканаш лакхахь я лахахь хӀиттор. Стаг цхьаъ ша витина чохь ма дӀакъовла.
• ТӀаьхьарчу хенахь даьккхина уллера сурт, цуо дӀаваха тарлучу меттигийн могӀам — масала, хьалхалера цӀа я болх.
• Тешаме лулахошна хаийта, хьан номер а ло.

Иза дӀавалахь: сихха леха волало; Alzheimer’s Association билгалдоккху, дукхахболчеран 1,5 миль гергга йолчохь каро. 15 минотехь ца карийча 112 зӀене, цу стагана деменци ю аьлла хаам бе. Цхьаъ кхерамехь велахь сихха 112 зӀене.

Маца лоьран зӀе тоха еза?

Цуьнан хаттарш я хьал кхетар цхьаьнаэшшара доладелча, я масех сахьтехь я деношкахь чӀогӀа телхича, лоьран зӀе сихха тоха. National Institute on Aging боху, цхьаьнаэшшара я чехка хийцалуш долу лелар, башха уьнан я молханаш хийцадаларан тӀаьхьа, сихха толла деза. Цхьаьнаэшшара хьал ца кхетар делириум хила тарло; NHS боху, цунна сихонца гӀо оьшу, ткъа бехкен некъийн уьнаш воккхачу нахана юкъахь даьржина бахьна ду.

РогӀерчу тӀедилларехь гуттаренна долу кеп а дийцар пайдехьа ду, хӀунда аьлча лазамо, гӀайгӀано, набан балано я молханийн агӀонаша а дакъа лаца тарло.