Ojeruréramo jeýma peteĩ tapicha demencia reheve ho hag̃ua hógape

“Aha hógape.” Heta familia-pe g̃uarã kóva ha’e peteĩ mba’e hasyvéva oñehendu hag̃ua, pe tapicha reñangarekóva oguapy jave ijógape. Hetaiterei oiko, ikatu oiko demencia opaichagua rekópe, ha oĩ tape py’aguapy ha iporãva oñembohovái hag̃ua. Ko kuatiarogue omombe’u mba’épa ikatu he’ise umi ñe’ẽ, mba’épa eréta, tembiapo ikatúva oipytyvõ upe aja, ha mba’éichapa eñangareko tekorosã rehe.

Mba’érepa peteĩ tapicha oñeñangarekóva demencia reheve ojerure jeýma ho hag̃ua hógape?

Hetave jey, “hógape” ha’e peteĩ oñandu, ndaha’éi peteĩ tenda. Alzheimer’s Society omombe’u ha’eha kyhyje’ỹ ha tekopyta, térã peteĩ óga ymaguare, ndaha’éi pe óga añoite. Demencia ikatu ojapo koty ojekuaáva ojehecha ambueháicha, ha pe tapicha ikatu oñandu oikoveha peteĩ ára ymaguare, oñeñandu jave hógape ha’e peteĩ óga mitãrõguare térã pe tenda omongakuaa hague imembykuérape.

Umi ñe’ẽ ikatu avei ohechauka oĩha ambue mba’e oiko’ỹva porã ko’ág̃a: oreko vare’a, y’uhéi, oikotevẽ hy’áiha, oreko hasy, haku térã ro’y, kane’õ, oñeñandu ha’eño, okyhyje térã tyapu ombopochy. National Institute on Aging omombe’u hasy, tyapu, ha’eño reko, ñemoambue jeporeko ha pohã apytépe mba’e ikatúva omoñepyrũ ñangata.

Mba’épa eréta ojerurévo ho hag̃ua hógape?

Eñe’ẽ pe oñandúvare, ndaha’éi umi ñe’ẽ rehe añoite. Family Caregiver Alliance he’i ani eñeha’ã embo’e chupe ojavyha: iñandu ha’e añete, upévare embohovái raẽ py’apy ha ñeñangarekópe, ha upéi embohasa mbegue katu.

Ñe’ẽ ikatúva oipytyvõ:

• Emombe’u pe oñandu. “Ahecha rembyasyha nde rógagui.”
• Emokyre’ỹ. “Reime tekorosãme ko’ápe, ha che apyta nendive.” Alzheimer’s Association ome’ẽ ko ñe’ẽ ndahasýiva: “You’re safe here” (Reime tekorosãme ko’ápe).
• Ejerure chupe tomombe’u. “Emombe’u chéve nde róga rehegua. Mba’éichapa oĩ nde kosina?” Jeporandu ára ymaguare rehegua hetave jey ndahasýi porãve umi porandu ko árape g̃uarãva.
• Eme’ẽ peteĩ mba’e ojejapo oñondive. “Jau raẽ peteĩ té”, térã “Reipytyvõkuaa chéve ko’ã toalla rehe?”

Ñe’ẽ mborayhu ha ipo po rehe, oipotáramo oñepoko, ikatu he’ise hetave umi ñe’ẽgui.

Mba’épa ani rejapo?

• Ani eñe’ẽ hese térã emyesakã. “Reiko ko’ápe ko’ág̃a” térã “Kóva ha’e nde róga 40 ary pukukue” ojerure chupe toimo’ã peteĩ mba’e demencia ojapo hasýva oimo’ã hag̃ua, ha ikatu oñandu oñembo’e hague chupe ojavyha.
• Ani eporandu hatã. “Nemandu’ái piko?” térã “Máva piko pe dirección?” omoĩve presión.
• Ani ejoko okẽ pochy reheve. Osẽséramo, epyta py’aguapýpe ha eguata hendive. Peteĩ jeguata mbykýva oñondive ikatu omopytũ upe jerure.
• Ani eñemombia pya’e. Eme’ẽ chupe ára oñe’ẽ hag̃ua hógape rehegua embohasa mboyve ambue témape.

Tembiapo ikatúva oipytyvõ upe aja

Rembohovái rire pe oñandúpe, peteĩ tembiapo py’aguapy ha ojekuaáva ikatu ombohasa hekopete ani hag̃ua omboyke.

1. Emaña ta’angáre hógape ha familia rehegua. Embojere kuatia rogue ha emombe’u (“Ema’ẽ pe yvotyty”) ani hag̃ua eporandu. Teléfono térã tableta-pe, Photo pairs omoambue ne ta’anga familia rehegua peteĩ ñembosarái joaju mbykýva, ha umi ta’anga opyta ne mba’e’okápe.
2. Eñe’ẽ hógape rehegua. Conversation cards ome’ẽ porandu ijurujáva óga, kosina, ogaykekue ha árare rehegua, ndorekóiva mbohovái oĩporãva térã vai.
3. Eipuru purahéi oipotáva. National Institute on Aging omombe’u purahéi py’aguapýva apytépe mba’e ikatúva omopytũ ñangata. Ehecha ore tembiapo purahéi rehegua.
4. Eme’ẽ tembi’u térã y’u. Vare’a ha y’uhéi ikatu ojehecha py’apy’ỹicha. Peteĩ té térã peteĩ tembi’u oipotáva ha’e avei peteĩ jepokuaa mbykýva oĩva hógape.
5. Eguata térã eguapy okápe. Jeguata ha tesape oipytyvõ, ko’ẽrõme.
6. Eme’ẽ peteĩ tembiapo ojekuaáva. Ao ñembojere, tembipuru mesa rehegua ñemohenda térã ka’avo ñemo’ã ikatu ombojevy pe oñandu hógape ñangareko rehegua.
7. Embopytu’uve opa mba’e. Embogue TV, embogue tyapu ha tesape hatã, ha eha’ã peteĩ jepytu’u py’aguapy oñondive.

Peteĩ idea ndoikóiramo, eha’ã ambue upe rire. Oguapy kirirĩháme oñondive ha’e avei peteĩ mba’e porã.

Ehecha oĩpa mba’e ikatúva oñemyatyrõ

Alzheimer’s Society oipota eñongatu peteĩ jehaipy mbykýva araka’épa oiko pe jerure, techapyrã tembi’u mboyve, tapicha ambue oho rire, térã pytũmbývo. Umi patrón oipytyvõ oñembosako’i hag̃ua mboyve.

Iporãpa ja’e peteĩ ijapu mbykýva?

Kóva ha’e peteĩ ñe’ẽmongeta añete, ha familia iñangarekóva oñemoĩ opaichaguápe. Alzheimer’s Society he’i ndorekóiva peteĩ mbohovái año; ñe’ẽ ndaha’éiva añete ikatu ojapo ambue tapicha oñemomýi, upévare eiporavo mba’épa iporãve pe tapichápe g̃uarã ha eiko tekoporãme. Penn Memory Center-pe, peteĩ co-director ohechakuaa añetegua ha’eha pe ypykue ha peteĩ ijapu mbykýva oñemoneĩramo añónte pe tapicha ndaikatúiramo oñeha’ã peteĩ añetegua rehe, ha ani araka’eve reñe’ẽ vai iñandu rehe.

Heta oñangarekóva ojuhu peteĩ tape mbytéva oikóva: py’apy ha ñemoirũ añetegua raẽ (“Japyta ko’ápe ko pyhare, ha che aime ko’ápe nendive”), oñe’ẽ’ỹre moõpa oĩ hógape.

Mba’épa oiko jave opa ka’aru térã pyhare?

Py’apy’ỹ oñepyrũ térã oñembohetáva ka’aru pyahu rire hetave jey ojehero sundowning. National Institute on Aging ome’ẽ peteĩ jeporeko oñemohendáva, kuarahy resa ha tembiapo ára ha ára, sa’ive ke ka’aru pyahu, ha ani café térã alcohol ka’aru pyahu rire. Tesape ñemyendy pytũmbývo ikatu avei oipytyvõ. Ore guía tembiapo py’aguapy ka’aru pyahu rehegua oreko hetave.

Tekorosã osẽséramo

Pe jerure ho hag̃ua hógape ikatu ogueraha peteĩ jeguata jeiké’ỹre. Alzheimer’s Association omombe’u seis peteĩteĩme 10 tapicha oñeñangarekóva demencia reheve oguatáta peteĩ jey jepe.

Eñembosako’i mboyve:

• Peteĩ pulsera ohechaukáva térã pohano rehegua hérava ha ne teléfono papapy reheve, ha jehai ijao rehe. National Institute on Aging omombe’u MedicAlert ha Alzheimer’s Association Safe and Found programa, ikatúva oikotevẽ viru.
• Peteĩ okẽ tyapu térã alarma, ha okẽ ñemboty yvate térã yvýpe. Ani emboty araka’eve pe tapicha ha’eño.
• Peteĩ ta’anga pyahu hova rehegua, ha peteĩ tysýi tenda ikatúva oho, peteĩ óga térã tembiapo renda ymaguare.
• Emombe’u ogaykekuéra jeroviáva, ha eme’ẽ chupe ne papapy.

Okañýramo: eheka pya’e; Alzheimer’s Association omombe’u heta tapicha ojejuhuha 1.5 milla jerére. Neretopáiramo 15 aravo’ípe, ehenói 911-pe ha emombe’u pe tapicha orekoha demencia. Ehenói 911-pe pya’e oĩramo oime vaíva tekorosãme.

Araka’épa ahenói va’erã pohanohára?

Ehenói pya’e pohanohárape oñepyrũramo sapy’aitépe térã oñembohetáramo heta aravo térã ára pukukue pe jerure térã ñemopytũvai. National Institute on Aging he’i peteĩ teko ñemoambue sapy’a térã pya’eva, oĩramo peteĩ mba’asy térã pohã ñemoambue rire, ojehechava’erã pya’e. Ñemopytũvai sapy’a ikatu hína delirium, NHS he’i oikotevẽha pytyvõ pya’e; infección urinaria ha’e peteĩ mba’e hetave jey oikóva iñakãraguevúvape.

Iporã avei emombe’u peteĩ patrón oñemotenondéva upe jehechápe, hasy, ñembyasy, ke’ỹ apañuái térã pohã rembiapokue ikatu avei oreko peteĩ peteĩme.