Demansı Olan Biri Sürekli “Eve Gitmek İstiyorum” Dediğinde

“Eve gitmek istiyorum.” Pek çok aile için bu, duyması en zor sözlerden biridir; özellikle de baktığınız kişi kendi oturma odasında otururken. Bu durum yaygındır, demansın her evresinde olabilir ve buna sakin, pratik yollarla karşılık verilebilir. Bu sayfada sözlerin çoğu zaman ne anlama geldiğini, ne söyleyeceğinizi, o anda işe yarayabilecek etkinlikleri ve güvenliği nasıl sağlayacağınızı bulacaksınız.

Demansı olan biri neden sürekli eve gitmek ister?

Genellikle “ev” bir yerden çok bir duygudur. Alzheimer’s Society bunu, evin kendisinden çok bir rahatlık ve güven duygusu ya da geçmişten bir ev olarak anlatıyor. Demans tanıdık odaları yabancı gösterebilir; kişi kendini hayatının daha eski bir döneminde, yani evin çocukluk evi ya da çocuklarını büyüttüğü yer olduğu zamanda sanabilir.

Bu sözler, şu anda başka bir şeyin yolunda gitmediğinin işareti de olabilir: aç, susuz, tuvaleti gelmiş, ağrısı var, çok sıcak ya da soğuk, yorgun, yalnız, korkmuş ya da gürültüden bunalmış olabilir. National Institute on Aging, huzursuzluğun nedenleri arasında ağrıyı, gürültüyü, yalnızlığı, düzendeki değişiklikleri ve ilaçları sayıyor.

Eve gitmek istediğinde ne söylemeliyim?

Sözlere değil, duyguya karşılık verin. Family Caregiver Alliance, kişiyi yanıldığına ikna etmeye çalışmamayı öneriyor: duyguları gerçektir; bu yüzden önce teselli ve güvenceyle karşılık verin, sonra nazikçe dikkatini başka yöne çevirin.

Çoğu zaman işe yarayan cümleler:

• Duyguyu adlandırın. “Evinizi özlediğinizi anlıyorum.”
• Güvence verin. “Burada güvendesiniz, ben de yanınızdayım.” Alzheimer’s Association, “Burada güvendesiniz.” gibi basit sözleri öneriyor.
• Anıları davet edin. “Bana evinizden söz edin. Mutfağınız nasıldı?” Uzak geçmişi sormak, bugünle ilgili sorulardan genellikle daha rahattır.
• Birlikte bir şey önerin. “Önce bir çay içelim” ya da “Şu havluları katlamama yardım eder misiniz?”

Sıcak bir ses tonu ve dokunmayı seviyorsa koluna konan bir el, sözlerden daha fazlasını anlatabilir.

Nelerden kaçınmalıyım?

• Tartışmak ya da açıklama yapmak. “Artık burada yaşıyorsunuz” ya da “Burası 40 yıldır sizin eviniz” demek, demansın kabul etmeyi zorlaştırdığı bir şeyi kabul etmesini istemektir ve yanıldığı söylenmiş gibi hissettirebilir.
• Sorguya çekmek. “Hatırlamıyor musunuz?” ya da “Adresiniz ne?” baskıyı artırır.
• Kapıyı öfkeyle tutmak. Dışarı çıkmaya yönelirse sakin kalın ve onunla yürüyün. Birlikte kısa bir yürüyüş çoğu zaman bu isteği yatıştırır.
• Acele etmek. Konuyu değiştirmeden önce evinden söz etmesi için ona zaman tanıyın.

O anda yardımcı olabilecek etkinlikler

Duyguyu kabul ettikten sonra sakin, tanıdık bir etkinlik, onu yok saymadan dikkati başka yöne çevirebilir.

1. Ev ve aile fotoğraflarına bakın. Sayfaları çevirin ve soru sormak yerine yorum yapın (“Şu bahçeye bakın”). Telefonda ya da tablette Fotoğraf eşleştirme, kendi aile fotoğraflarınızı nazik bir eşleştirme oyununa dönüştürür; fotoğraflar cihazınızda kalır.
2. Evden söz edin. Sohbet kartları; evler, mutfaklar, komşular ve bayramlar hakkında doğru cevabı olmayan açık konular sunar.
3. Sevdiği müziği çalın. National Institute on Aging, sakinleştirici müziği huzursuzluğu yatıştırma yolları arasında sayıyor. Müzik etkinliklerimize bakın.
4. Bir atıştırmalık ya da içecek verin. Açlık ve susuzluk huzursuzluk gibi görünebilir. Bir fincan çay ya da sevdiği bir ikram, aynı zamanda evde olmanın küçük bir ritüelidir.
5. Yürüyüşe çıkın ya da dışarıda oturun. Hareket ve gün ışığı, özellikle günün erken saatlerinde yardımcı olur.
6. Tanıdık bir iş verin. Çamaşır katlamak, çatal bıçak ayırmak ya da çiçek sulamak, bir evi çekip çevirme duygusunu geri getirebilir.
7. Her şeyi yavaşlatın. Televizyonu kapatın, gürültüyü ve göz kamaştırıcı ışığı azaltın ve birlikte kısa bir sakin nefes molası deneyin.

Bir fikir tutmazsa daha sonra başkasını deneyin. Sessizce birlikte oturmak da iyi bir sonuçtur.

Düzeltebileceğiniz bir neden var mı diye bakın

Alzheimer’s Society, bu isteğin ne zaman olduğunu (örneğin yemeklerden önce, ziyaretçilerden sonra ya da akşam alacakaranlıkta) gösteren kısa bir kayıt tutmayı öneriyor. Örüntüler, önceden plan yapmayı kolaylaştırır.

Nazik bir yalan söylemek uygun mu?

Bu gerçek bir tartışma konusu ve iyi niyetli aileler farklı yerlere varıyor. Alzheimer’s Society, tek bir doğru cevap olmadığını söylüyor: yalanlar bazı kişileri daha kuşkucu yapabilir; bu yüzden kişinin yararına olanı kararlaştırın ve tutarlı olun. Penn Memory Center’da ortak yöneticinin görüşü, varsayılanın doğruluk olduğu, nazik bir yalanın ise yalnızca kişi belirli bir gerçeği kaldıramadığında kabul edilebilir olduğu ve kişinin gerçeklik algısıyla asla alay edilmemesi gerektiği yönünde.

Birçok bakım veren bir orta yolun işe yaradığını görüyor: önce dürüst teselli ve dikkati başka yöne çevirme (“Bu gece burada kalacağız, ben de hemen yanınızdayım”), evin nerede olduğu konusunda tartışmadan.

Her öğleden sonra ya da akşam oluyorsa?

İkindi vakti başlayan ya da artan huzursuzluğa çoğu zaman gün batımı sendromu (sundowning) denir. National Institute on Aging düzenli bir program, her gün güneş ışığı ve hareket, geç saatlerdeki şekerlemelerin azaltılması, günün geç saatlerinde kafein ve alkolden uzak durulmasını öneriyor. Hava kararmadan ışıkları açmak da yardımcı olabilir. Sakin ikindi etkinlikleri rehberimizde daha fazlasını bulabilirsiniz.

Çıkmaya çalışırsa onu güvende tutmak

Eve gitmek istemek, başıboş dolaşmaya yol açabilir. Alzheimer’s Association, demansla yaşayan her on kişiden altısının en az bir kez başıboş dolaşacağını tahmin ediyor.

Önceden hazırlanın:

• Adı ve telefon numaranızın yazılı olduğu bir kimlik ya da tıbbi bileklik ve giysilerine takılan etiketler. National Institute on Aging, ABD’deki MedicAlert ve Alzheimer’s Association Safe and Found programından söz ediyor; bu program ücretli olabilir. Başka ülkelerde benzer hizmetleri yerel Alzheimer derneğinden ya da belediye sosyal hizmetlerinden sorabilirsiniz.
• Bir kapı zili ya da alarmı; kilitler çok yüksek ya da çok alçak bir yere yerleştirilmeli. Kişiyi asla tek başına içeri kilitlemeyin.
• Yakın tarihli, yakından çekilmiş bir fotoğraf ve gidebileceği yerlerin, örneğin eski bir evin ya da iş yerinin listesi.
• Güvendiğiniz komşulara söyleyin ve onlara numaranızı verin.

Kaybolursa: hemen aramaya başlayın; Alzheimer’s Association, pek çok kişinin 1,5 mil (yaklaşık 2,4 km) içinde bulunduğunu belirtiyor. 15 dakika içinde bulamazsanız acil durum hattını arayın (Türkiye’de 112; ABD’de 911) ve kişinin demansı olduğunu söyleyin. Biri tehlikedeyse hemen 112’yi arayın.

Ne zaman doktora başvurmalıyım?

Sürekli isteme ya da kafa karışıklığı birdenbire başlarsa veya saatler ya da günler içinde belirgin biçimde kötüleşirse kişinin doktorunu hemen arayın. National Institute on Aging, ani ya da hızla değişen davranışların, özellikle bir enfeksiyondan ya da ilaç değişikliğinden sonra, hemen kontrol ettirilmesi gerektiğini söylüyor. Ani kafa karışıklığı deliryum olabilir; NHS bunun acil yardım gerektirdiğini belirtiyor; idrar yolu enfeksiyonları yaşlılarda sık görülen bir nedendir.

Düzenli bir örüntüyü bir sonraki randevuda anmak da yararlıdır; çünkü ağrı, düşük ruh hali, uyku sorunları ya da ilaç yan etkileri rol oynayabilir.