Дженьыд вочакыв
Кор деменцияӧн олысь морт корсяс гортӧ, «горт» вермас вӧзйыны дорйӧг да лӧньлун, а оз керка. Эн мунны сійӧкӧд вензьыны, мый сійӧ эм гортас. Казялыштӧй сылысь érzӧмсӧ, шуӧй, мый сійӧ дорйӧгын, юалӧй горт йылысь, сэсся небыдик вайӧдӧй сійӧс серпасъяс видзӧдӧмӧ, музыка кывзӧмӧ, сёйӧмӧ, гуляйтӧмӧ либӧ кокни уджӧ. Видзӧдлӧй, абу-ӧ сійӧ тшыгъя, ва кӧсъя, висьӧ либӧ колӧ туалетӧ. Кор тайӧ заводитчис виччысьтӧг, шыӧдчӧй сылысь врачкӧд.
- «Ме кӧсъя гортӧ» корсянтор вермас вӧзйыны «меным оз лӧсьыда» либӧ «ме ог пов дорйӧг», а абу адрес.
- Вензьысьӧм да доказуйтӧм, мый сійӧ гортас, шӧркаджа лоӧ. Бурджык вочавидзны érzӧм вылӧ.
- Корӧй сійӧс висьтавны горт йылысь, сэсся предложитӧй видзӧдлыны серпасъяс, кывзыны музыка, сёйны, гуляйтны либӧ вӧчны кокни удж.
- Видзӧдлӧй, позьӧ-ӧ вежны мыйкӧ: тшыг, ва, туалет, дой, вывті шоныд либӧ кӧдзыд, шы, мудзӧм.
- Кор тайӧ лоӧ быд рыт, вермас лоны рытын шуштӧм; отсӧг вермас сетны дзик олысь режим да бур югӧд.
- Дасьтӧй дорйӧг мерыяс, кор сійӧ кӧсйӧ петны керкаысь, да шыӧдчӧй врачкӧд, кор лоӧ виччысьтӧг вежсьӧм.
Тайӧ листбокын (9 юкӧн)
- Мыйла деменцияӧн олысь морт корсяс гортӧ?
- Мый шуны, кор сійӧ корӧ гортӧ?
- Мый оз колӧ вӧчны?
- Уджъяс, кодъяс вермасны отсавны татшӧм кадӧ
- Видзӧдлӧй, позьӧ-ӧ вежны помкасӧ
- Позьӧ-ӧ шуны неыджыд абу збыль?
- Мый вӧчны, кор тайӧ лоӧ быд рыт либӧ рытнас?
- Кыдзи видзны дорйӧгсӧ, кор сійӧ кӧсйӧ петны
- Корколӧ шыӧдчыны врачкӧд?
«Ме кӧсъя гортӧ». Уна семьялы тайӧ кывъяссӧ зэв сьӧкыд кывзыны, торйӧннин кор ті кӧсйысьыд морт пука ассьыс жырйын. Тайӧ тшӧкыда лоӧ, вермас лоны деменциялӧн кутшӧмкӧ стадияын, да эм лӧнь, практичнӧй ногъяс вочавидзны. Тайӧ лист бокын ми видлалам, мый вермасны вӧзйыны тайӧ кывъяс, кыдзи сёрнитны, кутшӧм уджъяс вермасны отсавны татшӧм кадӧ, да кыдзи видзны дорйӧгсӧ.
Мыйла деменцияӧн олысь морт корсяс гортӧ?
Шӧркаджа «горт» — тайӧ érzӧм, а абу ин. Alzheimer’s Society гӧгӧрвоӧдӧ тайӧс кыдз лӧньлун да дорйӧг érzӧм, либӧ важ кадся горт, а абу ӧніа керка. Деменция вермас вӧчны сідз, мый тӧдса жыръяс пондасны абу тӧдсаӧн, да мортлы вермас кажитчыны, мый сійӧ олӧ важджык кадын, кор горт вӧлі чакоткадся керка либӧ татшӧм, кӧні сійӧ быдтіс челядьсӧ.
Тайӧ кывъяс вермасны петкӧдлыны, мый ӧні лоӧ мыйкӧ мӧдтор: сійӧ тшыгъя, ва кӧсйӧ, колӧ туалетӧ, сійӧ висьӧ, сылы вывті шоныд либӧ кӧдзыд, сійӧ мудзӧма, ӧтнас, пола либӧ шыысь да вывті уна сикас йывсьысь повзясис. National Institute on Aging лыддьӧ дой, шы, ӧтнас олан, режимын вежсьӧмъяс да пемӧсъяс шуштӧм помкаяс пыр.
Мый шуны, кор сійӧ корӧ гортӧ?
Вочавидзӧй érzӧм вылӧ, а оз кывъяс вылӧ. Family Caregiver Alliance советуйтӧ оз вензьыны морткӧд, мый сійӧ абу права: сылысь érzӧмъяс збыльысь, сідзкӧ медводз сетӧй лӧньлун да дорйӧглун, сэсся небыдик вуджӧдӧй вниманньӧ мӧдтор вылӧ.
Кывъяс, кодъяс вермасны отсавны:
- Нимтӧй érzӧмсӧ. «Кажитчӧ, Тіёна окотаыд гортӧ».
- Лӧньӧдӧй. «Татӧн Ті дорйӧгын, да ме Тіянкӧд». Alzheimer’s Association советуйтӧ кокни кывъяс: «Татӧн Ті дорйӧгын».
- Корӧй казьтыштны. «Висьталӧй менамлы ассьыныд горт йылысь. Кыдзи вӧлі Тіян пӧжанін?» Шӧркаджа ылі кад йылысь юалӧм кокниджык, сыысь талунъя кад йылысь.
- Предложитӧй вӧчны мыйкӧ ӧттшӧтш. «Медым водзвыв юам чай», либӧ «Отсалӧй-ӧ менам татшӧм рушникъяссӧ топӧдны?»
Шондіа сёрни да, кор сійӧ радейтӧ, небыдик ки вылӧ видзӧм вермасны висьтавны унджык, кывъясысь.
Мый оз колӧ вӧчны?
- Вензьыны либӧ вежӧртны. «Ті ӧні татӧн оланныд» либӧ «Тайӧ Тіян горт 40 воӧн нин» корӧны сылысь прӧститны сійӧ, мый деменцияӧн прӧститны сьӧкыд, да сылы вермас кажитчыны, мый сійӧс сорлалӧны.
- Ыстӧг видлавны. «А Ті он-ӧ казьтышт?» либӧ «Кутшӧм татчӧ адрес?» содтӧны сьӧктӧм.
- Сьӧкыда дугдӧдны ӧдзӧс дорын. Кор сійӧ петӧ, видзчысьӧй лӧнь да ветлӧй сійӧкӧд. Неуна ӧттшӧтш ветлӧм шӧркаджа отсалӧ лӧньӧдны.
- Терньӧдны. Сетӧй сылы кад висьтавны горт йылысь, сэсся вежӧй сёрни тема.
Уджъяс, кодъяс вермасны отсавны татшӧм кадӧ
Кор Ті нин казялинныд сылысь érzӧмсӧ, лӧнь, тӧдса удж вермас вуджӧдны вниманньӧ, но сідз, медым оз кольны сійӧс кывзытӧг.
- Видзӧдлӧй горт да семья серпасъяс. Листайтӧй серпасъяссӧ да шуӧй бур кывъяс («Видзӧдлӧй, кутшӧм мича сад»), а эн юалӧй. Телефон вылын либӧ планшет вылын Photo pairs вӧчӧ Тіян ассьыныд семья серпасъясысь небыдик лӧсялӧм ворсӧм, да серпасъяс кольӧны Тіян устройствоын.
- Сёрнитӧй горт йылысь. Conversation cards сетӧны восьса юалӧмъяс керка, пӧжанін, соседъяс да гажлунъяс йылысь, веськыд вочакывъяс абу.
- Кывзӧдӧй сылы радейтан музыка. National Institute on Aging лыддьӧ лӧнь музыка шуштӧм лӧньӧдан ногъяс пыр. Видзӧдлӧй миян музыкаа уджъяс.
- Сетӧй сёйны либӧ юны. Тшыг да вадырым вермасны петкӧдчыны кыдз повзьӧдчӧм. Чай юан либӧ радейтан сёян — тайӧ гортса лӧньлун небыдик туйыс.
- Гуляйтӧй либӧ пуктӧй ортсын. Вӧрзьӧдчӧм да лун югӧд отсалӧны, торйӧннин лун водзын.
- Сетӧй тӧдса удж. Рушникъяс топӧдӧм, пань-семавар бӧрйӧм либӧ пуяс визувтӧм вермасны бӧр бергӧдны горт видзан érzӧм.
- Вӧчӧй ставсӧ дженьыдикӧн. Кусӧдӧй телевизор, чинтыштӧй шы да яркӧд югӧд, да видлӧй ӧттшӧтш лӧнь ловзьӧдчӧм.
Кор ӧти ног оз ло, видлӧй мӧдтор сёрӧн. Лӧнь ӧтлаын овны — бур результат жӧ.
Видзӧдлӧй, позьӧ-ӧ вежны помкасӧ
| Мый видзӧдны | Мый вӧчны |
|---|---|
| Тшыг либӧ вадырым | Сетӧй юны да неуна сёйны |
| Колӧ туалетӧ | Предложитӧй мунны туалетӧ, лӧньӧн да гӧрдлӧмтӧг |
| Дой либӧ омӧльлун | Видзӧдлӧй пасъяс вылӧ, шуам, чужӧм либӧ кынӧмсӧ видзӧм, да висьталӧй врачлы |
| Вывті шоныд либӧ кӧдзыд | Вежӧй паськӧм либӧ жырйын температура |
| Шы либӧ уна йӧз | Вуджӧй лӧньджык жырӧ, кусӧдӧй телевизор |
| Мудзӧм либӧ вывті уна аддзӧм-кывзӧм | Сетӧй шойччыны, пемдыштӧй югӧд, кывзӧдӧй небыдик музыка |
| Рытас | Видзӧдлӧй увтын рытын шуштӧм йылысь юкӧн |
Alzheimer’s Society советуйтӧ гижны неуна журнал, кор корсянтор лоӧ, шуам, сёян водзын, гостъяс бӧрын либӧ рытын. Тайӧ отсалӧ аддзыны порядок да водзвыв дасьтысьны.
Позьӧ-ӧ шуны неыджыд абу збыль?
Тайӧ збыльысь ёна сернитана тема, да бур семьяяс вермасны торъя ногӧн вӧчны. Alzheimer’s Society шуӧ, мый абу ӧти веськыд вочакыв: мукӧд дырйи абу збыль сёрни вермас лӧсьӧдны мортыслы унджык подозрительнӧй, сідзкӧ тӧдмалӧй, мый бурджык сійӧ мортлы, да вӧчӧй ӧткодя. Penn Memory Center-ын шуӧны, мый збыль юӧр — тайӧ медводдза ног, а небыдик абу збыль сёрни позьӧ сӧмын сэк, кор морт оз вермы вежӧртны торъя збыль юӧрсӧ, да некор оз колӧ видлавны сылысь гӧгӧрвоӧм.
Уна видзысьяс аддзӧны шӧр ног: медводз честнӧя лӧньӧдны да вниманньӧ вуджӧдны («Талун рытӧ ми талад кӧлам, да ме Тіян дорын»), горт ин йылысь вензьытӧг.
Мый вӧчны, кор тайӧ лоӧ быд рыт либӧ рытнас?
Повзьӧдчӧм, коді заводитчӧ либӧ ёнмӧ рытын, шӧркаджа шуӧны рытын шуштӧмӧн (sundowning). National Institute on Aging советуйтӧ видзны дзик режим, лун сайын овны югын да уджавны, этшаджык узьны рытын, да эн юны кофе либӧ алкоголь рытнас. Югӧдсӧ ӧзйӧм пемыдджык водзын тӧжӧ вермас отсавны. Миян лӧнь рытын уджъяс йылысь гижӧдын эм содтӧд юӧр.
Кыдзи видзны дорйӧгсӧ, кор сійӧ кӧсйӧ петны
Гортӧ корсянтор вермас вайӧдны ветлӧмӧ керкаысь петӧмкӧд. Alzheimer’s Association лыддьӧ, мый деменцияӧн олысь 10 мортысь 6 вермасны ӧтчыдкӧ ветлыны мӧдлаӧ.
Дасьтӧй водзвыв:
- ID либӧ медбраслет нимӧн да Тіян телефон номерӧн, да паськӧмын нимпасъяс. National Institute on Aging висьталӧ MedicAlert да Alzheimer’s Association Safe and Found программа йылысь, кодъяс вермасны лоны донӧн.
- Ӧдзӧс чукӧртчан либӧ сигнал, да замокъяс вылын либӧ улын. Некор эн пӧдлав мортӧс ӧтнасӧн керкаын.
- Том матічыд серпас, да инъяс лыд, кӧні сійӧ вермас мунны, шуам, важ керка либӧ уджаланін.
- Висьталӧй эскӧдан соседъяслы да сетӧй налӧн ассьыныд номер.
Кор сійӧ воши: заводитӧй корсьны дзик пыр; Alzheimer’s Association шуӧ, мый унаысьсӧ аддзӧны 1.5 миль кӧжайын. Кор 15 минут мысти он аддзӧ, шыӧдчӧй 112-ӧ да висьталӧй, мый мортӧс эм деменция. Шыӧдчӧй 112-ӧ дзик пыр, кор кинкӧ эм опаснӧйын.
Корколӧ шыӧдчыны врачкӧд?
Шыӧдчӧй сылысь врачкӧд дзик пыр, кор корсянтор либӧ шуштӧм заводитчис виччысьтӧг, либӧ зэв ёнмӧ часъясӧн да лунъясӧн. National Institute on Aging шуӧ, мый виччысьтӧг либӧ ӧдйӧ вежсян оласног, торйӧннин инфекция бӧрын либӧ пемӧс вежӧм бӧрын, колӧ видзӧдлыны пыр. Виччысьтӧг шуштӧм вермас лоны делирий, коді, NHS серти, колӧ отсӧг пыр; ыджыд арлыда йӧзлы визьлун инфекция шӧркаджа лоӧ помкаӧн.
Бур тӧжӧ висьтавны дзик порядок йылысь матысся врачлы тӧдмалӧм дырйи, сы вӧсна мый дой, лӧньтӧм настроение, узьӧм сьӧкытлунъяс либӧ пемӧс бокӧвӧй петкӧдлӧмъяс вермасны тӧжӧ отсавны тайӧс вӧчны.
Тшӧкыд юалӧмъяс
Мыйла менам мамӧй, коді олӧ деменцияӧн, корсяс гортӧ, кор сійӧ и эм гортас?
Деменция вермас вӧчны сідз, мый тӧдса жӧ жыръяс лоасны абу тӧдсаӧн, да мукӧд дырйи мортлы кажитчӧ, мый сійӧ олӧ важджык кадын. «Горт» вермас вӧзйыны чакоткадся керка либӧ прӧста дорйӧг да лӧньлун érzӧм. Бурджык вочавидзны тайӧ érzӧм вылӧ, а оз казявны, кӧні сійӧ эм.
Мый шуны, кор сійӧ корӧ гортӧ?
Видлӧй шуны: «Татӧн Ті дорйӧгын, да ме Тіянкӧд», сэсся: «Висьталӧй менамлы ассьыныд горт йылысь». Кывзыштӧй, петкӧдлӧй серпас либӧ кывзӧдӧй сьыланкыв, предложитӧй юны мыйкӧ либӧ ветлыны неуна. Эн шуӧй «Ті татӧн гортын» вежӧртӧмӧн, сы вӧсна мый сылы вермас кажитчыны, мый сійӧс сорлалӧны.
Позьӧ-ӧ шуны, мый ми мунам гортӧ сёрӧн?
Семьяяс да деменция йылысь организацияяс абу ӧткодьӧн видзӧны тайӧ вылӧ. Унаысь заводитӧны честнӧя лӧньӧдӧмысь да мӧдторӧ вниманньӧ вуджӧмысь, а небыдик абу веськыд сёрни вӧдитчӧны сэк, кор збыль юӧр сӧмын ёна сьӧктаммӧдӧ. Кутшӧм ногӧн Ті вӧчанныд, вӧчӧй бурӧн да ӧткодя.
Мый вӧчны, кор сійӧ кӧсйӧ петны керкаысь?
Видзчысьӧй лӧнь, да сійӧкӧд ӧттшӧтш ветлӧй, а эн дугдӧдлӧй. Неуна ветлӧм вермас лӧньӧдны. Водзвыв дасьтӧй дорйӧг мерыяс, шуам, ID-браслет, ӧдзӧс чукӧртчан да том серпас. Кор сійӧ воши, заводитӧй корсьны дзик пыр, да кор 15 минут мысти он аддзӧ, шыӧдчӧй 112-ӧ, да висьталӧй, мый мортӧс эм деменция.
Корколӧ шыӧдчыны врачкӧд?
Шыӧдчӧй сылысь врачкӧд дзик пыр, кор корсянтор либӧ шуштӧм заводитчис виччысьтӧг либӧ зэв ёна вежсис часъясӧн либӧ лунъясӧн, торйӧннин кор эм кӧртымӧм, выль пемӧс либӧ виж сюрлун пасъяс. Виччысьтӧг шуштӧм вермас лоны делирий, коді колӧ отсӧг пыр. Шыӧдчӧй 112-ӧ, кор кинкӧ эм опаснӧйын.
Подувъяс
Ми сетчам сы котыръяс да туялӧмъяс вылӧ ыстӧгъяс, кӧні тайӧ листбок подуласьӧ. Быдӧнсӧ видзӧдлісны листбок выльмӧдігӧн.
- 'I want to go home' - What to say to someone with dementia in care · Alzheimer's Society
- Difficult questions and telling the truth to a person with dementia · Alzheimer's Society
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Wandering · Alzheimer's Association
- Anxiety & Agitation · Alzheimer's Association
- Coping With Alzheimer's Behaviors: Wandering and Getting Lost · National Institute on Aging
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging
- Sudden confusion (delirium) · NHS
- When is it OK to tell a white lie to someone living with Alzheimer's disease? · Penn Memory Center