Manma'å'ñao

Yanggen Un Taotao ni Gai Dementia Sige' Mamaisen para u Fato Gi Gima'

Ma'aprueba 6 minutos na tinige'Ginen i gurupon Golden Moments · taimanu in tuge'

I åpmam na ineppe

Yanggen un taotao ni gai dementia sige' mamaisen para u fato gi gima', i "gima'" sessu ha nesesita i siniente na såfu pat un lugåt gi tiempo ni maloffan, ti un edifisiu. Chåga mungnga umargumienta na gaige gui' gi gima'. Rikonise i siniente-ña, na'seguru na såfu gui', faisen put i gima'-ña, pues despåsio un na'lili'e' gui' para u atan litråtu, u ekungok musikå, u chumo'cho' tåya', u mamokkat pat un aktibidåt ni sempli. Chek håfa yanggen ñalang, ñamao, nesesita i kemmon, pat guaha piniti. Yanggen tutuhon derepente, ågang i mediku-ña.

  • "Malago' yo' para bai fano' gi gima'" sessu kumeke'ilek-ña "Ti hu sente na såfu yo'", ti inafaisen put un direksion.
  • I inargumienta pat i pruebåba na gaige gui' gi gima' sessu ha na'mås chåtsaga i siniente. Oppe i siniente en lugåt de eso.
  • Faisen gui' para u sangan put i gima'-ña, pues ofresi litråtu, musikå, tåya' para u chumo'cho', un mamokkat pat un aktibidåt ni sempli.
  • Chek håfa siña un arekla: ñalang, ñamao, i kemmon, piniti, gof maipe pat gof fresko, buruka, pat yayas.
  • Yanggen masusedi kada pupuengi, siña ha' sundowning; un rutinu ni fitme yan maolek na inina siña u ayuda.
  • Plånea para i sinåfu yanggen malago' ha dingu, yan ågang i mediku-ña put maseha håfa na tinilaika ni derepente.
Gi este na pahina (9 seksion siha)
  1. Sa’ håfa na un taotao ni gai dementia sige’ mamaisen para u fato gi gima’?
  2. Håfa para bai sångan yanggen mamaisen gui’ para u fano’ gi gima’?
  3. Håfa debi di bai evita?
  4. Aktibidåt siha ni siña u ayuda gi momento
  5. Chek håfa na rason ni siña un arekla
  6. Maolek ha’ na ta sångan un dikike’ na mentida?
  7. Håfa yanggen masusedi kada pupuengi?
  8. Na’såfu gui’ yanggen malago’ ha dingu
  9. Ngai’an nai debi di bai ågang un mediku?

“Malago’ yo’ para bai fano’ gi gima’.” Para meggai na familia, este unu gi i mas chåtsaga na palabra para u ma hungok, espesiåtmente yanggen i taotao ni un inadahi gaige gui’ gi mismu na sala-ña. Masusedi este, siña masusedi gi maseha håyi na estådo gi dementia, ya guaha manera siha ni kalmao yan pråktiku para un oppe. Este na påhina ha sangan håfa sessu kumeke’ilek-ña i palabra, håfa para un sångan, aktibidåt siha ni siña u ayuda gi momento, yan håfa para un cho’gue para u såfu håyi.

Sa’ håfa na un taotao ni gai dementia sige’ mamaisen para u fato gi gima’?

Kadalåk, i “gima’” mas siniente ki lugåt. I Alzheimer’s Society ha deskribi kumo siniente na kumfot yan sinåfu, pat un gima’ gi tiempo ni maloffan, ti i mismu na guma’. I dementia siña ha na’ i kuåtto ni manatungo’ para u annok estråño, yan un taotao siña ha sente na gaige gui’ gi un tiempo mas åntes gi lina’la’-ña, annai i gima’ i guma’ annai dikike’ gue’ pat i lugåt anai ha pokka’i i famagu’on-ña.

I palabra siña lokkue’ un señåt na guaha otro na prublema på’go: ñalang, ñamao, nesesita i kemmon, guaha piniti, gof maipe pat gof fresko, yayas, mamåhlåo, ma’å’ñao, pat nina’chatsaga ni buruka. I National Institute on Aging ha lista i piniti, buruka, minalålåo, tinilaika gi rutinu yan åmot siha gi entalu’ i rason i inagita.

Håfa para bai sångan yanggen mamaisen gui’ para u fano’ gi gima’?

Oppe i siniente, ti i palabra. I Family Caregiver Alliance ha konseha na mungnga un chachagi un na’konbense i taotao na malalak gue’: magåhet i siniente-ña, pues oppe finene’na yan minagof yan inasegura, pues despåsio un na’lili’e’ gui’.

Fråsa siha ni sessu u ayuda:

  • Nå’an i siniente. “Kulang malago’ hao i gima’-mu.”
  • Na’seguru. “Såfu hao guini, ya bai saga’ yan hågu.” I Alzheimer’s Association ha sugieri i sempli na palabra “Såfu hao guini.”
  • Imbita memorias. “Sangan yo’ put i gima’-mu. Håfa taimanu i kusina-mu?” I finaisen put i tiempo ni gof maloffan mas sessu kumfot ki i finaisen put på’go.
  • Ofresi håfa para un cho’gue yan gue’. “Nihi ta gimen chå’ finene’na,” pat “Siña un ayuda yo’ yan este na tuåya?”

Un må’nge’ na bos yan un kannai gi bråsu, yanggen gusto-ña i pacha, siña ha sångan mas ki i palabra.

Håfa debi di bai evita?

  • Inargumienta pat ineksplika. “Gaige hao guini på’go” pat “Este i gima’-mu duranten kuarenta åños” ha gagao gui’ para u aksepta håfa ni nina’chatsaga ni dementia, ya siña ha na’sente gui’ na malalak gue’.
  • Inentena. “Ti un hasso?” pat “Håfa i direksion?” ha na’mås dididi’.
  • Inchå’cha’ i petta yan binibu. Yanggen malago’ ha dingu, såga’ kalmao yan fano’ yan gue’. Un dikike’ na mamokkat yan gue’ sessu ha na’so’seg i ganå-ña.
  • Inepresura. Nå’i tiempon-ña para u sangan put i gima’ åntes di un tulaika i kombetsasion.

Aktibidåt siha ni siña u ayuda gi momento

Despues di un rikonise i siniente, un aktibidåt ni kalmao yan matungo’ siña ha na’lili’e’ i atension sin muna’ på’go i siniente.

  1. Atan litråtu put i gima’ yan i familia. Bira i påhina ya cho’gue komentu (“Atan ayo na hatdin”) en lugåt di finaisen. Gi un tilifon pat tablet, Photo pairs ha na’ i litråtun familia-mu un magof na huegu ni para un para, ya i litråtu sumåsaga gi aparato-mu.
  2. Kuentusi put i gima’. Conversation cards ha ofresi fråga siha put guma’, kusina, bisinu yan gupot, sin dinanche na inoppe.
  3. Toka musikå ni ya-ña. I National Institute on Aging ha lista i musikå ni kalmao gi entalu’ i manera para u na’so’seg i inagita. Atan i aktibidåt musikå siha-måmi.
  4. Nå’i tåya’ para u chumo’cho’ pat u gimen. I ñalang yan i ñamao siña u annok tåya’ deskånso. Un tasa chå’ pat un gimen ni ya-ña lokkue’ un dikike’ na ritåt na kumo gaige gi gima’.
  5. Fano’ mamokkat pat tåya’ gi sanhiyong. I ininakka’ yan i ininan i atdao u ayuda, espesiåtmente mas åntes gi ha’åni.
  6. Nå’i un che’cho’ ni matungo’. I doblan magågu, i inaregla kubiettos pat i inriegå tinanom siña ha na’fañodda’ tåtte i siniente na un adadahi i gima’.
  7. Na’despåsio todu. Puno’ i TV, na’menos i buruka yan i inina ni gof låmlam, ya chagi un deskånson hassok hålom ni kalmao yan gue’.

Yanggen un idea ti maolek, chagi otro mas tardet. I umásåga kalmao yan gue’ lokkue’ maolek na risuttåo.

Chek håfa na rason ni siña un arekla

Chek Håfa para un chagi
Ñalang pat ñamao Ofresi hånom yan dikike’ na tåya’ para u chumo’cho’
Nesesita i kemmon Ofresi para u fano’ gi kemmon, kalmao sin prublema
Piniti pat ti kumfot Aligao señåt tåya’ umå’agong, ha gogotte un påtten tataotao-ña pat inestitiku, ya sångan i mediku-ña
Gof maipe pat gof fresko Tulaika un magågu pat i temperatura gi kuåtto
Buruka pat meggai taotao Fano’ para un kuåtto mas trankilo, puno’ i TV
Yayas pat gof nina’ina’ Deskånsa, na’homhom i kuåtto, toka musikå ni må’nge’
Pupuengi Atan i seksiona put sundowning gi papa’

I Alzheimer’s Society ha sugieri na un na’tutuhon un dikike’ na lista put ngai’an na masusedi i finaisen, tåya’ åntes di amotsa, despues di bisita, pat gi pupuengi. I padrón ha na’fåsil para un plånea åntes.

Maolek ha’ na ta sångan un dikike’ na mentida?

Este magåhet na inadingan, ya i familia ni maolek i intension-ñiha manmadedesi. I Alzheimer’s Society ha sångan na tåya’ unu ha’ na dinanche na inoppe: i ti minagahet siña ha na’ guaha taotao mas nina’månman, pues disidi håfa maolek para i taotao ya såga’ fitme. Gi Penn Memory Center, i hinasso i ko-direktot na i minagahet i finene’na, ya un dikike’ na mentida maolek ha’ yanggen ti siña ha riprusesa i taotao un minagahet, ya mungnga di un ofresi i hinasso-ña.

Meggaña na inadahi ma sodda’ un chalan gi talo’: minagof na minagahet yan inna’lili’e’ finene’na (“Ta såga’ guini på’go puengi, ya gaige yo’ fi’on-mu”), sin inargumienta put håyi nai gaige i gima’.

Håfa yanggen masusedi kada pupuengi?

I ti deskånso ni tutuhon pat lumålala gi pupuengi sessu ma fåfana’an sundowning. I National Institute on Aging ha sugieri un ora ni fitme, ininan i atdao yan aktibidåt kada ha’åni, menos deskånso gi tardet, yan tåya’ kafeina pat alkohol gi pupuengi. I inlaknos i kandet åntes di u homhom lokkue’ siña u ayuda. I guiya-måmi put aktibidåt ni kalmao gi pupuengi guaha mas.

Na’såfu gui’ yanggen malago’ ha dingu

I finaisen para u fano’ gi gima’ siña ha na’ gui’ para u mamokkat sin tiningo’. I Alzheimer’s Association ha tåtåya’ na sais gi kada dies na taotao ni gågai dementia siña u mamokkat sin tiningo’ un biahi.

Pripåra åntes:

  • Un pulseras ID pat mediku yan i nå’an-ña yan i numiron tilifon-mu, yan etiketa gi magågu-ña. I National Institute on Aging ha mensiona i prugråma MedicAlert yan Alzheimer’s Association Safe and Found, ni siña guaha presiu-ña.
  • Un sonidon petta pat alarma, yan trångka ni ma po’lo gi hilo’ pat gi papa’. Chåga mungnga un trångka i taotao gui’ mismo ha’.
  • Un nuebu na litråtu gi mata-ña, yan un lista put i lugåt siha anai siña ha fano’, tåya’ un gima’ pat cho’cho’ gi maloffan.
  • Sangan i bisinu ni un konfiånsa, ya nå’i i numiron-mu.

Yanggen malingo gui’: tutuhon manaligao ensigidas; i Alzheimer’s Association ha sångan na meggai ma sodda’ gi halom 1.5 miyas. Yanggen ti un sodda’ gui’ gi halom 15 minutu, ågang 911 ya un sångan na gai dementia i taotao. Ågang 911 ensigidas yanggen guaha gai peligro.

Ngai’an nai debi di bai ågang un mediku?

Ågang i mediku-ña ensigidas yanggen i finaisen pat i kinonfunsion tutuhon derepente, pat mas atdet gi halom ora pat diha. I National Institute on Aging ha sångan na i konduta ni derepente pat chaddek mamailaika, espesiåtmente despues di infekksion pat tinilaika gi åmot, debi di u ma chek ensigidas. I kinonfunsion ni derepente siña delirium, ya i NHS ha sångan na nesesita inasistensia ni ensigidas; i infekksion gi urinary tract masusedi na rason gi taotao manåmko’.

Maolek lokkue’ para un sångan put un padrón ni fitme gi otro na bisita gi mediku, sa’ i piniti, i tristes, prublema gi maigo’, pat i efektu gi åmot siña lokkue’ ma afekta.

kuestion siha ni' ma'usa

Sa' håfa na si nanå-hu ni gai dementia sige' mamaisen para u fato gi gima' asta yanggen gaige gui' gi gima'-ña?

I dementia siña ha na' i kuåtto ni manatungo' para u sente estråño, yan tinanum palao'an taotao na gaige gui' gi un tiempo mas åntes gi lina'la'-ñiha. "Gima'" siña kumeke'ilek-ña i gima' gi tiempon-ñiha annai dikike' pat i siniente na såfu yan kumfot. I inoppe put ayo na siniente mas sessu maolek ki i sinangan håyi nai gaige gui'.

Håfa para bai sångan yanggen mamaisen gui' para u fano' gi gima'?

Chagi "Såfu hao guini, ya bai saga' yan hågu," pues "Sangan yo' put i gima'-mu." Ekungok, na'annok un litråtu pat un kanta, yan ofresi hånom pat un dikike' na mamokkat. Evita i "Gaige hao gi gima'" yanggen un usa kumo koreksion, sa' siña ha na'sente gui' na malalak gue'.

Maolek ha' na ta sångan na ta fano' gi gima' mas tardet?

Manmadedesi i familia yan i organisasion dementia put este. Meggai ma tutuhon yan minagof na minagahet yan inna'lili'e', ya ma nå'i i dino'guen mentida para i momentu anai i minagahet ha na'chatsaga ha' gui'. Maseha håfa un disidi, fåtto siempe yan fitme, yan chåga mungnga umofresi i hinasso-ña.

Håfa yanggen malago' ha dingu gi gima'?

Såga' kalmao yan fano' yan gue' en lugåt di un chå'cha' gui'; un dikike' na mamokkat sessu ha na'so'seg i ganå-ña. Po'lo åntes i pasu para i sinåfu, tåya' un pulseras ID, i sonidon petta yan un nuebu na litråtu. Yanggen malingo gui', tutuhon manaligao ensigidas, yan ågang 911 yanggen ti un sodda' gui' gi halom 15 minutu, ya un sångan na gai dementia i taotao.

Ngai'an nai debi di bai ågang un mediku?

Ågang i mediku-ña ensigidas yanggen i finaisen pat i kinonfunsion tutuhon derepente pat gof mas atdet gi halom ora pat diha, espesiåtmente yanggen guaha lahi, nuebu na åmot pat señåt di un infekksion gi urinary tract. I kinonfunsion ni derepente siña delirium, ya nesesita inadahi ni ensigidas. Ågang 911 yanggen guaha gai peligro.

Fuente siha

Manma'a'agang ham para i organisasion yan i tinige' siha ni' ha dipende gi este na pahina. Kada unu ma chek annai ma na'fa'nu'i i pahina.

  1. 'I want to go home' - What to say to someone with dementia in care · Alzheimer's Society
  2. Difficult questions and telling the truth to a person with dementia · Alzheimer's Society
  3. Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
  4. Wandering · Alzheimer's Association
  5. Anxiety & Agitation · Alzheimer's Association
  6. Coping With Alzheimer's Behaviors: Wandering and Getting Lost · National Institute on Aging
  7. Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
  8. Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging
  9. Sudden confusion (delirium) · NHS
  10. When is it OK to tell a white lie to someone living with Alzheimer's disease? · Penn Memory Center

Listo para un gå'ga'?

Dañkulu na litråtu siha, taya' tiempo, taya' puntu yan taya' para un siña ma'ayek. Manmalago' ham gi i browser-miyu.

Na'i hao este na gå'ga' siha

I libre na app Golden Moments para iPhone, iPad yan Android: dangkolo na baldosa siha, gå'ga' siha ni' guaha litråton familia-mu, yan litråtu siha ni' siña ma cho'gue sin Wi‑Fi. Taya' kuenta, anunsio, timer pat puntos.