Tá onkur við demens ofta vil heim

„Eg vil heim.“ Hjá nógvum familjum er hetta eitt av teimum torførastu at hoyra, serliga tá tann, tú røkir um, situr í egnum stovurúmi. Tað er vanligt, tað kann henda á øllum stigum av demens, og tað finnast róligar og verkligar hættir at svara. Hendan síðan greiðir frá, hvat orðini ofta merkja, hvat tú kanst siga, virksemi, sum kunnu hjálpa í løtuni, og hvussu tit kunnu verða trygg.

Hví biður onkur við demens ofta um at fara heim?

Vanliga er „heima“ meira ein kensla enn eitt stað. Alzheimer’s Society lýsir tað sum eina kenslu av hugna og trygd, ella eitt heim úr fortíðini, heldur enn sjálvt húsið. Demens kann gera, at kend rúm síggja ókend út, og ein persónur kann kenna, at hann ella hon livir í einum eldri tíðarskeiði, tá heimið var eitt barnaheims hús ella staðið, har tey ópu børnini upp.

Orðini kunnu eisini vísa, at nakað annað er gali beint nú: tey eru svong, tyst, skulu á vesið, hava pínu, eru ov heitt ella kalt, troytt, einsamøll, bangin ella órógvað av ljóði. National Institute on Aging nevnir pínu, ljóð, einsemi, broytingar í gerandisdegnum og heilivág sum orsøkir til órógv.

Hvat skal eg siga, tá tey biðja um at fara heim?

Svara kensluni, ikki orðunum. Family Caregiver Alliance mælir frá at royna at sannføra persónin um, at tey hava skeivt: kenslurnar hjá teimum eru veruligar, so svara fyrst við troysti og tryggleika og leið síðan blídliga uppmerksemið víðari.

Setningar, sum ofta hjálpa:

• Nevn kensluna. „Tað ljóðar, sum tú saknar heimið.“
• Róð tey. „Tú ert trygg/ur her, og eg veri hjá tær.“ Alzheimer’s Association mælir til teir einføldu orðini „Tú ert trygg/ur her.“
• Bjóða inn til minni. „Fortel mær um heimið hjá tær. Hvussu var køkurin hjá tær?“ At spyrja um fjarra fortíð er vanliga lættari enn spurningar um í dag.
• Bjóða nakað saman. „Lat okkum fáa okkum eina kopp av te fyrst,“ ella „Kanst tú hjálpa mær við hesum handklæðum?“

Ein blíður tónaljóð og ein hond á arminum, um tey dáma at verða nert við, kunnu siga meira enn orðini.

Hvat skal eg lata vera við?

• At stríðast ella forklára. „Tú býr her nú“ ella „Hetta hevur verið heimið hjá tær í 40 ár“ biður tey góðtaka nakað, sum demens ger torført at góðtaka, og tað kann kennast sum at verða sagt, at tey hava skeivt.
• At spyrja út. „Manst tú ikki?“ ella „Hvør er adressan?“ leggur trýst á.
• At blokera dyrnar í vreiði. Um tey fara út, ver rólig/ur og gakk við teimum. Ein stuttur túr saman róar ofta ynskið.
• At skunda sær. Gev teimum tíð at tosa um heimið, áðrenn tú skiftir evni.

Virksemi, sum kunnu hjálpa í løtuni

Tá tú hevur tikið kensluna í álvara, kann eitt róligt og kent virksemi flyta uppmerksemið, uttan at vísa tað til viks.

1. Hygg at myndum av heiminum og familjuni. Blaða í myndunum og ger viðmerkingar („Hygg, hvønn urtagarð“) heldur enn at spyrja spurningar. Á telefon ella teldli ger Photo pairs egnu familjumyndirnar hjá tykkum til ein blíðan samsvaringarleik, og myndirnar verða verandi á tólinum hjá tær.
2. Tosa um heimið. Conversation cards bjóða opin boð um hús, køkar, grannar og frídagar, uttan rætt svar.
3. Spæl tónleik, tey halda av. National Institute on Aging nevnir róandi tónleik sum ein hátt at róa órógv. Sí okkara tónleikavirksemi.
4. Gev nakað at eta ella drekka. Svøltur og tystur kunnu síggja út sum órógv. Ein koppur av te ella okkurt gott at eta er eisini ein lítil venja, sum kann kenna heimalig.
5. Far ein túr ella sit uttanfyri. Rørsla og dagsljós hjálpa, serliga tíðliga á degnum.
6. Gev eina kenda uppgávu. At falda vesk, sortera bestikk ella vatna urtir kunnu geva aftur kensluna av at hava ábyrgd av einum heimi.
7. Ger alt spakuligari. Sløkk fyri sjónvarpinum, minka um ljóð og skarpa ljós, og royn eina felags róandi anding.

Um ein hugskot ikki riggar, royn eitt annað seinni. At sita róligt saman er eisini eitt gott úrslit.

Kanna eftir ein orsøk, sum tú kanst rætta

Alzheimer’s Society mælir til at skriva stutt niður, nær ynskið kemur, til dømis áðrenn máltíðir, eftir vitjan ella í skýmingini. Mynstur gera tað lættari at fyrireika seg.

Er tað í lagi at siga eina lítla ósannheit?

Hetta er ein veruligur spurningur, og góðar familjur koma til ymiskar niðurstøður. Alzheimer’s Society sigur, at tað ikki finst eitt rætt svar fyri øll: ósannleikar kunnu gera summi fólk meira illtrúgvin, so ger av, hvat ið er best fyri persónin, og ver støðugur. Hjá Penn Memory Center er áskoðanin, at sannleikin er útgangsstøðið, og at ein mild ósannheit bert er í lagi, tá persónurin ikki megnar at taka ímóti einum ávísum sannleika, og at tú ongantíð mást spotta teirra veruleika.

Nógv, sum røka, finna ein miðveg, sum riggar: ærligt troysti og blíð leiðing fyrst („Vit verða her í kvøld, og eg eri beint her hjá tær“), uttan at stríðast um, hvar heimið er.

Hvat um tað hendir hvønn seinnapart ella kvøld?

Órógleiki, sum byrjar ella versnar seint seinnapart, verður ofta nevndur kvøldófriði. National Institute on Aging mælir til ein støðugan skrá, dagligt sólskin og virksemi, færri seinar blundar, og einki koffein ella alkohol seint á degnum. Tað kann eisini hjálpa at tendra ljós, áðrenn tað myrknar. Leiðbeiningin hjá okkum um rólig seinnapartavirksemi hevur meira.

Halt tey trygg, um tey royna at fara

At biðja um at fara heim kann føra til, at persónurin reikar avstað. Alzheimer’s Association metir, at seks av tíggju fólkum, sum liva við demens, fara minst eina ferð avstað.

Fyrireika frammanundan:

• Eitt ID- ella sjúkramerki við navni teirra og telefonnummerinum hjá tær, og merki í klæðunum. National Institute on Aging nevnir MedicAlert og Alzheimer’s Association Safe and Found skipanina, sum kann kosta pening.
• Ein bjalla ella alarm á hurðina, og lásir høgt ella lágt. Lat ongantíð persónin verða stongdan inni einsamallan.
• Eina nýliga nærmynd og ein lista yvir støð, tey kundu farið til, til dømis eitt fyrrverandi heim ella arbeiðspláss.
• Sig frá til grannar, tú lítur á, og gev teimum nummarið hjá tær.

Um tey hvørva: byrja at leita beinanvegin; Alzheimer’s Association viðmerkir, at nógv verða funnin innan 1,5 mílur. Um tú ikki hevur funnið tey innan 15 minuttir, ring 112 og sig, at persónurin hevur demens. Ring 112 beinanvegin, um onkur er í vanda.

Nær skal eg ringja til ein lækna?

Ring til læknan hjá teimum skjótast til ber, um ynskið um at fara heim ella ørkymlan byrjar brádliga, ella versnar nógv yvir fáar tímar ella dagar. National Institute on Aging sigur, at bráðlig ella skjótt broytandi atburður, serliga eftir eina smittu ella broyting í heilivági, skal kannast beinanvegin. Bráðlig ørkymla kann vera delirium, sum NHS sigur krevur skjóta hjálp; king í urinvegum er ein vanlig orsøk hjá eldri fólki.

Tað kann eisini hjálpa at nevna eitt støðugt mynstur á næsta læknavitjaninum, tí pína, lágt sinnalag, svøvntrupulleikar ella árin av heilivági kunnu øll spæla inn.