Kam dementiabe-a fatǝye walzǝna sa

“Fatǝro walzǝkǝna.” Yalla ngǝwuro adǝ mana fanǝye bannatǝma fal, ngǝla kam ngǝnəmmin dəgana fatonzǝn napcin sa. Adǝ awo ngǝwuro badijin, dementia loktu suronzǝn yaye badizǝyin, kuru nǝmngǝla-a faidabe-a lan jaawu cinzǝna mbeji. Warak adǝye kǝla manabe ngǝwuro manajin, awi manǝmin, kǝla cistǝgǝye loktu adǝn bana, kuru futu rifkǝtǝ lan dəgamin bayantǝ.

Awiro kam dementiabe-a fatǝye walzǝna?

Ngǝwuron, “fato” kǝla hangalye manajin, fǝrǝ manajinba. Alzheimer’s Society-a bayanzǝna kǝla nzǝliwabe-a amannabe-a au fato kǝrǝbe-a manajin, fǝrǝ dǝgana adǝ-a gǝnyi. Dementia-a njimari nonǝna-a gade ro faltǝgǝyin, kuru kamdǝ loktu kǝrǝbe lan ro tǝdǝyin, misallo fato sanaye au na dulinzǝ cizəna.

Mana adǝye kǝla awo gade loktu adǝn dəgana-a fǝletǝyin: shi kǝna, njiyaye, zallaye maji, kaziyi, kangadi au kange, kǝndoram, kǝltǝnyi, ritǝna, au kǝriwu-a hangalnzǝ naptǝna. National Institute on Aging-a kaziyi, kǝriwu, kǝltǝnyi, adin faltǝna-a kurun-a kǝla dalil hangal bannaye lan bayanzǝna.

Fatǝro walzǝna sa, awi manǝgǝkǝ?

Hangalnzǝ-a jaawu de, mana-a gǝnyi. Family Caregiver Alliance-a kamdǝ-a shi galtǝna ro fǝletǝmmaro shawari cinba: hangalnzǝ jirea, adǝ nankaro burwon amanna-a nzǝliwa-a de, kuru futu hangalnzǝ kǝla awo gade ro cinowo.

Mana bana cistǝgǝna so:

• Hangalnzǝ bayanne. “Fatonǝm tamǝnna fǝlezǝkǝna.”
• Amanna de. “Na adǝn amanna, kuru nya-a rokko kǝltǝyin.” Alzheimer’s Association-a mana gana adǝ “Na adǝn amanna” shawari cina.
• Tamtǝram kǝla koro. “Fatonǝm kǝla wulsǝgǝne. Kuskunǝm futu dəgana?” Kǝla kǝrǝbe-a koro ngǝwuron ku-a korobe-a kǝla koro-a nankaro nzǝliwa.
• Awo rokko cidaro cinowo. “Burwon shayi ngǝwuro yaye,” au “Tawul adǝga banasǝgǝne wa?”

Mana nǝmngǝlabe-a kuru musko mukkon tǝtǝ (shi adǝ ra’ama), mana-a kozǝna kǝla bayanjin.

Awi dimmiwo?

• Ngaworǝm-a bayantǝ. “Nyi na adǝn nammin” au “Na adǝ fatonǝm saa 40 ro” manǝ-a, kamdǝ-a awo dementia-a asutǝro cido bannajin tǝmajin, kuru shi galtǝna ro tǝdǝyin.
• Koro-koro diwo. “Taktǝmba wa?” au “Adǝrǝsnzǝ awi?” manǝ-a hangalnzǝ naptǝyin.
• Kǝla hangal bannaye lan cinna daptǝmmi. Culuwo badijinma, nǝmngǝlawo da, rokko lene. Lejǝna gana sa hangal adǝ fǝzǝgǝyin.
• Dawummiro dimmi. Kǝla fato kǝla manazǝna-a fanǝ, ngawon hangalnzǝ awo gade ro cinowo.

Kǝla cistǝgǝye loktu adǝn bana

Hangalnzǝ asutǝna ngawo, cistǝgǝye nǝmngǝlabe-a nonǝna-a hangalnzǝ awo gade ro faltǝgǝyin, amma hangalnzǝ-a wuzǝmminba.

1. Foto fato-a yallanzǝye-a ruiwo. Warak foto-a faltǝ kuru mana de (“Kulo adǝ rui”), koro dimmi. Fono au tablet lan, Photo pairs foto yallanǝmye-a cistǝgǝye kǝla matcinbe nǝmngǝlabe ro faltǝgǝyin, kuru foto-a nauramlan napcin.
2. Kǝla fato kǝla manane. Conversation cards kǝla fato, kusku, fǝtǝram-a loktu ngǝla-a kǝla koro-a cizǝyin, jaawu kalkal ba.
3. Muskonzǝ ra’ana fanǝ. National Institute on Aging-a musko nǝmngǝlabe-a kǝla hangal fǝzǝtǝye lan bayanzǝna. kǝla musko cistǝgǝye ruiwo.
4. Kǝmbu au njiyaye de. Kǝna-a njiyaye-a kǝla naptǝram ro fǝlezǝyin. Shayi au kǝmbu ra’ana adǝbe shi fato lan dəgana ro tǝdǝyin.
5. Lejǝna au deyaro napne. Cidawa-a nur kangalbe-a bana, ngǝla ngawo yaye kajiri fal.
6. Cida nonǝna de. Kazǝmu daptǝ, cokali lardǝ, au kulo njiyaye tǝkkǝ-a kǝla fato cidaram hangalnzǝ-a waltǝgǝyin.
7. Awo sammaa gana ro de. TV fǝzǝtǝ, kǝriwu-a nur kǝskabe-a gana de, kuru rokko calm breathing nǝmngǝlabe tǝma.

Awo fal cidajinba, ngawo awo gade tǝmane. Rokko nǝmngǝlawo napkǝna-a shi ngǝla.

Dalil faltǝgǝna ruiwo

Alzheimer’s Society-a kǝla korobe adǝ badijin ruwotǝ shawari cina, misallo kǝmbu bǝro, am lejǝna ngawo, au kangal fǝlin. Adin adǝ-a buro tǝkǝnam ro bana cistǝgǝyin.

Kattǝwu gana manǝma ngǝla wa?

Adǝ kǝla hangal gade, kuru yalla ngǝla-a na gadegaden tǝdǝyin. Alzheimer’s Society-a bayanzǝna jaawu fal kalkal ba: kattǝwu am laaro hangal gade cistǝgǝyin, adǝ nankaro kamdǝye faidanzǝ rui kuru kǝla fal-alowon diwo. Penn Memory Center lan, hangalnzǝye kuru-a jirea burwon tǝkǝnnamma, kuru kattǝwu gana shi kamdǝ jirea adǝ asutǝro tǝdǝnyi sa bas manajin, kuru hangalnzǝ kǝla riyemmi.

Kǝladǝma ngǝwu dalil laaye-a asutǝyin: burwon jireye-a amanna-a de, kuru hangal faltǝ (“Kawu adǝn na adǝn napkiye, kuru nya-a rokko kǝltǝyin”), amma fato fin dəgana kǝla ngaworemmi.

Kajiri ngawo-ngawon badijinma?

Naptǝram kajiri ngawo badijin au bannajinma ngǝwuron sundowning lan bowozayin. National Institute on Aging-a adin fal-alowon, kǝla kangal nur-a cida-a, kǝnǝm kajiriye gana, kuru kajiri ngawon kafe au lewul bawo shawari cina. Kangal fǝlin bǝro nur kǝskǝ-a bana cistǝgǝyin. kǝla kajiri ngawo cistǝgǝye nǝmngǝlabe kǝla bayanna ngǝwu mbeji.

Futu culuwo tǝmajinma rifkǝtǝ

Fatǝro walzǝna-a culuwo ro (wandering) waltǝgǝyin. Alzheimer’s Association-a bayanzǝna kam dementia-a dəgana soye 10 lan 6 fal sa culuwo tǝmajin.

Buro tǝkǝnnam:

• ID au bǝrǝcelet lafiyabe sunzǝ-a nambarnǝm-a lan, kuru kazǝmunzǝn alamaram. National Institute on Aging-a MedicAlert-a Alzheimer’s Association Safe and Found program-a bayanzǝna, adǝ-a kuwu cistǝgǝyin.
• Cinna bǝlaye kǝla kange au alarm, kuru kilid sammaa au cidiya lan. Kamdǝ-a kǝltǝnyi ro faton daptǝmmi.
• Foto kǝrǝbe ngalwo, kuru na lejǝyin tǝma na-a ruwotǝ, misallo fato kǝrǝbe au cidaram kǝrǝbe.
• Fǝtǝram amanna-a wulgǝne, kuru nambarnǝm-a ye.

Fattǝnama: dawu mazǝ badine; Alzheimer’s Association-a bayanzǝna am ngǝwu mayil 1.5 ro cuwandǝna ro fandin. Minti 15 ro cuwandǝm ba, 112 bowone kuru kamdǝ-a dementia-a dəga wulgǝne. Kam laa tajirwa-a dəganama, 112 dawu bowone.

Sabiya doni doktanǝ bowogǝkǝ?

Korobe-a au confusion tussǝnni badijinma, au awa-a uskun ro bannajinma, doktanǝnzǝ dawu bowone. National Institute on Aging-a bayanzǝna hal faltǝna tussǝnni au dawu badijin, ngǝla ciwu au kurun faltǝna ngawo, dawu ruiwo mbeji. Confusion tussǝnni delirium yiyo, NHS-a adǝ bana dawu maji manzana; ciwuye njuttiye (UTI) kam ngǝliwube ro dalil ngǝwu.

Adin adǝ fal-alowon dəgana-a kǝla loktu doktanǝbe gade lan manazǝna-a bana, dalil kaziyi, hangal bannaye, kǝnǝm bawo au kurunye faidanzǝ adǝn mbejiro.