So neɗɗo wuurɗo e majjere hakkille duumiima wi’aade yahde suudu

«Mi yiɗi yahde suudu.» Wonande galleeji keewɗi, ɗum ena waawi wonde huunde mettunde heɗaade, tentinii so neɗɗo mo toppit-ɗaa on jooɗiiɗo e suudu makko kanko. Ɗum ena heewi, ena waawi waɗude e kala tolno majjere hakkille, tee ina woodi laabi deeyɗi e kuuɓtidɗi ngam jaabaade. Hello ngo ena faaminde ko ɗee konngi keewi firtude, ko mbi’ataa, kuugal baawngal wallude e ndeen saanga, e no heddortoo e kisal.

Ko saabii neɗɗo wuurɗo e majjere hakkille duumii wi’aade yahde suudu?

Heewi fof, «suudu» ko ɓuttu ɓurɗo wonde nokku. Alzheimer’s Society ena sifa ɗum no ɓuttu ɓuttal e kisal, walla suudu gila ɓooyɗo, wonaa tan galle ngalle. Majjere hakkille ena waawi waɗde cuuɗi ɓurɗi anndeede mbayla, tee neɗɗo ena waawi miijade wonde omo e sahaa goɗɗo e nguurndam makko, sahaa mo suudu wonnoo suudu ne’aaku walla nokku mo o ne’noo ɓiɓɓe makko.

Ɗee konngi ena kadi mbaawi wonde maande wonde ina woodi huunde woɗnde waɗnde jooni: omo heɓii, omo ɗomɗii, ena sokli gollirde baafal, omo nawi, nguleendi ina heewi walla ina famɗi, omo tampi, omo weelaani, omo hulɓinii, walla hito ina ɓurdi mo. National Institute on Aging ena limta nawnaare, hito, weelaare, waylo teelte e lekki e sababuuji mettel.

Ko mbi’atmi so o wi’i yo o yahu suudu?

Jaɓ heen meere mum, wonaa tan konngi ɗii. Family Caregiver Alliance ena waajaade taa eto hollude neɗɗo on wonde omo falji: meere makko ina goonga, nden jaaɓor e ɓuttal e hoolaare taho, caggal ɗuum nawrir mo sira.

Konngi baawɗi wallude:

• Inndit meere ndee. «Ena wayi no aɗa faandinii suudu.»
• Hoolnu mo. «Aɗa e kisal ɗoo, mi wonat e maa.» Alzheimer’s Association ena wasiyaa konngi feewɗi ɗii: «Aɗa e kisal ɗoo.»
• Naamno mo fii siftorde ɓooyɗe. «Haalan am fii suudu maa. Deftere maa no wonnoo?» Naamnaade fii ɓooyɗo ena heewi newaade ɓurɗe naamnaade fii hannde.
• Hokkir mo huunde nde ngonon e mum. «En njara tee taho,» walla «Aɗa waawi wallude lan e ɗee mbasuji?»

Sawto deeyngo e juuɗe e jungo makko, so ena yiɗi memugol, ena mbaawi haalde ko ɓuri konngi.

Ko haan-mi reenude?

• Yeddondirde walla faaminde no tiiɗi. «Ko ɗoo nguur-ɗaa jooni» walla «Ko ɗoo wonnoo suudu maa duuɓi 40» ena naamna mo yo o jaɓ huunde nde majjere hakkille waɗata saɗ-tude jaɓde, tee ena waawi waɗde mo e miijo wonde omo faljaa.
• Ƴeewndaade e naamne. «A siftoraaki?» walla «Hol ko woni innde nokku nguu?» ena ɓeyda tiiɗnaare.
• Haɗde dambugal e tikke. So o fuɗɗiima yaltude, heddo tee yaadu e makko. Yaaduye seeɗa wondude ena heewi deeynin’de ɗuum.
• Yaawde. Hokkir mo sahaa yo o haal fii suudu mum hade maa waylude yewtere ndee.

Kuugal baawngal wallude e ndeen saanga

Caggal nde jaɓ-ɗaa meere mum, kuugal deeyngal, anndaaɗo ena waawi nawrirde hakkille mo sira tawa wonaa faalkisaade meere ndee.

1. Ndaare nate suudu e ɓesngu. Yiltu kelle ɗee tee haal heen («Ndaare ngal gese»), hoto naamno naamne. E cinndel walla alluwal, Photo pairs ena wayla nate ɓesngu maa e fijirde yahdinde deeynde, tee nate ɗee ena heddoo e kaɓirgol maa.
2. Haalu fii suudu. Conversation cards ena hokka naamne udditiiɗe fii cuuɗi, defte, ɓadiiɓe e waktuuji weltaare, tawa alaa jaabawol feewngol.
3. Fijnu gaaci ɗi o yiɗi. National Institute on Aging ena limta gaaci deeyɗi e laabi deeyninirɗi mettel. Ndaare kuugal gaaci amen.
4. Hokkir mo neema walla njaram. Heege e ɗomka ena mbaawi nannde no mettel. Koppu tee walla neema mo o yiɗi ena kadi wonde feere seeɗa nde wonde e suudu.
5. Njaha yaaduye walla njooɗo yaasin. Dillaade e annoore nallal ena wallita, tentinii law e nder ñalnde.
6. Hokku mo golle anndaaɗe. Taggude conci, suɓaade kuɓɓe walla ndiyande puɗi ena mbaawi artirde ɓuttu toppitaade suudu.
7. Leeltin fof. Ñif tele, ustu hito e jalbeendi, tee eto wonndude e calm breathing ngam fowtude seeɗa.

So feere woore waawaani, eto woɗnde yeeso. Jooɗaade deeyɗe wondude ena kadi jaabawol moƴƴol.

Ƴeewto huunde nde mbaaw-ɗaa feewnitde

Alzheimer’s Society ena wasiyaa windude seeɗa sahaa nde naamnal ngal waɗata, wano hade ñaamdu, caggal yilloɓe, walla kikiiɗe. Ɗee teelte ena newnina hebbugol feere law.

Ena moƴƴi wi’de fenaande deeynde?

Ɗum ko yeddondiral goongawal, tee galleeji moƴƴi ena ceertu e ɗuum. Alzheimer’s Society ena wi’a wonde alaa jaabawol gootol tan moƴƴol: fenaande ena waawi waɗde won e yimɓe ɓurɗe sikkude, nden cuɓo ko moƴƴani neɗɗo on tee nduumo. To Penn Memory Center, miijo gardiiɗo oo ko wonde goonga ko adii, tee fenaande deeynde ena jaɓee tan so neɗɗo on waawataa faamde goonga goɗɗo, tee hoto njalu miijo makko fii goonga makko.

Toppittooɓe heewɓe ena tawi laawol hakkunde ena moƴƴa: ɓuttal goonga e nawrugol hakkille taho («Maa min njooɗo ɗoo jamma hannde, miɗo ɗoo e maa»), tawa wonaa yeddondirde e nokku suudu nguu.

Hol ko waɗetee so ɗuum waɗata kikiiɗe kala?

Mettel fuɗɗotooɗo walla ɓeydoowo kikiiɗe ena heewi wi’eede sundowning. National Institute on Aging ena wasiyaa teelte deeyɗe, annoore nallal e kuugal ñalnde kala, ɗaanagol kikiiɗe seeɗa, tee reenude kafee walla mandilaa kikiiɗe. Huɓɓude lampuuji hade niɓɓere ena kadi waawi wallude. Dawro amen fii kuugal deeyngal kikiiɗe ena hokka goɗɗum.

No heddortoo e kisal so o etiima yaltude

Wi’aade yahde suudu ena waawi nabde yaltugol. Alzheimer’s Association ena hiisaade wonde yimɓe 6 e nder 10 wuurɓe e majjere hakkille maa njalto sahaa gooto.

Heɓ feere law:

• Baŋngal innitol walla baŋngal kisal jogiiɗo innde makko e tonngoode maa, e maandeeji e conci makko. National Institute on Aging ena haala fii eɓɓaande MedicAlert e Alzheimer’s Association Safe and Found, ɗe mbaawi naamnaade njoɓdi.
• Dindol dambugal walla jeertinoowo, e cowe ɓadde dow walla les. Hoto ombu neɗɗo on e nder suudu tan.
• Natal makko kesol ɓadiiɗo, e doggol nokkuuji ɗi o waawi yahde, wano suudu makko ɓooyɗo walla nokku golle makko.
• Haalan ɓadiiɓe hoolaaɓe, tee hokku ɓe tonngoode maa.

So o majjii: fuɗɗo ɗaɓɓude mo kisa; Alzheimer’s Association ena wi’a heewɓe ena keɓee e nder maayle 1,5. So a heɓaani mo caggal hojomaaji 15, noddu 112 tee wi’a wonde neɗɗo on ena wuurdi e majjere hakkille. Noddu 112 kisa so hay gooto ina e caɗeele.

Hol nde noddat-mi safroojo?

Noddu safroojo makko kisa so naamnal ngal walla jiigol hakkille fuɗɗiima kisan, walla ɓeydiima no feewi e nder waktuuji walla balɗe seeɗa. National Institute on Aging ena wi’a wonde jikku wayloowo kisan walla no yaawi, tentinii caggal ñawu walla waylo lekki, ina foti ƴeewteede kisa. Jiigol hakkille kesol ena waawi wonde delirium, mo NHS wi’i ena sokli ballal kisal; ñawu baafal ena heewi saabude ɗum e mawɓe.

Ena kadi moƴƴi haalande safroojo fii teelte duumiiɗe e njillu garoowo, sabu nawnaare, mettelaare ɓernde, caɗeele ɗaanagol walla battane lekki ena mbaawi jeye heen.