Nígbà Tí Ẹni Tí Ó Ní Dementia Bá Ń Béèrè Láti Lọ Sílé Léraléra

“Mo fẹ́ lọ sílé.” Fún ọ̀pọ̀ ẹbí, èyí jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ohun tí ó le jù láti gbọ́, pàápàá nígbà tí ẹni tí ẹ ń tọ́jú bá jókòó nínú yàrá ìgbàlejò rẹ̀. Ó wọ́pọ̀, ó lè ṣẹlẹ̀ ní ìpele dementia èyíkéyìí, àwọn ọ̀nà tí ó pa rọ́rọ́, tí ó wúlò sì wà láti dáhùn. Ojú-ìwé yìí sọ ohun tí àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí sábà máa ń túmọ̀ sí, ohun tí a ó sọ, àwọn ìgbòkègbodò tí ó lè ranni lọ́wọ́ ní àkókò náà, àti bí a ṣe ń wà ní ààbò.

Kí ló dé tí ẹni tí ó ní dementia fi ń béèrè láti lọ sílé léraléra?

Nígbà púpọ̀, “ilé” jẹ́ ìmọ̀lára ju ibì kan lọ. Alzheimer’s Society ṣàpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀lára ìtùnú àti ààbò, tàbí ilé láti ìgbà àtijọ́, dípò ilé tí ó wà fúnra rẹ̀. Dementia lè mú kí àwọn yàrá tí ó mọ̀ wọ́n dà bí àjèjì, ẹni náà sì lè nímọ̀lára pé òun ń gbé ní àkókò ìgbésí ayé tí ó ti kọjá, nígbà tí ilé jẹ́ ilé ìgbà èwe tàbí ibi tí ó ti tọ́ àwọn ọmọ rẹ̀ dàgbà.

Àwọn ọ̀rọ̀ náà tún lè jẹ́ àmì pé nǹkan mìíràn kò tọ́ lọ́wọ́lọ́wọ́: ebi ń pa á, òùngbẹ ń gbẹ ẹ́, ó nílò ilé ìgbọ̀nsẹ̀, ó ní ìrora, ó gbóná jù tàbí ó tutù jù, ó rẹ̀ ẹ́, ó dá wà, ó bẹ̀rù, tàbí ariwo ti kún un lójú. National Institute on Aging kọ ìrora, ariwo, ìdánìkanwà, àwọn àyípadà nínú ìlànà àti àwọn oògùn sí àwọn ohun tí ó ń fa àìsinmi.

Kí ni mo yẹ kí n sọ nígbà tí ó bá béèrè láti lọ sílé?

Ẹ dáhùn sí ìmọ̀lára náà, kì í ṣe sí àwọn ọ̀rọ̀ náà. Family Caregiver Alliance gbani nímọ̀ràn láti má gbìyànjú láti yí ẹni náà lérò padà pé ó ṣàṣìṣe: ìmọ̀lára rẹ̀ jẹ́ òótọ́, nítorí náà ẹ fi ìtùnú àti ìdánilójú dáhùn lákọ̀ọ́kọ́, lẹ́yìn náà ẹ darí ọkàn rẹ̀ jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́.

Àwọn gbólóhùn tí ó sábà máa ń ranni lọ́wọ́:

• Ẹ pe orúkọ ìmọ̀lára náà. “Ó dà bí ẹni pé ẹ ń pàdánù ilé.”
• Ẹ fi dá a lójú. “Ẹ wà ní ààbò níbí, èmi sì ń dúró pẹ̀lú yín.” Alzheimer’s Association dábàá àwọn ọ̀rọ̀ rírọrùn náà “Ẹ wà ní ààbò níbí.”
• Ẹ pè é láti rántí. “Ẹ sọ fún mi nípa ilé yín. Báwo ni ilé ìdáná yín ṣe rí?” Bíbéèrè nípa ìgbà àtijọ́ tí ó jìnnà sábà máa ń tura jù àwọn ìbéèrè nípa òní.
• Ẹ fún un ní nǹkan tí ẹ jọ ṣe. “Ẹ jẹ́ kí a mu ife tíì kọ́kọ́,” tàbí “Ṣé ẹ lè ràn mí lọ́wọ́ pẹ̀lú àwọn aṣọ ìnuwọ́ wọ̀nyí?”

Ohùn ọ̀yàyà àti ọwọ́ kan lórí apá, bí ó bá fẹ́ràn ìfọwọ́kàn, lè sọ ju àwọn ọ̀rọ̀ lọ.

Kí ni mo yẹ kí n yàgò fún?

• Jíjiyàn tàbí ṣíṣàlàyé. “Ẹ ń gbé níbí nísinsin yìí” tàbí “Èyí ti jẹ́ ilé yín fún ogójì ọdún” ń béèrè lọ́wọ́ wọn láti gba nǹkan tí dementia ń mú kí ó ṣòro láti gbà, ó sì lè dà bí a ń sọ fún wọn pé wọ́n ṣàṣìṣe.
• Bíbéèrè ìbéèrè bí ìdánwò. “Ṣé ẹ kò rántí ni?” tàbí “Kí ni àdírẹ́sì?” ń fi ìfúnpá kún un.
• Dídí ẹnu ọ̀nà ní ìbínú. Bí ó bá jáde, ẹ dúró ní ìbàlẹ̀ ọkàn kí ẹ sì bá a rìn. Rírìn kúkúrú papọ̀ sábà máa ń mú ìfẹ́ náà rọlẹ̀.
• Kíkánjú. Ẹ fún un ní àkókò láti sọ̀rọ̀ nípa ilé kí ẹ tó yí ọ̀rọ̀ padà.

Àwọn ìgbòkègbodò tí ó lè ranni lọ́wọ́ ní àkókò náà

Lẹ́yìn tí ẹ ti gba ìmọ̀lára náà, ìgbòkègbodò tí ó pa rọ́rọ́, tí ó mọ̀ wọ́n lè yí àfiyèsí padà láì kọ̀ ọ́.

1. Ẹ wo àwọn fọ́tò ilé àti ẹbí. Ẹ yí àwọn ojú-ìwé padà kí ẹ sì sọ̀rọ̀ lé e lórí (“Ẹ wo ọgbà yẹn”) dípò bíbéèrè ìbéèrè. Lórí fóònù tàbí tábìlẹ́ẹ̀tì, Àwọn méjì-méjì fọ́tò sọ àwọn fọ́tò ẹbí tiyín di eré ìbára-mu jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́, àwọn fọ́tò náà sì ń wà lórí ẹ̀rọ yín.
2. Ẹ sọ̀rọ̀ nípa ilé. Àwọn káàdì ìjíròrò ní àwọn ìpè ṣíṣí sílẹ̀ nípa àwọn ilé, ilé ìdáná, àwọn aládùúgbò àti àwọn ọdún, láìsí ìdáhùn tí ó tọ́.
3. Ẹ gbé orin tí ó fẹ́ràn. National Institute on Aging kọ orin ìtura sí àwọn ọ̀nà láti tu àìsinmi. Ẹ wo àwọn ìgbòkègbodò orin wa.
4. Ẹ jẹ oúnjẹ kékeré tàbí kí ẹ mu ohun mímu. Ebi àti òùngbẹ lè dà bí àìsinmi. Ife tíì tàbí ohun adùn tí ó fẹ́ràn tún jẹ́ àṣà kékeré ti wíwà nílé.
5. Ẹ lọ rìn tàbí ẹ jókòó níta. Ìrìn àti ìmọ́lẹ̀ ọ̀sán ń ranni lọ́wọ́, pàápàá ní kùtùkùtù ọjọ́.
6. Ẹ fún un ní iṣẹ́ tí ó mọ̀. Títún aṣọ ṣe, yíyan ṣíbí àti ọ̀bẹ tàbí bíbomi sí àwọn ewéko lè mú ìmọ̀lára ṣíṣàkóso ilé padà wá.
7. Ẹ dín ohun gbogbo kù. Ẹ pa tẹlifíṣọ̀n, ẹ dín ariwo àti ìmọ́lẹ̀ tí ń dá ojú lóró kù, kí ẹ sì gbìyànjú ìdúró mímí parọ́rọ́ tí ẹ jọ ṣe.

Bí èrò kan kò bá ṣiṣẹ́, ẹ gbìyànjú òmíràn lẹ́yìn náà. Jíjókòó jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ papọ̀ náà jẹ́ àbájáde rere.

Ẹ ṣàyẹ̀wò ìdí tí ẹ lè ṣàtúnṣe

Alzheimer’s Society dábàá pípa àkọsílẹ̀ kúkúrú ti ìgbà tí bíbéèrè náà ń ṣẹlẹ̀, bí ṣáájú oúnjẹ, lẹ́yìn àwọn àlejò, tàbí ní ìrọ̀lẹ́. Àwọn àpẹẹrẹ ń mú kí ó rọrùn láti ṣètò ṣáájú.

Ṣé ó dára láti purọ́ jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́?

Èyí jẹ́ àríyànjiyàn gidi, àwọn ẹbí onínúure sì dé ibi ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Alzheimer’s Society sọ pé kò sí ìdáhùn kan ṣoṣo tí ó tọ́: àwọn irọ́ lè mú kí àwọn kan fura sí i, nítorí náà ẹ pinnu ohun tí ó jẹ́ àǹfààní ẹni náà kí ẹ sì jẹ́ aláìyípadà. Ní Penn Memory Center, èrò olùdarí àjọ ni pé òótọ́ ni ìpilẹ̀ṣẹ̀ àti pé irọ́ jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ jẹ́ ohun tí ó yẹ nìkan nígbà tí ẹni náà kò lè lóye òótọ́ kan pàtó, àti pé ẹ kò gbọdọ̀ fi ojú ẹ̀gàn wo òtítọ́ rẹ̀ láé.

Ọ̀pọ̀ olùtọ́jú rí i pé ọ̀nà àárín ń ṣiṣẹ́: ìtùnú tí ó jẹ́ òótọ́ àti darí ọkàn lákọ̀ọ́kọ́ (“A ó dúró níbí lálẹ́ yìí, èmi sì wà pẹ̀lú yín”), láìjiyàn nípa ibi tí ilé wà.

Kí ni bí ó bá ń ṣẹlẹ̀ ní ọ̀sán ìrọ̀lẹ́ tàbí alẹ́ kọ̀ọ̀kan?

Àìsinmi tí ó bẹ̀rẹ̀ tàbí burú sí i ní ọ̀sán ìrọ̀lẹ́ ni a sábà máa ń pè ní àìsinmi ìrọ̀lẹ́ (sundowning). National Institute on Aging dábàá ìlànà tí ó dúró ṣinṣin, ìmọ́lẹ̀ oòrùn àti ìgbòkègbodò lójoojúmọ́, oorun ọ̀sán tí ó kéré ní ìrọ̀lẹ́, àti láìsí kọfí tàbí ọtí ní ìparí ọjọ́. Títan iná ṣáájú ìrọ̀lẹ́ tún lè ranni lọ́wọ́. Ìtọ́sọ́nà wa lórí àwọn ìgbòkègbodò ìtura ìrọ̀lẹ́ ní ìsọfúnni sí i.

Ṣíṣọ́ ààbò rẹ̀ bí ó bá gbìyànjú láti jáde

Bíbéèrè láti lọ sílé lè yọrí sí rírìn kiri. Alzheimer’s Association fojú díwọ̀n pé mẹ́fà nínú mẹ́wàá àwọn tí ń gbé pẹ̀lú dementia yóò rìn kiri ó kéré tán lẹ́ẹ̀kan.

Ẹ múra sílẹ̀ ṣáájú:

• Ẹ̀gbà ọwọ́ ìdánimọ̀ tàbí ti ìṣègùn pẹ̀lú orúkọ rẹ̀ àti nọ́ńbà fóònù yín, àti àkọlé nínú aṣọ rẹ̀. National Institute on Aging mẹ́nu ba MedicAlert àti ètò Safe and Found ti Alzheimer’s Association, èyí tí ó lè ná owó, tí ó sì jẹ́ ti US.
• Agogo ẹnu ọ̀nà tàbí ìṣọ́nà, àti àwọn àtìpa tí a fi sí òkè tàbí ìsàlẹ̀. Ẹ má ti ẹni náà mọ́lé nìkan láé.
• Fọ́tò tuntun tí ó sún mọ́ ojú, àti àtòjọ àwọn ibi tí ó lè lọ, bí ilé àtijọ́ tàbí ibi iṣẹ́.
• Ẹ sọ fún àwọn aládùúgbò tí ẹ gbẹ́kẹ̀lé, kí ẹ sì fún wọn ní nọ́ńbà yín.

Bí ó bá sọnù: ẹ bẹ̀rẹ̀ wíwá lẹsẹkẹsẹ; Alzheimer’s Association sọ pé a rí ọ̀pọ̀ ènìyàn láàrín 1.5 miles (nǹkan bí kìlómítà méjì ààbọ̀). Bí ẹ kò bá tíì rí i láàrín ìṣẹ́jú 15, ẹ pe nọ́ńbà pàjáwìrì ní agbègbè yín kí ẹ sì sọ pé ẹni náà ní dementia. Ẹ pe nọ́ńbà pàjáwìrì ní agbègbè yín lẹsẹkẹsẹ bí ẹnikẹ́ni bá wà nínú ewu.

Ìgbà wo ni ó yẹ kí n pe dókítà?

Ẹ pe dókítà rẹ̀ ní kíákíá bí bíbéèrè náà tàbí ìdàrúdàpọ̀ bá bẹ̀rẹ̀ lójijì, tàbí tí ó burú sí i gan-an láàrín wákàtí tàbí ọjọ́. National Institute on Aging sọ pé ìhùwàsí lójijì tàbí tí ń yí padà kíákíá, pàápàá lẹ́yìn àkóràn tàbí àyípadà oògùn, yẹ kí a ṣàyẹ̀wò lẹsẹkẹsẹ. Ìdàrúdàpọ̀ lójijì lè jẹ́ delirium, èyí tí NHS sọ pé ó nílò ìrànlọ́wọ́ kíákíá; àkóràn inú ọ̀nà ìtọ̀ jẹ́ ìdí tí ó wọ́pọ̀ nínú àwọn àgbàlagbà.

Ó tún ṣe ìrànlọ́wọ́ láti mẹ́nu ba àpẹẹrẹ tí ó dúró ṣinṣin ní ìpàdé tó kàn, nítorí ìrora, ìṣesí tí ó rẹlẹ̀, ìṣòro oorun tàbí àwọn àbájáde oògùn lè kópa gbogbo wọn.