Ne Ame Si Le Dementia Me Gblɔna Be Yeayi Aƒeme

«Medi be mayi aƒeme.» Na ƒome geɖe la, esia nye nya sesẽtɔwo dometɔ ɖeka si woase, vevietɔ ne ame si ŋu nèle kpɔm bɔbɔ nɔ woawo ŋutɔ ƒe akpata me. Edzɔna edziedzi, ate ŋu adzɔ le dementia ƒe afɔɖeɖe ɖe sia ɖe me, eye mɔ siwo fa tu eye woate ŋu awɔ dɔe li siwo dzi nàto aɖo eŋu. Axa sia ƒo nu tso nu si nya siawo fia zi geɖe, nu si nàgblɔ, nu siwo nàte ŋu awɔ le ɣeyiɣi ma me, kple ale si mianɔ dedie ŋu.

Nu ka tae ame si le dementia me gblɔna enuenu be yeayi aƒeme?

Zi geɖe la, «aƒeme» nye seselelãme wu teƒe aɖe. Alzheimer’s Society ɖe eme be efia akɔfafa kple dedienɔnɔ ƒe seselelãme, alo tsã ƒe aƒe, menye xɔa ŋutɔ o. Dementia ate ŋu ana xɔ siwo ŋu wònya nyuie nadze abe teƒe bubu ene, eye ame aɖe ate ŋu ase le eɖokui me be yele agbe ƒe ɣeyiɣi aɖe si va yi me, ɣeyiɣi si me woƒe aƒe nye woƒe ɖevime aƒe alo teƒe si wona wo viwo tsi le.

Nya siawo ate ŋu afia hã be nu bubu aɖe gblẽ le ɣeyiɣi sia me: dɔ le ewum, tsikɔ le ewum, ehiã be yeayi nugododeƒe, vevesese le eŋu, dzoxɔxɔ alo vuvɔ le ewum akpa, ɖeɖiteameŋu le eŋu, eɖe eɖokui ɖe aga, vɔvɔ̃ le eƒom, alo toɣliɖeɖe na wòtɔtɔ. National Institute on Aging yɔ vevesese, toɣliɖeɖe, aɖeɖeɖeaga, tɔtrɔ le gbesiagbe ɖoɖowo me kple atikewo be wonye nu siwo hea dzimaɖitsitsi vɛ.

Nu ka magblɔ ne wobia be yewoayi aƒeme?

Ðo ŋu ɖe seselelãmea ŋu, menye nyaawo ŋu o. Family Caregiver Alliance ɖo aɖaŋu be mègate kpɔ be yeaɖee afia be amea ƒe susu medze o: woƒe seselelãmewo nye nyateƒe, eya ta gbã la, tsɔ akɔfafa kple kakaɖedzi ɖo eŋu, emegbe nàfia mɔe yi nu bubu gbɔ blewuu.

Nyagbɔgblɔ siwo kpena ɖe ame ŋu zi geɖe:

• Yɔ seselelãmea ŋkɔ. «Edze abe ɖe nèle aƒeme dim vevie ene.»
• Ka ɖe edzi nɛ. «Èle dedie le afisia, eye mele gbɔwò.» Alzheimer’s Association ɖo nya bɔbɔe siawo ɖa be: «Èle dedie le afisia.»
• Kpe wo be woaɖo ŋku nuwo dzi. «Gblɔ nu tso wò aƒe ŋu nam. Aleke wò nuɖaze nɔ?» Biabia tso tsã ƒe nuwo ŋu fa akɔ na ame wu biabia tso egbe ŋu.
• Na mianɔ nu wɔm ɖekae. «Mína míano tii gbã,» alo «Àte ŋu akpe ɖe ŋunye le awu siawo ŋu a?»

Gbe fafɛ kple asi dada ɖe alɔ ŋu, ne wolɔ̃ asikaka, ate ŋu agblɔ nu geɖe wu nyaawo.

Nu kawoe mele be mawɔ o?

• Nyaʋiʋli alo numeɖeɖe. «Afisiae nènɔna fifia» alo «Aƒe siae nye wò ƒe blaene sɔŋ» bia tso wo si be woaxɔ nu si dementia nana wòsesẽna be woaxɔ, eye esia ate ŋu ana woase le wo ɖokui me be yewole gbegblẽm.
• Nyabiabia fũu akpa. «Mèɖo ŋku edzi oa?» alo «Adrɛs kae nye ema?» tsɔa nyaƒoɖeamenu kpena ɖe eŋu.
• Ʋɔtru tutunu kple dziku. Ne wodo ta ɖa be yewoadzo la, fa tu eye nàzɔ kpli wo. Azɔlizɔzɔ kpui aɖe ɖekae zi geɖe ɖea dzodzroa dzi.
• Nuwɔwɔ kaba. Na ɣeyiɣi wo be woaƒo nu tso aƒeme ŋu hafi nàtrɔ nya la.

Nu siwo nàte ŋu awɔ le ɣeyiɣi ma me

Ne èse woƒe seselelãmea gɔme vɔ la, nu bɔbɔe aɖe si ŋu wònya, si fa tu, ate ŋu aɖe woƒe susu ayi nu bubu dzi evɔ mègbe woƒe seselelãmea o.

1. Kpɔ aƒeme kple ƒome ƒe fotowo. Trɔ axawo eye nàgblɔ nya ʋɛ aɖewo (abe «Kpɔ abɔ ma ɖa» ene) ɖe nyabiabia teƒe. Le telefon alo tablɛt dzi la, Photo pairs trɔa mia ŋutɔ ƒe ƒomefotoawo zua foto sɔsɔ kple foto ƒe fefe bɔbɔe, eye fotowo nɔa wò mɔ̃a dzi.
2. Ƒo nu tso aƒeme ŋu. Conversation cards naa dzeɖonya siwo ku ɖe aƒewo, nuɖazewo, aƒelikawo kple azãŋkekewo ŋu, eye ŋuɖoɖo si sɔ alo mesɔ o aɖeke meli o.
3. Ɖo ha siwo wolɔ̃na. National Institute on Aging yɔ ha siwo fa akɔ na ame be wonye mɔ siwo dzi woato aɖe dzimaɖitsitsi dzi. Kpɔ míaƒe ha ƒe nuwɔnawo.
4. Na nuɖuɖu alo nunono wo. Dɔwuame kple tsikɔ ate ŋu adze abe dzimaɖitsi ene. Tii alo nuɖuɖu si wolɔ̃na hã nye aƒeme ƒe dzidzɔ sue aɖe.
5. Yi azɔlizɔzɔ alo nɔ gota. Zɔzɔ kple ŋkekea ƒe kekeli kpena ɖe ame ŋu, vevietɔ ne wòle ŋkeke me kaba.
6. Na dɔ aɖe si ŋu wonya. Awu lolɔ̃, gatagbadzɛwo ɖoɖo ɖe ɖoɖo nu alo numiemiewo tsɔtsɔ tsi ate ŋu agbugbɔ aƒeme ƒe seselelãmea vɛ.
7. Wɔ nu sia nu blewuu. Tsi television, ɖe toɣliɖeɖe kple kekeli sesẽ dzi kpɔtɔ, eye miate ŋu awɔ gbɔgbɔtsɔtsɔ fafɛ ƒe ɣeyiɣi kpui aɖe ɖekae.

Ne susu ɖeka mewɔ dɔ o la, gate bubu kpɔ emegbe. Ne mia kple evea mienɔ anyi kpoo ɖekae la, eya hã nye nu nyui.

Kpɔ nu si nàte ŋu aɖɔ ɖo

Alzheimer’s Society ɖo aɖaŋu be nàŋlɔ ɣeyiɣi siwo me biabia sia dzɔna ɖi, abe do ŋgɔ na nuɖuɣi, le amedzrowo ƒe vava megbe, alo le fiẽ me ene. Ne èkpɔ ɖoɖo aɖe la, ana wòanɔ bɔbɔe be nàwɔ ɖoɖo do ŋgɔ.

Enyo be magblɔ aʋatso fafɛ a?

Esia nye nya si ŋu wodzroa nu le vevie, eye ƒome siwo bua ame ƒe nyawo va ɖoa teƒe vovovowo. Alzheimer’s Society gblɔ be ŋuɖoɖo ɖeka si sɔ na ame sia ame aɖeke meli o: aʋatso ate ŋu ana ame aɖewo nagaɖo ŋu ɖe ame ŋu wu, eya ta tia nu si nyo na ame si ŋu nèle kpɔm eye nànɔ anyi ɖe eŋu. Le Penn Memory Center la, mɔfiafiala eveawo dometɔ ɖeka ƒe susu enye be nyateƒea nye gɔmedzedze, eye aʋatso fafɛ dze ko ne amea mate ŋu ase nyateƒe aɖe gɔme o, eye be mele be nàɖe alɔme le woƒe nukpɔsusu ŋu gbeɖe o.

Ame geɖe siwo le ame dzi kpɔm kpɔe be mɔ titina aɖe wɔa dɔ: akɔfafa si nye nyateƒe kple mɔfiafia bɔbɔe gbã («Míanɔ afisia egbe fiẽ, eye mele gbɔwò tututu»), evɔ womawɔ nyaʋiʋli tso teƒe si aƒea le ŋu o.

Nuka mawɔ ne edzɔna gbe sia gbe le ŋdɔ me alo fiẽ me?

Ne dzimaɖitsi dzea egɔme alo gblẽna ɖe edzi le ŋdɔ me lɔƒo la, woyɔa eŋkɔ zi geɖe be fiẽ me tɔtɔ (sundowning). National Institute on Aging ɖo aɖaŋu be ɖoɖo si li ke nanɔ anyi, ŋdɔkutsu ƒe kekeli kple nuwɔna nanɔ gbesiagbe, ŋdɔlɔlɔ̃ geɖe megaɖo fiẽ o, eye coffee alo aha megano fiẽ o. Kekeli siwo wosi do ŋgɔ na fiẽɖoɖo hã ate ŋu akpe ɖe ŋu. Míaƒe mɔfiame si ku ɖe nuwɔna siwo fa tu le ŋdɔ me lɔƒo ŋu la gblɔ nu geɖe wu.

Ale si nàkpɔ wo ta ne wodi be yewoadzo

Ne wogblɔ be yewoayi aƒeme la, ate ŋu ana woatsa azɔli ayi teƒe bubu. Alzheimer’s Association bu akɔnta be ame siwo le agbe nɔm kple dementia dome ame ade le ewo ɖe sia ɖe me atsa azɔli ayi teƒe bubu zi ɖeka ya teti.

Wɔ ɖoɖo do ŋgɔ:

• Alidziblanu alo dɔnɔkɔdziblanu si dzi woƒe ŋkɔ kple wò telefon xexlẽdzesi le, kple ŋkɔdzesiwo le woƒe awuwo me. National Institute on Aging yɔ MedicAlert kple Alzheimer’s Association Safe and Found ƒe ɖoɖoa ŋkɔ, si ate ŋu abia ga.
• Ʋɔtru ƒe gbeɖiɖi alo nuxlɔ̃ame, kple gaƒoƒowo siwo woda ɖe dzi alo anyi. Mègatu ame si ŋu nèle kpɔm ɖe aƒe me ɖeɖe o.
• Foto yeye si te ɖe wo ŋu, kple teƒe siwo woate ŋu ayi, abe woƒe tsã aƒe alo dɔwɔƒe ene, ƒe xexlẽdzesi.
• Gblɔe na aƒelikawo siwo dzi nèka ɖo, eye nàna wò telefon xexlẽdzesi wo.

Ne womekpɔ wo o: dze didi gɔme enumake; Alzheimer’s Association gblɔ be wokpɔa ame geɖe le kilometa 2.4 me. Ne mèkpo wo le aɖabaƒoƒo 15 megbe o la, yɔ 112 eye nàgblɔ be dementia le ame si ŋu nèle kpɔm ŋu. Yɔ 112 enumake ne ame aɖe le afɔku me.

Ɣekaɣie wòle be mayɔ dɔdala?

Yɔ woƒe dɔdala enumake ne biabia alo tɔtɔ dze egɔme kpata, alo va le gbegblẽm wu le gaƒoƒo alo ŋkeke ʋɛ aɖewo me. National Institute on Aging gblɔ be ele be woakpɔ nuwɔna si trɔ kpata alo si le tɔtrɔm kabakaba, vevietɔ le dɔléle alo atike ƒe tɔtrɔ megbe, enumake. Tɔtɔ si dzɔna kpata ate ŋu anye delirium, si NHS gblɔ be ehiã kpekpeɖeŋu kaba; adudɔléle nye nu si hea esia vɛ zi geɖe le ame tsitsiwo ŋu.

Enyo hã be nàgblɔ ɖoɖo si li ke ŋu nya le kpekpe si kplɔe ɖo me, elabena vevesese, nuxaxa, alɔ̃dɔdɔ ƒe kuxiwo alo atike ƒe ŋusẽkpɔɖeamedzi ate ŋu akpɔ gome le eme.