Аҭак кьаҿ
Адеменциа змау ауаҩы ҩныҟа дцарц канҭахуа, «аҩны» ҳәа анаҳәо аҩны аҭыӡқәа ракәӡом изызхәыцуа, ашәарҭадареи аҭынчреи ма аԥсҭазаара аԥхьатәи аамҭақәа ракәзар ҟалоит. ҩныҟа дшыҟоу аимак маҷамырҭын. Ицәанырра дицҵа, ашәарҭадара дшало иҳәа, иҩны аӡбахә иазҵаа, анаҿ асахьақәа, амузика, ачара, амҩахәасра ма имариоу аусқәа уиаҵәа. Иагозар амла, аӡы, атуалет ма ахьаа гәаҭа. Уи ӷәӷәала иалабжьазҭгьы, аҳаким иахь шьҭахьа.
- «Сара сҩныҟа сцарц сҭахуп» иаанаго еснагь адрескәа ракәӡом, «аҭынчра ма ашәарҭадара сымаӡам» ҳәа ауп.
- ҩныҟа дшыҟоу уимакизар, игәаҟра еиҳа иӷәӷәахар ҟалоит. Иажәақәа ракәымкәа, ицәанырра уаҿлымҳазааит.
- Иҩны аӡбахә уиҳәарц уаҳәа, анаҿ асахьақәа, амузика, аӡы, амҩахәасра ма имариоу аусқәа урыдигала.
- Ириашатәу аганахьала гәаҭа: амлакра, аӡҭахара, атуалет, ахьаа, аԥхарра ма ахьҭа, ашара, ауадаҩра.
- Ахәылбысхара еснагь акәзар, уи ахәылбысхатә ҭынчмызроуп; аиԥшылоу рафик акала аԥшаара еиӷьхоит.
- Дцарц иҽаниазҵәо ашәарҭадара ухылаԥш, ицәырҵуа аиҭакра ӷәӷәақәа раан аҳаким диҳәа.
Ари адаҟьаҿы (9 аҟәшақәа)
«Сара сҩныҟа сцарц сҭахуп.» Аҭаацәарақәа рацәа рзы ари аҳаракырақәа рахьтә иуадаҩӡоу ак ауп, еиҳарак ухаҭа изхылаԥшуа ауаҩы ихаҭа иҩны дтәаны даныҟоу. Ари адеменциа анҵыра асахьа амоуп, шамахамзар иарбан ეტапызгьы ицәырҵыр алшоит, уи аҭынчреи аҭакрақәеи рыла аҭак аҭара шәылшоит. Ари адаҟьа иаҳнарбоит урҭ ажәақәа ирыбжьу, шәиҳәаша, уажәнатә еиӷьхар алшо ахәмаррақәа, насгьы ашәарҭадара шьақәырӷәӷәаша.
Избан адеменциа змау ауаҩы ҩныҟа дцарц зыҭаху?
Еиҳарак «аҩны» ҳәа анаҳәо аҭыԥ аасҭа ацәанырра ауп. Alzheimer’s Society ари аҭынчреи ашәарҭадареи рцәанырра ҳәа иазнеиуеит, ма аԥсҭазаара аԥхьатәи аамҭақәа рахьтә аҩны. Адеменциа иахҟьаны аҩны уадақәа бзиаӡаны иахьидыруаз ҿыц ицәырҵуа ҟалоит, насгьы уаҩы дихәыцуазар ҟалоит ихәыҷра аҩны дшыҟоу ма ихәыҷқәа данреиҳабжьаз аамҭаҿ.
Убасгьы урҭ ажәақәа уажәи аамҭазы даҽакы шыҟоу удырбор алшоит: амлакра, аӡҭахара, атуалет аҭахра, ахьаа, аԥхарра ма ахьҭа, ауадаҩра, ма ашара ацәанырра. National Institute on Aging аҭынчмызра зыхҟьо ирыԥхьаӡоит ахьаа, ашара, ахәшәқәа рыԥсахра, насгьы агәрарцара.
Иҳәатәузеи ҩныҟа дцарц аниҳәо?
Иажәақәа ракәымкәа, ицәанырра уаҿлымҳазааит. Family Caregiver Alliance агәра гаара шаԥырҵо аадырԥшуеит: ицәанырра ииашоуп, убри аҟынтә раԥхьа аҭынчреи ашәарҭадареи днарга, анаҿ егьырҭ аусқәа рахь шәиага.
Ацхыраара зҭо ажәақәа:
- Ацәанырра ахьӡ аҭара. «Уҩны уахәыцуа иҟоушәа убоит.»
- Агәраргара. «Ара шәарҭадара умоуп, сара уцны сахьыҟоуп.» Alzheimer’s Association имариоу ажәақәа уҳәарц шәаднагалоит: «Ара шәарҭадара умоуп.»
- Агәалашәарақәа рахь аԥхьара. «Уҩны аӡбахә суҳәа. Уҩны аҩныҵҟа ишԥаҟаз?» Аԥхьатәи аамҭақәа рӡбахә агара еиҳа иманшәалоуп иахьатәи амш аасҭа.
- Ацҵара алабжьара. «Раԥхьа ачаи ҳажәыр ҳхәасит», ма «Ари ахылԥақәа рыҭыхраҿ усыцхраама?»
Шьҭахьтәи абыжь бзиеи анапахьы аҵакра маҷки, дирхәозҭгьы, ажәақәа раасҭа еиҳа иҵабыргуп.
Иҟаҵатәымзеи?
- Аимак ма аиҿцәажәара. «Уара ара унхоит» ма «Ара 40 шықәса унхоит» аҳәара адеменциа змау ауаҩы иадыркыларц ауадаҩра ду иаҭахуп, уи ииашамзаршәа данырбоит.
- Азҵаарақәа рыҭара. «Иугәалашәоума?» ма «Адрес шәазеи?» ҳәа аҳәара ахьанҭара ацнарҵоит.
- Ашә аҿы аԥыжәара. Дцарц иҽаниазҵәо, шәгәы шәырҭынч, дицны шәхәас. Аицхәасра маҷ уи иҽаниазҵәо дҭынчхар алшоит.
- Агәырӷьра. Уҩны аӡбахә уиҳәарц аамҭа иҭа, анаҿ атема шәыԥсах.
Уажәи аамҭазы ицхырааша аусқәа
Ацәанырра шәабалак ашьҭахь, аҭынч, еицырдыруа аусқәа агәраргара аԥсахуеит.
- Аҭаацәеи аҩни рсахьақәа рахь ахәаԥшра. Адаҟьақәа шәарԥа, акомментариқәа ҟашәҵа («Ари абахча гәаҭа»), азҵаарақәа маҷ шәҭа. Асмартфон ма планшет аҿы, Photo pairs шәхаҭа шәҭаацәа рсахьақәа рла ахәмарра шәаднагалоит, асахьақәагьы шәгәы иҭынчны шәтелефон аҿы инхоит.
- Аҩны аӡбахә ацәажәара. Conversation cards аҩны, агуманитарра, агәылацәа, абайрамқәа рганахьала азҵаарақәа амоуп, ииашоу аҭакқәа дара-дара иаҭахӡам.
- Бзиа иибо амузика аҿакра. National Institute on Aging аҭынч амузика агәаҟра аԥырхадара иалшо акакәны иаанарԥшуеит. Шәахәаԥш ҳ-music activities.
- Аӡы ма афатә маҷк аҭара. Амлакреи аӡҭахареи аҭынчмызра иеиԥшхар ҟалоит. Ачаи ма бзиа иибо афатә аҩны аҭынчра ацәанырра иацуп.
- Амҩахәасра ма амраҿы аҭгылара. Аныҟәареи алашареи ацхыраара ҟанаҵоит, еиҳарак аҽны.
- Еицырдыруа аус иҭара. Амаҭәа аиҵарҳәара, аԥсақәа ргәаҭара ма ашәҭқәа ӡы рыҭара аҩны ахадара ацәанырра еиҭа рзаанарԥшыр ҟалоит.
- Зегьы аҭынчра. Ателевизор шәаҿых, ашареи аԥхарреи шәырмаҷ, насгьы аицҭынчразы calm breathing шәахәаԥш.
Акы шәҽазышәшәар имцазар, ашьҭахь даҽакы шәҽазышәшәа. Аҭынч аицтәарагьы алҵшәа бзиоуп.
Ириашатәу аганахьала агәаҭара
| Агәаҭара | Иҟаҵатәу |
|---|---|
| Амлакра ма аӡҭахара | Аӡи афатә маҷки шәиҭа |
| Атуалет аҭахра | Атуалет шәиага, аҭынчрала, аимадарақәа рыда |
| Ахьаа ма агәаҟра | Ихы дамыхьӡозар, ахәҭақәа дрыкәшозар, аҳаким иҳәа |
| Аԥхарра ду ма ахьҭа | Амаҭәа ԥсах ма ауада атемпература иашаҵа |
| Ашара ма ауаа рацәара | Иҭынчу ауадахь шәиага, ателевизор шәаҿых |
| Ауадаҩра ма аԥхасҭа | Аԥсшьара, ауада маҷк алашара аҵакра, амузика |
| Ахәылбысхара | Ахәылбысхатә ҭынчмызра ахәҭа шәахәаԥш |
Alzheimer’s Society аамҭақәа ргәаҭара шәаднагалоит: афара аԥхьа, асасцәа ршьҭахь ма ахәылбысха. Ари аԥхьаҟа шәпланқәа еиҳа ириашоит.
Маҷк амҵҳәара ҟалома?
Ари аиҿцәажәара дууп, аҭаацәарақәагьы иара аиԥшымкәа иазнеиуеит. Alzheimer’s Society иҳәоит акзаатәи аҭак шыҟам: амҵҳәара ауаҩы игуманитарра еиҳа иԥырхазар ҟалоит, убри аҟынтә ауаҩы изы зегь раасҭа еиӷьу шәхәыц. Penn Memory Center аҿы аҳакимцәа ирыԥхьаӡоит аиаша хадароуп, аха маҷк амҵҳәара аҭынчра иахьаҵанакуа аамҭақәа раан ауп иахьахәҭоу, ауаҩы идунеихәаԥшышьагьы шәаламшәашаит.
Аҭаацәа рацәа агәҭатәи амҩа иалхуеит: ииашоу аҭынчреи егьырҭ аусқәа рахь аиагареи («Иахьа ара ҳаанхоит, сара уцны сахьыҟоуп»), аҩны ахьыҟоу аимак маҷамырҭын.
Ахәылбысхара еснагь иҟалозар иҟаҵатәузеи?
Ахәылбысхара аҭынчмызра еиҳа иӷәӷәахар sundowning ҳәа иашьҭоуп. National Institute on Aging аиԥшылоу рафик, амра ашара, амҩахәасра, ахәылбысха аԥсшьара маҷкра, кофеи алкоголи аҟәыхра аларҵоит. Лашара аҿакрагьы ацхыраара ҟанаҵоит. Ҳ-calm late-afternoon activities аҿы еиҳа рацәаны иҟоуп.
Димцарц ашәарҭадара шьақәырӷәӷәатәу
ҩныҟа дцарц аниҳәо диӡыр ҟалоит. Alzheimer’s Association аҳәарала, адеменциа змау ауаа 10 рахьтә 6 диӡуеит шамахамзар знык.
Аԥхьаҟа шәазыхиазар:
- Ихьӡи шәтелефон номери зну абирка ма абраслет, амаҭәа аҿы апаспорт. National Institute on Aging апрограммақәа ирылацәажәоит.
- Ашә аҿы асигнал, шәырҭадара аԥсахрақәа. Ауаҩы ихала данҭарку дшәымцын.
- Асахьа ҿыц, насгьы дцар алшо аҭыԥқәа рсиа.
- Агәра зго агәылацәа шәырҳәа, шәтелефон шәырҭа.
Диӡзар: иаразнак аԥшаара шәалаге; Alzheimer’s Association иаҳнарбоит ауаа рацәа 1.5 миль (2.4 км) рыҩнуҵҟа шырԥшаауа. Минут 15 рыҩнуҵҟа шәимбазар, 112 шәаси, ауаҩы адеменциа шимоу шәҳәа. Ашәарҭара ду ҟазар, иаразнак 112 шәаси.
Аҳаким дзысԥхьатәузеи?
Ари аҭахра ма аилкаамра ӷәӷәала ицәырҵзар ма сааҭқәак рыҩнуҵҟа еиҳа ихьанҭахар, аҳаким иахь дылга. National Institute on Aging иҳәоит ӷәӷәала ицәырҵуа аҭагылазаашьа, еиҳарак аинфекциа ма ахәшә ҿыцқәа рышьҭахь, иаразнак гәаҭароуп ҳәа. Ӷәӷәала ицәырҵуа аилкаамра делириум акәзар ҟалоит, NHS ишаҳнарбо ала уи цхыраара иаҭахуп; ахшаратә инфекциақәа еиҳа ихьанҭоу сентиаҿ ицәырҵуеит.
Убасгьы аҳаким диԥылара аан аҭынчмызра асиа аадырԥшыр бзиоуп, ахьаа, агәкаҳара, ацәара ауадаҩрақәа ма ахәшәқәа рахьтә ицәырҵуа агәаҟрақәа рҿы.
Еицырзеиԥшу азҵаарақәа
Избан адеменциа змау сан ҩныҟа дшыҟоугьы ҩныҟа дцарц заҭаху?
Адеменциа иахҟьаны аҩны уадақәа бзиаӡаны иахьидыруаз ҿыц ицәырҵуа ҟалоит, убасгьы уаҩы дихәыцуазар ҟалоит аԥсҭазаара еиҳа ираԥхьатәи аамҭаҿ дшыҟоу. «Аҩны» иаанагозар ҟалоит ихәыҷра аҩны ма шәарҭадарала аҟазаара ацәанырра. Даншыҟоу аилкаара аасҭа, ицәанырра иаҭаартәа уҿцәажәар еиӷьуп.
Иҳәатәузеи ҩныҟа дцарц аниҳәо?
Ус аҳәара шәалшоит: «Ара шәарҭадара умоуп, сара уцны сахьыҟоуп», нас: «Уҩны аӡбахә суҳәа». Изыӡырҩ, асахьа ма ашәа дидгала, аӡы диржә ма имаҷны шәахәас. «Уахьыҟоу уҩны ауп» ҳәа уириашар машәыршәа, иуҳәа иаҵанакуеит уи ииашамзаршәа.
«Анаҿ ҳацоит» ҳәа аҳәара ҟалома?
Аҭаацәеи адеменциа аганахьала аспециалистцәеи ари аиԥшымкәа иазнеиуеит. Раԥхьа ииашоу аҭынчреи егьырҭ аусқәа рахь аиагареи хадароуп, аха уи иаҭаху аамҭақәа раан маҷк амҵҳәара ахархәара ҟалоит, аиаша агәаҟра еиҳа иацумырзар. Шәалырхуа иаҳәашьа еснагь патуқәҵарала иҟазароуп, ауаҩы идунеихәаԥшышьа шәаламшәашаит.
Аҩны аҟынтәи дцозар иҟаҵатәузеи?
Шәгәы шәырҭынч, димԥыжәакәа дицны шәца; имаҷны шәцын шәхәасар уи иҽаниазҵәо дҭынчхар алшоит. Аԥхьаҟа ашәарҭадара азхәыц: ахьӡ зну абирка, ашә аҿы асигнал, асахьа ҿыц. Диӡзар, уажәнатә шәиԥшаара шәалаге, минут 15 рыҩнуҵҟа шәимбазар 112 шәаси, ауаҩы адеменциа шимоу шәҳәа.
Аҳаким дзысԥхьатәузеи?
Ари аҭахра ма аилкаамра ӷәӷәала ицәырҵзар ма сааҭқәак рыҩнуҵҟа еиҳа ихьанҭахар, аҳаким иахь дылга, еиҳарак аԥхарра ахьыҟоу, ахәшә ҿыцқәа анырҭо ма ахшара ацәырҵра асимптомқәа аныҟоу. Ӷәӷәала ицәырҵуа аилкаамра делириум акәзар ҟалоит, уи цхыраара иаҭахуп. Ашәарҭара ҟазар, иаразнак 112 шәаси.
Ахыҵхырҭақәа
Ҳара ари адаҟьа зықәгәыӷуа аиҿкаарақәеи аҭҵаарақәеи рахь ҳрыдҳәалоит. Адаҟьа анырҿыцыз зегьы гәаҭан.
- 'I want to go home' - What to say to someone with dementia in care · Alzheimer's Society
- Difficult questions and telling the truth to a person with dementia · Alzheimer's Society
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Wandering · Alzheimer's Association
- Anxiety & Agitation · Alzheimer's Association
- Coping With Alzheimer's Behaviors: Wandering and Getting Lost · National Institute on Aging
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging
- Sudden confusion (delirium) · NHS
- When is it OK to tell a white lie to someone living with Alzheimer's disease? · Penn Memory Center