Ni Goleva Wasoma na Vale e Dua e Tiko Vua na Dementia

« Au via lako ki vale. » Vei vuqa na matavuvale, oqo e dua na ka dredre sara me rogoci, vakabibi ni tiko ga ena rumu ni tiko na tamata o qaravi tiko. E ka e dau yaco, e rawa ni yaco ena dua ga na ituvaki ni dementia, ka tiko na sala vakacegu ka rawarawa mo sauma kina. Na tabana oqo e vakamacalataka na kena ibalebale na vosa oqo, na ka mo kaya, na ka e rawa ni vukea ena gauna oqori, kei na sala mo taqomaki kina.

Na cava e dau kerea wasoma kina na vale e dua e tiko vua na dementia?

Vakavuqa, na « vale » e dua na nanuma, sega ni dua na vanua. Na Alzheimer’s Society e vakamacalataka me dua na nanuma ni vakacegu kei na taqomaki, se dua na vale mai na gauna e liu, sega ni na vale dina. Na dementia e rawa ni vakavuna me vaka na sega ni kilai na rumu e kilai tu, ka rawa ni nanuma e dua na tamata ni sa bula tiko ena dua na gauna e liu ni nona bula, ni « vale » o ya na vale ni nona gauna gone se na vanua a susuga kina na luvena.

Na vosa oqo e rawa tale ga ni ivakatakilakila ni dua tale na ka e yaco tiko ena gauna oqo: sa viakana, viagunu, via lako ki na valelailai, sa mosi, sa katakata se batabata, sa oca, sa tu duadua, sa rere, se sa lomalomarua ena rorogo. Na National Institute on Aging e cavuta na mosi, na rorogo, na tu duadua, na veisau ena ivakarau kei na wainimate me vu ni yalolailai.

Na cava me’u kaya ni kerea na vale?

Sauma na nona nanuma, sega na nona vosa. Na Family Caregiver Alliance e vakasalataki me kakua ni tovolei me vakadinadinataka ni sa cala na tamata: e dina na nona nanuma, o koya gona mo sauma taumada ena veivakacegui, qai toso vakamalua ki na dua tale na ka.

Na vosa e rawa ni vukea:

• Vakayacora na nanuma. « E vaka ni o nanumi tiko na nomu vale. »
• Vakadeitaka. « O sa taqomaki eke, au na tiko vata kei iko. » Na Alzheimer’s Association e vakatura na vosa rawarawa « O sa taqomaki eke. »
• Sureta na vakanananu. « Talanoataka mada vei au na nomu vale. A vakaevei na nomu valenisili? » Na taro me baleta na gauna e liu e dau rawarawa cake mai na taro me baleta na nikua.
• Solia e dua na ka me caka vata. « Me da gunuva mada e dua na ti taumada, » se « O rawa ni vukei au ena isulu oqo? »

E dua na domo ni vosa malumalumu kei na tarai ni ligana, ke vinakata, e rawa ni vosa vakaukauwa cake mai na vosa.

Na cava me’u levea?

• Na veiletitaki se na vakamacalataka vakabalavu. « O sa tiko eke oqo » se « Oqo na nomu vale ena 40 na yabaki » e kerea vua me ciqoma e dua na ka e vakadredretaka na dementia, ka rawa ni nanuma kina ni tukuni vua ni sa cala.
• Na veitarogi. « O sega beka ni nanuma? » se « Na cava na nomu itikotiko? » e kuria na leqa.
• Na tarovi ni katuba ena cudru. Ke via lako tani, tiko ga vakacegu ka taubale vata kei koya. E dau vakamalumutaka na gagadre e dua na taubale lekaleka vata.
• Na totolo. Solia na gauna me talanoa kina me baleta na vale ni bera ni o veisautaka na ulutaga.

Na ka e rawa ni vukea ena gauna oqori

Ni o sa vakadeitaka oti na nona nanuma, e dua na ka vakacegu ka kilai e rawa ni veisautaka na nona vakasama ka sega ni beca.

1. Raica na itaba ni vale kei na matavuvale. Vukica na tabana ka tukuna e dua na vosa (« Raica na iteitei oqori ») ka kakua ni taro. Ena talevoni se tablet, na Photo pairs e veisautaka na nomu itaba ni matavuvale me dua na qito veiganiti malumalumu, ka na itaba e tiko ga ena nomu misini.
2. Talanoa me baleta na vale. Na Conversation cards e solia na veitarogi wavoki me baleta na vale, na valenisili, na itokani voleka kei na solevu, ka sega na isau dodonu.
3. Vakatagi na sere e taleitaka. Na National Institute on Aging e cavuta na sere malumu me dua na sala me vakaceguya na yalolailai. Raica na noda ka me baleta na sere.
4. Solia e dua na kakana lailai se dua na gunu. Na viakana kei na viagunu e rawa ni vaka na sega ni dau dabe vakacegu. E dua na bilo ti se dua na kakana e taleitaka e dua tale ga na ivakarau lailai ni tiko e vale.
5. Lako ena taubale se dabe e tautuba. Na toso kei na rarama ni siga e vukea, vakabibi ena imatai ni siga.
6. Solia e dua na cakacaka e kilai. Na lobika ni isulu, na tuvatuva ni iyaya ni kana se na suiva ni kau e rawa ni vakalesuya tale na nanuma ni qarava na vale.
7. Vakamalumalumutaka na ka kece. Bokoca na retioyaloyalo, vakalailaitaka na rorogo kei na rarama kaukauwa, ka tovolea e dua na cegu lailai ni icegucegu vakamalua vata.

Ke sega ni yaga e dua na ka, tovolea tale e dua ena dua tale na gauna. Na dabe vata ga vakadua e dua tale ga na ka vinaka.

Raica e dua na vu ni leqa o rawa ni walia

Na Alzheimer’s Society e vakatura mo maroroya e dua na ivolatukutuku lekaleka ni gauna e yaco kina na kerekere, me vaka ni bera ni kana, ni oti na ilakolako ni vulagi, se ni sa yakavi. Na ivakarau e vakarawarawataka na vakarautaki taumada.

E dodonu beka me tukuna e dua na lasu malumalumu?

Oqo e dua na veivosaki dina, ka duidui na vanua era yacova kina na matavuvale yalololoma. Na Alzheimer’s Society e kaya ni sega e dua na isau dodonu duadua: na ka sega ni dina e rawa ni vakavuna eso me vakatataro vakalevu cake, o koya mo vakatulewa na ka e vinaka duadua vei koya ka mo tudei. Ena Penn Memory Center, na rai ni co-director ni na ka dina na ivakarau, ka e rawa ni vinaka na lasu malumalumu wale ga ni sega ni rawa ni ciqoma e dua na ka dina na tamata, ka mo kakua sara ni vakalialiai na nona rai.

E vuqa na dauqaravi era kunea e dua na sala e loma donu: na veivakacegui dina kei na veisautaki vakamalua taumada (« Eda na tiko eke ena bogi nikua, au sa tiko eke vata kei iko »), ka sega ni veiletitaki me baleta na vanua e tiko kina na vale.

Vakacava ke yaco ena veiyakavi?

Na sega ni dabe vakacegu e tekivu se ca cake ena yakavi e dau vakatokai me sundowning. Na National Institute on Aging e vakatura e dua na ituvatuva tudei, na rarama ni siga kei na cakacaka ena veisiga, me lailai na moce ena yakavi, kei na levei ni kofi se alakaolo ena yakavi. Na waqa ni cina ni bera ni butobuto e rawa tale ga ni vukea. Na noda ivakasala me baleta na ka vakacegu ena yakavi e tiko kina eso tale na ka.

Taqomaka na nona bula ke via lako tani

Na kerekere me lako ki vale e rawa ni yaco me lako vakaveitalia. Na Alzheimer’s Association e vakadiria ni ono ena tini na tamata era bula vata kei na dementia era na lako vakaveitalia ena dua na gauna.

Vakarautaka taumada:

• E dua na ivovo ni ID se ivovo ni bula e tiko kina na yacana kei na nomu naba ni talevoni, kei na ivakatakilakila ena nona isulu. Na National Institute on Aging e cavuta na MedicAlert kei na parokaramu ni Alzheimer’s Association Safe and Found, ka rawa ni saumi kina eso na ilavo.
• E dua na ivakatagi ni katuba se alarm, kei na loka e biu e cake se e ra. Kakua sara ni loka vua na tamata ni sa tu duadua.
• E dua na itaba vou ni matana, kei na dua na lisi ni vanua e rawa ni lako kina, me vaka na nona vale se vanua ni cakacaka e liu.
• Tukuna vei ira na itokani voleka o nuitaka, ka solia vei ira na nomu naba.

Ke yali: tekivu vakasaqara sara; na Alzheimer’s Association e tukuna ni vuqa era kune ena loma ni 1.5 na maile. Ke o se bera ni kunea ena loma ni 15 na miniti, qiri na 911 ka tukuna ni tiko vua na tamata na dementia. Qiri na 911 sara ga ke dua e tiko ena rerevaki.

Na gauna cava me’u qiri kina na vuniwai?

Qiri vakatotolo na nona vuniwai ke tekivu vakasauri na kerekere se na veilecayaki, se sa ca sara vakalevu ena vica na aua se siga. Na National Institute on Aging e kaya ni na itovo e veisau vakasauri se totolo, vakabibi ni oti e dua na mate se na veisau ni wainimate, e dodonu me raici vakatotolo. Na veilecayaki vakasauri e rawa ni delirium, ka na NHS e kaya ni gadrevi kina na veivuke totolo; na mate ni urinary tract e dua na vu ni leqa e dau yaco vei ira na qase.

E yaga tale ga mo tukuna na ivakarau tudei ena sikovi ni vuniwai tarava, baleta na mosi, na lomabibi, na leqa ni moce se na revurevu ni wainimate e rawa ni vakavuna tale ga.