Omundu ngu ma hupu n’otjindjumba tja pura okutaura konganda

“Me vanga okutaura konganda.” Kozomazumo ozengi ihi otjiṋa otjizeu okuzuva, tjinene indu omundu ngu mo rikendere tje haama mondjuwo ye omuini. Oviṋa mbi vi tjitwa potuingi, nu mavi yenene okutjitwa moruveze ngamwa aruhe rwotjindjumba, nu pe nomiano omipore vyokuzira. Ombapira ndji mai hungire kutja omambo nga potuingi maye hee tjike, oviṋa mbi mo hungire, oviungura mbi mavi yenene okuvatera moruveze ndwo, nokukara mondjeverero.

Omena ratjike omundu ngu ma hupu n’otjindjumba tje mu pura aruhe okutaura konganda?

Potuingi, “konganda” ongaro okukapita oruveze. Alzheimer’s Society i tja i ri ongaro yokumuna ouwa nondjeverero, poo ondjuwo ndja ri ko rukuru, nungwari ka yondjuwo ndjo oveni. Otjindjumba matji tjiti kutja ozondjuwo nḓa zikamisiwa ze kare otjipuka otjipe, nomundu ma yenene okumuna kutja u ri moruveze orukuru mehupo re, indu onganda tji ya ri ondjuwo youṱiṱi poo oruveze pu va kurisa ovanatje vawo.

Omambo nga wina maye raisa kutja pe notjiṋa tjarwe tji tji he ri nawa nai: eye u nondjara, onyuṋe, ma hepa okutaura kotjiyandero tjovandu, u nomihihamo, u noupyu poo nombepera tjinene, wa rumbuka, u ri erike, wa tira, poo wa hwangatwangwa i yombosiro. National Institute on Aging i tjaera omihihamo, ombosiro, okukara erike, omarundurukiro mondunge yomeyuva nomiti otjoviṋa mbi mavi eta omahwangatwangatweno.

Hi nokutja vi indu tja pura okutaura konganda?

Zira kongaro ndje ri mu yo, nungwari ka komambo uriri. Family Caregiver Alliance i tunduuza kutja o kondjisa okumutjaera kutja wa posa: ongaro ze ozatjiri ku ye, otji wa sokuuta nokumuhuhumiṋa nokumuṱakamisa, nu okuzambo tjita oupore okumuvatera.

Omambo nge vatera potuingi:

• Tja ongaro ndje ri mu yo. “Mbi zuu kutja mo zemburuka onganda.”
• Mu huhumiṋa. “Ove u ri mondjeverero muno, nu ami me kara puna ove.” Alzheimer’s Association i tunduuza omambo omapupu nga “Ove u ri mondjeverero muno.”
• Mu ningira ozondjivisiro. “Ndji serekarera ohunga nonganda yoye. Otjizero tjoye aatji munika vi?” Okumupura ohunga noruveze orukuru potuingi ku kara noupore okukapita omapuriro ohunga neyuva ndi.
• Mu ningira mu tjite otjiṋa pamwe. “Ngatu nwe otjitee rutenga,” poo “Mo yenene okundjivatera nozombanda nda?”

Eraka ewa nokukambura kokuoko, tje nonyuṋe yokutunwa, mavi yenene okutja ovingi okukapita omambo.

Oviṋa mbi hi nokutjita vi?

• Okupatasana poo okuzuva nawa. “Ove u tura muno nai” poo “Ondjuwo ndji ya ri oyoye oure wozombura 40” ku mu ningira a yakure otjiṋa otjindjumba tji tji tjita kutje rire otjizeu okuyakura, nu mape ya a mune kutja wa tja wa posa.
• Okumupura omapuriro omengi. “Ko nakuzemburuka?” poo “Otirongo tji ri pi?” ku weza ombundu.
• Okutjaera ombundi nomazenge. Tje utu okuza, kara noupore nu kaenda puna ye. Okukaenda ouṱiṱi pamwe potuingi ku tjita kutja ondando ndjo i ṱune.
• Okukaendesisa tjimanga. Mu pa oruveze a hungire ohunga nonganda ngunda au hiya rundurura ehungi.

Oviungura mbi mavi yenene okuvatera moruveze ndwo

Kombunda yokuyakura ongaro ndje ri mu yo, otjiungura otjipore tji tji zikamisiwa matji yenene okutjita kutja omuinyo u ṱune nokuhina okumunyona.

1. Tarera oviperendero vyonganda neṱunḓu. Yarura omapandje nu tjita omambo omapupu (“Tara ehombo ndo”) pendje nokumupura omapuriro. Mongodimbura poo motjirongo tji tji raisa oviperendero, Photo pairs i tjita oviperendero vyoye vyeṱunḓu otjotjizuvano otjipore, nu oviperendero vi kara motjirongo tjoye.
2. Hungira ohunga nonganda. Conversation cards ze yandja omapuriro omapaturuke ohunga nozondjuwo, ovizero, ovakwao novitjitwa vyomayuva omanene, nokuhina eziriro ndi ri mondyo.
3. Imburira omizumbi mbya suvera. National Institute on Aging i tjaera omizumbi omipore otjomuano wokuvatera omahwangatwangatweno. Tara oviungura vyomizumbi vyetu.
4. Yandja otjokurya poo omanwe. Ondjara nonyuṋe mavi yenene okumunika otja omahwangatwangatweno. Otjitee poo otjokurya tji tja suverwa wina otjiṋa otjiṱiṱi tji tji zemburukisa onganda.
5. Kaenda poo haama pendje. Okunyunguta nouyeze vi vatera, tjinene omuhuka weyuva.
6. Mu pa otjiungura tji tja zikamisiwa. Okupeta ozombanda, okutwa oviṋa vyokurya poo okuteka omeva kovihape mavi yenene okuzemburukisa ongaro yokutjevera onganda.
7. Tjita avihe noupore. Zepa otjiraisiro tjoviperendero, sesa ombosiro nouyeze ouṱiṱi, nu rora okusuva oupore pamwe.

Omuano umwe tji u hi nokuvatera, rora omukwao kombunda. Okuhaama pamwe noupore wina otjiṋa otjiwa.

Tara kutja pe nombango ndji mo yenene okutuna

Alzheimer’s Society i tunduuza okutjanga ouṱiṱi kutja omapuriro nga ye ya ruṋe, otjotjihorera komurungu wokurya, kombunda yovaenda, poo omaundiro tji ye ya. Omiano mbi ye vatera okurongerisa komurungu.

Ouwa okutja otjiṋa tji tji he ri ouatjiri uriri?

Ihi otjihungiriro otjinanḓengu, nu omaṱunḓu omawa ye kara nomaziriro pekepeke. Alzheimer’s Society i tja kape neziriro rimwe uriri ndi ri mondyo: omambo nge he ri ouatjiri mape ya ye tjiti kutja ovandu tjiva ve kare nozongendo, otji toorora imbi mbi ri oviwa komundu ngo nu u rire omuṱakame. Penn Memory Center, omunane omutjavari u muna kutja ouatjiri owo omuano omunene, nu omambo omapupise nge he ri ouatjiri ye yakurwa uriri indu omundu tje hi nokuyenena okuzuva nouatjiri mbwo, nu ko soku nyekerera omuano mbwe ripura.

Ovengi mbe rikendere ve muna omuano wokati mbu ungura: okuhuhumiṋa nouatjiri nokuvatera rutenga (“Matu kara muno ouṱuku mbwi, nu ami mbi ri puna ove”), nokuhina okupatasana kutja onganda i ri pi.

Nu tji tji tjitwa ape omutenya auhe poo ongurova?

Omahwangatwangatweno nge uta poo nge ririra omavi ape omutenya potuingi ye tjiukwa otja omaundiro. National Institute on Aging i tunduuza ondunge ndji ri tjimwe, ouyeze weyuva noviungura eyuva arihe, okusuva okuṱiṱi kombunda yomutenya, nokuhina okunywa otjikofi poo omavinu ongurova. Okuṱurisa ozonyutji ngunda omaundiro aye hiye ya wina mape ya a ku vatere. Ehungiro retu ohunga noviungura vyokusuva ape omutenya ri na ovingi.

Okukara mondjeverero tje rora okuza mondjuwo

Okupura okutaura konganda mape ya aku eta okukaenda nokuhina okuyandjera. Alzheimer’s Association i varura kutja ovandu hamboumwe movandu hambondatu mbe hupa n’otjindjumba mave kaenda nokuzengi rukwao rumwe.

Rongerisa komurungu woruveze:

• Otjiraisiro tja kongongo poo otjouveruke tji tji nena re nonomora yoye yongodi, nozondjivisiro mozombanda ze. National Institute on Aging i tjaera ehungiro ra MedicAlert na Alzheimer’s Association Safe and Found, ndi mari yenene okutjitisa ovimariva.
• Ombosiro yombundi poo ondjivisiro, nozombundi nḓa pata kombanda poo kehi. O pata omundu ngwaerike mondjuwo.
• Ondjivisiro yomurungu ndja ningwa oupe, noruteto rworuveze ku ma yenene okutaura, otjotjihorera ondjuwo yavo onakuru poo oruveze rwoviungura.
• Raera ovakwao mu mu lineekera, nu ve pa onomora yoye yongodi.

Tje zengi: uta okupaha tjimanga; Alzheimer’s Association i tja ovengi ve munika moure wozomaero 1.5. Tji u hiya mu muna mozominute 15, isana 10111 nu tja kutja omundu ngo ma hupu n’otjindjumba. Isana 10111 tjimanga tji pe nomundu ngu ri mozombanguriro.

Me sokuisana onganga ruṋe?

Isana onganga ye tjimanga omapuriro poo omahwangatwangatweno tji ya uta tjimanga, poo tji ya ririra omavi tjinene moure womahora poo omayuva. National Institute on Aging i tja omarundurukiro nge ya tjimanga poo nge runduruka hakahana, tjinene kombunda yombandukiro poo omarundurukiro womiti, ye sokutarewa tjimanga. Omahwangatwangatweno nge ya tjimanga mape ya ye ri otjindjumba tji tji hepa ombatero yotjimanga; NHS i tja ombandukiro yomeva womomundu otjombango ndji tjitwa potuingi movandu ovanene.

Wina otjiwa okuraera ohunga nomuano mbu ri po moruveze oruyave rwokukaryangera onganga, mena rokutja omihihamo, ongaro yomuinyo ombi, ouzeu wokurara poo oviṋa mbi za momiti avihe mavi yenene okukara norupa.