Деменциллӗ ҫын киле кайма ыйнӑ чух

«Эпӗ киле кайасшӑн». Нумай ҫемье валли ку итме йывӑр сӑмахсенчен пӗри, сӑвай манӑн эсир пӑхса тӑракан ҫын хӑйӗн хӑна пӳлӗмӗнче ларать пулсан та. Ку тӗлӗнмелле ӗҫ, вӑл деменцин мӗнле тапхӑрӗнче те пулма пултарать, унпа лӑпкӑ та усӑллӑ ӗҫлеме май пур. Ку страницӑра ҫак сӑмахсем мӗн пӗлтерме пултарнине, мӗн каламаллине, ҫак самантра пулӑшма пултаракан ӗҫсене тата хӑрушсӑрлӑха мӗнле упрамаллине пирки каланать.

Деменциллӗ ҫын мӗншӗн киле кайма ыйнать?

Чылай чухне «кил» — вырӑнран ытларах туйӑм. Alzheimer’s Society вӑл ҫуртран мар, лӑплану тата хӑрушсӑрлӑх туйӑмӗ е иртнӗ вӑхӑтри кил тесе ӑнлантарать. Деменци паллӑ пӳлӗмсене те унсӑрт тума пултарать, ҫын хӑйне пурнӑҫӗн ытти тапхӑрӗнче, сӑмахран, ача чухнехи ҫуртра е ачасене ӑсра-хӑвара хӑпарнӑ вырӑнта туйма пултарать.

Ҫак сӑмахсем унта урӑх йывӑрлӑх пуррине те пӗлтерме пултараҫҫӗ: ҫын выҫнӑ, ывӑннӑ, туалета кайас килет, ыратать, ытла хӗрлӗ е сивӗ, ӗшеннӗ, пӗччен, хӑраса кайнӑ е шаваран йӑлӑхтарнӑ. National Institute on Aging ырату, шав, пӗчченлӗх, режим улшӑнни тата эмелсем хуйхӑрланӑвӑн сӑлтавӗсем пулма пултарнине палӑртать.

Вӑл киле кайма ыйнӑ чух мӗн каламалла?

Сӑмахсене мар, туйӑма хуравлӑр. Family Caregiver Alliance ҫынна тӗрӗс мар тесе ӗнентерме ан тӑрӑшма сӗнет: унӑн туйӑмӗ чӑн, ҫавна май малтан лӑплантарса, шанчӑклатса хуравлӑр, ун хыҫҫӑн ҫемҫе ҫӗнӗ ӗҫ патне куҫарӑр.

Пулӑшма пултаракан сӑмахсем:

• Туйӑма палӑртӑр. «Эсир килшӗн кӑмӑл тунине куратӑп».
• Шанчӑклӑр. «Эсир кунта хӑрушсӑр, эпӗ эсир патӗнче». Alzheimer’s Association «Эсир кунта хӑрушсӑр» тесе ансат калама сӗнет.
• Аса илӳсене уҫӑр. «Хӑвӑрӑн кил пирки каласа парӑр-ха. Кухни мӗнлеччӗ?» Инҫе иртнӗ вӑхӑт пирки ыйтни паянхи кун пирки ыйтнинчен час-часах ҫӑмӑлрах пулать.
• Пӗрле ӗҫлеме сӗнӗр. «Малтан пӗр чашӑк чей ӗҫер-ха», е «Ку тӑхӑнчӑксене витӗрлеме пулӑшас-и эсӗ мана?»

Ҫын юратнӑ пулсан, ҫемҫе сасӑпа калаҫнипе аллинчен ҫакни сӑмахсенчен те ытларах калама пултарать.

Мӗн тунӑ чух ан пулмалла?

• Ҫирӗплетсе калаҫни е ăнлантарни. «Эсир халӗ кунта пурӑнатӑр» е «Ку эсир килӗ 40 ҫултанпа» тесе калани ҫынран деменци пуррипе йышӑнассине ыйтать, вӑл хӑйӗн тӗрӗс мар тесе калаҫнӑ пек туйӑнма пултарать.
• Ыйтса тӗрӗслени. «Аса илместӗр-и?» е «Адресӗ мӗнле?» ыйтӑвӗсем пусӑм ҫине йывӑрлӑх хуҫаҫҫӗ.
• Усӑлса алӑка чарни. Ҫын тухма пуҫланӑ пулсан, лӑпкӑ пулӑр та унпа пӗрле уҫӑлса ҫӳрӗр. Кӗске ҫӳрени час-часах шухӑша лӑплантарать.
• Васкани. Тема улӑштариччен ҫынна кил пирки калаҫма вӑхӑт парӑр.

Ҫак самантра пулӑшма пултаракан ӗҫсем

Эсир ҫынӑн туйӑмне йышӑннӑ хыҫҫӑн, лӑпкӑ та паллӑ ӗҫ тимлӗн вӑл туйӑма пӑхмасӑрах вӑйне урӑх енне куҫарма пултарать.

1. Килпе ҫемье сӑнӳкерчӗкӗсемпе пӑхӑр. Страницӑсене куҫарӑр та ыйтусӑр калаҫӑр («Мӗнле хитре пахча»). Телефонта е планшетра Photo pairs хӑвӑрӑн ҫемье сӑнӳкерчӗкӗсене ҫемҫе тупса лартмалли вӑйӑ патне улӑштарать, сӑнӳкерчӗксем хатӗрӗнче калаҫҫӗ.
2. Кил пирки калаҫӑр. Conversation cards ҫурт, кухни, сусӗдсемпе уявсем пирки уҫӑ калаҫу валли ыйтӑвсем парать, вӗсен тӗрӗс хуравӗ ҫук.
3. Ҫын юратнӑ кӗвӗсене янӑратӑр. National Institute on Aging хуйхӑра лӑплантарас тӗлӗшпе лӑпкӑ кӗвӗсене палӑртать. Пирӗн кӗвӗпе ӗҫлемелли предложенисене пӑхӑр.
4. Ҫимӗҫ ҫиме е ӗҫме парӑр. Выҫнипе ывӑнни лӑпланмасть пек курӑнма пултарать. Пӗр чашӑк чей е юратнӑ апат ҫавӑн пекех килти лӑпкӑ йӑла пулать.
5. Уҫӑлса ҫӳрӗр е тула ларӑр. Хускану тата кун ҫути пулӑшаҫҫӗ, уйрӑмах кун ирттереймен.
6. Паллӑ ӗҫ парӑр. Пÿрне тӑхӑнни, панӑ-тиркке уйӑрни е ӳсентӑрансене шывлани килти ӗҫ тӑвас туйӑма тавӑрма пултарать.
7. Пурне те вӑрахлатӑр. Телевизора сӳнтерӗр, шава тата йӑлтӑр ҫутӑ чакарӑр, пӗрле лӑпкӑ сывлани тӑвӑр.

Пӗр предложени килӗшмен пулсан, тепӗр вӑхӑтра ыттине тӑрӑшӑр. Пӗрле лӑпкӑ ларасси те лайӑх.

Тӳрлетме май пур сӑлтава тӗрӗслӗр

Alzheimer’s Society киле кайма ыйни хӑҫан пуҫланнине кӗске ҫырса хӑварассине сӗнет, сӑмахран, апатччен, ҫынсем килнӗ хыҫҫӑн е каҫ ҫухалнӑ чух. Йӗркесене курни малтанах йӗркелеме пулӑшать.

Пӗчӗк улталаҫу калани юрӑхлӑ-и?

Ку чӑннипе ҫав шухӑш ҫине таврӑнмалли ыйту, ырӑ ҫемьесем те пӗр-пӗринпе пӗрешкел мар шутне килеҫҫӗ. Alzheimer’s Society пӗр тӗрӗс хурав ҫуккине калать: улталаҫу хӑш-пӗр ҫынсене ытларах шанманлӑха куҫарма пултарать, ҫавна май ҫын валли мӗн лайӑхрине шутласа тытӑр та йӗркеллӗ пулӑр. Penn Memory Center витӗмлӗхӗ чӑнлӑха малтан хӑварассине, ҫын хӑш-пӗр чӑнлӑха тӳрлетеймен чух кӑна ҫемҫе улталаҫма юранине, ҫынӑн тӗнчине нихӑҫан та кулӑшпа ан пӑхмаллине калать.

Нумай ҫын хушшинчи ҫул тупнине лайӑхрах тӗлӗнеҫҫӗ: малтан чӑнлӑха лӑплантарса шанчӑкласси («Эпир ҫӑк каҫа кунта ларӑпӑр, эпӗ кунта эсир патӗнче»), анчах та кил ҫинчен ҫирӗплетсе калаҫмасӑр.

Ку ӗҫ кашни каҫхине пуҫланнӑ чух мӗн тӑвас?

Каҫ каҫхине пуҫланакан е вӑйланакан лӑплантарӑннине час-часах каҫхи лӑплантарӑнни (sundowning) теҫҫӗ. National Institute on Aging йӗркеллӗ режим, кашни кун кун ҫутинче тӑнипе хускану, каҫхине сахалрах ҫывӑрасси, каҫ каҫхине кофеин тата эрехлӗ ӗҫмеллисем ӗҫмесси пулӑшма пултарнине палӑртать. Кун ҫухаличчен ҫутӑ ҫутатасси те лайӑх. Пирӗн каҫ каҫхинче лӑплантаракан ӗҫсем пирки ытларах пур.

Ҫын тухма тӑрӑшнӑ чух хӑрушсӑрлӑха мӗнле упрамалла

Киле кайма ыйни ҫынӑн ҫӳре тухнине (wandering) кӑларса пӑрахма пултарать. Alzheimer’s Association деменципе пурӑнакан ҫынсен алты ҫынран темиҫӗ пӗррехинте ҫӳре тухма пултарнине палӑртать.

Малтанах хатӗрленӗр:

• Ячӗпе телефон номерӗ ҫырнӑ паллӑ е медицина браслетӗ тата тумти этикеткӑсем. National Institute on Aging MedicAlert тата Alzheimer’s Association Safe and Found программине аса илтерет, вӗсем укҫа ыйтма пултараҫҫӗ.
• Алӑк чӑнӗ е сигнализаци, ҫӳлте е аялта вырнаҫтарнӑ йӑпӑлтатӑсем. Ҫынна пӗчченех ҫӳпере ан йӑпӑлтатӑр.
• Нумай пулман ҫӑнӳкерчӗк тата ҫын кайма пултаракан вырӑнсен списокӗ, сӑмахран, малтанхи килӗ е ӗҫ вырӑнӗ.
• Шанчӑклӑ сусӗдсене пӗлтерӗр, вӗсене хӑвӑрӑн номерне парӑр.

Ҫын ҫухалнӑ пулсан: тӳрех шырама пуҫлӑр; Alzheimer’s Association ҫынсене чылайӑшне 2,4 км (1,5 милӗ) хушшинче тупнине палӑртать. 15 минут хушшинче тупман пулсан, ҫынпа деменци пуррине каласа, 112 номерӗпа шӑнкӑравлӑр. Тахӑшӗ те хӑрушлӑхра пулсан, 112 номерӗпе тӳрех шӑнкӑравлӑр.

Хӑҫан врачне шӑнкӑравламалла?

Киле кайма ыйни е пӗлтерӳлӗхпе йӑнӑшни йӑнӑшсӑр пуҫланнӑ е сехетсенче-кунсенче чылай йывӑрланнӑ пулсан врача хӑвӑртрах шӑнкӑравлӑр. National Institute on Aging йӑнӑшсӑр е хӑвӑрт улшӑнакан хӑтлану, сӑвай манӑн инфекци е эмел улшӑннӑ хыҫҫӑн, тӳрех тӗрӗсленмелле тесе калать. Йӑнӑшсӑр пуҫланнӑ пӗлтерӳлӗх делирий пулма пултарать, NHS ҫакӑ хӑвӑрт пулӑшу ыйтнине калать; ватӑ ҫынсенче шӑк инфекцийӗ час-часах сӑлтав пулать.

Тепӗр пӗлтерӳре йӗркеллӗ йӗркене каласси те лайӑх, мӗншӗн тесен ырату, кӑмӑл ӳкни, ҫывӑрас йывӑрлӑхӗсем е эмел вайӗ унта пулма пултараҫҫӗ.