Rĩrĩa mũndũ ũrĩ na dementia endaga gũcoka mũciĩ

„Ndĩrenda gũcoka mũciĩ.” Harĩ micii mĩingĩ, gũthikĩrĩria ciugo icio nĩ ũndũ ũmwe wa marĩa maritũ mũno, makĩria mũndũ ũrĩa ũroraga aikarĩte nyũmba yake ya gũtũũra. Nĩ ũndũ wonekaga kaingĩ, no wonekane ihinda o rĩothe rĩa dementia, na nĩ harĩ na njĩra cia ũhooreri na cia wĩra cia gũcookia ũhoro. Gĩcunjĩ gĩkĩ nĩkĩaragia ũrĩa ciugo icio ciugaga kaingĩ, ũrĩa ũngĩaria, maũndũ marĩa mangĩteithia ihinda rĩu, na ũrĩa mũngĩikara mũrĩ na ũgitĩri.

Nĩkĩ mũndũ ũrĩ na dementia akoragwo akiũria gũcoka mũciĩ?

Kaingĩ, „mũciĩ” nĩ ngoro ya kwĩigua wega gũkĩra handũ. Alzheimer’s Society ĩtaaragĩria ta ngoro ya ũhooreru na ũgitĩri, kana mũciĩ wa tene, no ti nyũmba ĩyo ĩrĩ ho. Dementia no ĩtũme tũnyũmba tũrĩa tũmenyereku tuonekage ta tũgeni, na mũndũ no eciirie arĩ ihinda rĩngĩ rĩa muoyo wake, rĩrĩa mũciĩ warĩ nyũmba ya ũnini wao kana harĩa maarerire ciana ciao.

Ciugo icio no cionanie atĩ harĩ na ũndũ ũngĩ ũtarĩ wega ihinda rĩu: arĩ na ng’aragu, nyoota, abataire gũthiĩ kĩoro, arĩ na ruo, arĩ na ũrugarĩ mũingĩ kana heho, anogete, arĩ wiki, etigĩrĩte, kana anegenetio nĩ inegene. National Institute on Aging ĩgwetaga ruo, inegene, kwĩigua wiki, kũgarũrũka kwa mũtaratara na dawa ta imwe cia itũmi cia kũnyamarĩka.

Njuge atĩa rĩrĩa ekũũria gũcoka mũciĩ?

Cokia ũhoro harĩ ũrĩa ekuigua, no ti harĩ ciugo ciake. Family Caregiver Alliance ĩtaanaga kũgeria kũringĩrĩria mũndũ atĩ nĩ ehĩtie: ũrĩa ekuigua nĩ wa ma, nĩ ũndũ ũcio ambĩrĩria na ũhooreru na kũmũmĩrĩria, ũcooke ũmũgarũrĩrie na ũhooreri.

Ciugo iria ingĩteithia:

• Taara ngoro yake. „Ndĩrona ta ũrenda mũno mũciĩ.”
• Mũmĩrĩrie. „Ũrĩ na ũgitĩri gũkũ, na ndĩ hamwe nawe.” Alzheimer’s Association ĩtaaraga ciugo iria nyoroku „Ũrĩ na ũgitĩri gũkũ.”
• Mũũrie ũhoro wa tene. „Njĩĩra ũhoro wa mũciĩ wanyu. Riko rĩanyu rĩahaanaga atĩa?” Kũmũũria ũhoro wa matukũ ma tene kaingĩ nĩ kũhooreragia gũkĩra kũmũũria ũhoro wa ũmũthĩ.
• Mũhe ũndũ wa gwĩka mũrĩ hamwe. „Reke twambe tũnyue chai,” kana „No ũndeithie na matauro maya?”

Mĩario mĩhooreri na kũmũhutia guoko, angĩenda kũhutio, no ciarie makĩria gũkĩra ciugo.

Nĩ maũndũ marĩkũ njagĩrĩirwo nĩ gwĩthema?

• Kũmũkararia kana kũmũtaarĩria mũno. „Ũtũũraga gũkũ rĩu” kana „Ũno nĩguo mũciĩ waku kwa mĩaka 40” kũmũũraga etĩkĩre ũndũ ũrĩa dementia ĩtũmaga ũtuĩke mũritũ gwĩtĩkĩra, na no aiguo ta arĩ kwĩrwo nĩ ehĩtie.
• Kũmũũria ciũria nyingĩ. „Ndũraririkana?” kana „Adresi nĩ ĩrĩkũ?” nĩkuongerera mĩritũ.
• Kũhingĩrĩria mũrango na marakara. Angĩgeria kuuma nja, ikaraga ũhooreire na mũthiĩ nake. Gũthiĩ gũceera hanini mũrĩ hamwe kaingĩ nĩkũhooreragia wendi ũcio.
• Kũhiũha mũno. Mũhe ihinda aarie ũhoro wa mũciĩ mbere ya kũgarũra ũhoro.

Maũndũ marĩa mangĩteithia ihinda rĩu

Warĩkia gwĩtĩkĩra ũrĩa ekuigua, wĩra mũhooreri na ũrĩa ũmenyereku no ũgarũre meciiria make na njĩra njega, hatarĩ kũmũnyarara.

1. Rorai mbica cia mũciĩ na cia andũ a nyũmba. Garũrai mabati na mũheane maoni („Rora mũgũnda ũcio”) handũ ha kũũria ciũria. Thĩinĩ wa thimũ kana kĩbao, Photo pairs ĩgarũraga mbica ciaku cia andũ a nyũmba igatuĩka mũtugo mũhooreri wa kũringithania, na mbica icio ciikaraga thĩinĩ wa kĩndũ gĩaku.
2. Ariai ũhoro wa mũciĩ. Conversation cards iheanaga ciũria cia kwaria ũhoro wa nyũmba, mariko, andũ a itũũra na thigũkũ, hatarĩ macokio marĩa magĩrĩire.
3. Hũra nyĩmbo iria endaga. National Institute on Aging ĩgwetaga nyĩmbo cia ũhooreri ta njĩra ĩmwe ya kũhooreria kũnyamarĩka. Rora maũndũ ma nyĩmbo.
4. Mũhe kĩndũ gĩa kũrĩa kana gĩa kũnyua. Ng’aragu na nyoota no cionekane ta kũnyamarĩka. Gĩkombe kĩa chai kana kĩndũ kĩrĩa endaga nĩ mũtaratara mũnini wa kwĩigua arĩ mũciĩ.
5. Thiĩi gũceera kana mũikare nja. Kwĩnyihia mwĩrĩ na ũtheri wa mũthenya nĩ iteithagia, makĩria mũthenya ũtarĩ ũthire.
6. Mũhe wĩra ũrĩa ũmenyereku. Kũgotha nguo, kũamũra indo cia mũcamo kana kũitĩrĩria mĩmera maaĩ no kũmũcookie ngoro ya gũtungata mũciĩ.
7. Hooreriai maũndũ mothe. Horia thibitari, nyihia inegene na ũtheri mũingĩ, na mũgerie gũikara hamwe kũhuhia mũhũri ũhooreire.

Rĩciria rĩmwe rĩtingĩkinya wega, geria rĩngĩ thuutha. Gũikara hamwe mũkirĩte o nako nĩ ũndũ mwega.

Rora kĩndũ kĩngĩahoteka gũthondekwo

Alzheimer’s Society ĩtaaraga kũandĩka kahinda kanini ka rĩrĩa kũũria gũcio gũkoragwo, ta mbere ya irio, thuutha wa ageni, kana hwaĩ-inĩ. Mĩtaratara ĩyo ĩteithagia kũbanga mbere.

Nĩ wega kuuga maheeni manini?

Ũyũ nĩ mũhuro wa ma, na micii mĩtana no ĩtuĩke itua itiganĩte. Alzheimer’s Society yugaga atĩ gũtirĩ icokio rĩmwe rĩagĩrĩire andũ othe: maheeni no matũme andũ amwe magĩe na nganja makĩria, nĩ ũndũ ũcio tuua kĩrĩa kĩagĩrĩire mũndũ ũcio na ũikare ũrĩ mũkinyanĩru. Kũu Penn Memory Center, woni wa mũtongoria mũrĩa ũngĩ nĩ atĩ ma nĩmo maambagĩrĩrio, na maheeni mahũthũ metĩkĩrĩkaga o rĩrĩa mũndũ atangĩhota gũtaũkĩrwo nĩ ũndũ mũna, na ndũkananyũrũrie ũrĩa mũndũ ũcio onaga maũndũ.

Andũ aingĩ arĩa maroraga andũ ao monaga njĩra ya gatagatĩ ĩrĩ njega: ũhooreru wa ma na kũgarũra meciiria mbere („Tũgũikara gũkũ ũtukũ ũyũ, na ndĩ haha hamwe nawe”), hatarĩ kũmũkararia ũhoro wa harĩa mũciĩ ũrĩ.

Angĩkorwo ekaga ũguo hwaĩ-inĩ o mũthenya atĩa?

Kũnyamarĩka kũrĩa kwambagĩrĩria kana kwongerereka hwaĩ-inĩ kaingĩ gwĩtagwo kũnyamarĩka kwa hwaĩ-inĩ (sundowning). National Institute on Aging ĩtaaraga mũtaratara ũrĩa ũtacenjiaga, ũtheri wa riũa na wĩra wa mũthenya, kũnyiihia toro twa hwaĩ-inĩ, na kwĩthema kafeini kana njoohi hwaĩ-inĩ. Kũgwatia matawa mbere ya nduma gũkinya no gũteithie o nako. Mũtaratara witũ wa maũndũ ma ũhooreri ma hwaĩ-inĩ ũrĩ na ũhoro makĩria.

Kũmũgitĩra angereria kuumagara

Kũũria gũcoka mũciĩ no gũtũme mũndũ orũũre. Alzheimer’s Association ĩtaraga atĩ andũ atandatũ harĩ ikũmi arĩa matũũraga na dementia nĩmakoorũũra o na rĩmwe.

Banga mbere:

• Kĩrĩnga gĩa kuonania ũrĩa arĩ kana kĩa ũrigitani kĩandĩkĩtwo rĩĩtwa rĩake na namba yaku ya thimũ, na marũa nguo-inĩ ciake. National Institute on Aging ĩgwetaga mũbango wa MedicAlert na Alzheimer’s Association Safe and Found, ũrĩa no ũkorwo ũrĩ na thogora.
• Ngengeeri ya mũrango kana kĩgũthia, na mĩgĩĩko ĩigĩtwo igũrũ kana thĩ. Ndũkanahingĩre mũndũ ũcio thĩinĩ arĩ wiki.
• Mbica ya hakuhĩ ya ũthiũ, na mũtaratara wa kũndũ kũrĩa angĩthiĩ, ta mũciĩ wa tene kana harĩa aarutaga wĩra.
• Ĩra andũ a itũũra arĩa wĩhokete, na ũmahe namba yaku ya thimũ.

Angĩũra: ambĩrĩria gũcaria o rĩmwe; Alzheimer’s Association yugaga atĩ andũ aingĩ monagwo itĩĩna rĩa mairo 1.5. Ũngĩaga kũmuona thĩinĩ wa ndagĩka 15, hũra thimũ 999 kana 112 na uuge atĩ mũndũ ũcio arĩ na dementia. Hũra thimũ 999 kana 112 o rĩmwe mũndũ o wothe angĩkorwo arĩ ũgwati-inĩ.

Nĩ rĩ ngĩagĩrĩirwo nĩ kũhũra dagĩtarĩ thimũ?

Hũra dagĩtarĩ wake thimũ narua kũũria gũcio kana kĩrigiicano kĩngĩambĩrĩria o rĩmwe, kana kwongerereka mũno thĩinĩ wa mathaa kana matukũ. National Institute on Aging yugaga atĩ mĩtugo ĩrĩa ĩgarũrũkaga o rĩmwe kana narua, makĩria thuutha wa mũrimũ kana kũgarũra dawa, yagĩrĩirwo nĩ kũrorwo narua. Kĩrigiicano gĩa o rĩmwe no gĩkorwo nĩ delirium, kũrĩa NHS yugaga atĩ kĩbataire ũteithio wa narua; mĩrimũ ya njĩra ya maaĩ nĩ ũndũ ũmwe wa itũmi iria cionekaga kaingĩ harĩ andũ akũrũ.

Nĩ wega o naku kumenyeria mũtaratara ũcio ũthiĩ na mbere rĩrĩa mũgaathiĩ kuona dagĩtarĩ rĩngĩ, tondũ ruo, kũigua kĩeha ngoro, mathĩĩna ma toro kana mĩthiro ya dawa no ikorwo na handũ.