Demencia jaqix uta sarañ mayipxi

“Utar sarañ munta.” Walja jaqinakatakix aka arsuta arsutax jach’a jan walt’äwiwa, khitinakatixa utankipan sartapxi ukhasa. Aka arsuta sarnaqañax wali sapjamawa, demencia ukax taqi pachanakanwa, ukat ukar yanapt’añataki sum, ch’amanchasiñ yapuchañanakaw utjapxi. Aka qillqatanx, kunas arsutanakax amuyasipki, kuns sañ, kuna sum amuyasiñanakas ukat kunjamas sarañ sañ yatiyañamawa.

¿Kunatsa demencia ukampi jakir jaqix utar sarañ mayi?

Walja kutiw “uta” sasa, janiw uta ukax jan utawa, amuyuwa. Alzheimer’s Society sañ siwa, uta ukax sum jakasiñ jan ukax ch’amanchasiñ amuyuwa, janiw uta ukax utawa. Demencia ukax uñtat uta jan ukax utax jaqi uñtañ sasa uñjañ yanapt’i, ukat jaqix nayra pachankir jakasipxtam sasa amuyasi. Ukat “uta” sañax wawachat utawa jan ukax wawanakap uñjir utawa.

Aka arsutax mä jan allinkasa uñjañ sasa mayiptawa: umañ, ukat ch’uqi, qhuchhu, ch’ima utawa, sañ, liq’i, usuchäwi, ch’uqi jan ukax sapa jan sumaw. Ukat jaqi taypi jan sum jakasiñ, jan ukax walja ch’aw uñjasiñ sasa. National Institute on Aging sañ siwa, liq’i, ch’aw, sapa jakasiñ, sarnaqañ mayjt’asiñ ukat qhiparu sarañanakax ch’amanchasiñ utjayi.

¿Kunsa sañ, jupax utar sarañ mayi ukhaxa?

Arsuta sarnaqañ ukar uñjañamawa, arsut sañ ukar janiw. Family Caregiver Alliance sañ siwa, jupar jan allinkasa sasa jan amuyañamawa; amuyuwipax chiqawa, ukhamasti khuyapayasiñ ukat sum sarañ sasa qalltañamawa, ukat ukjatsti taypi yatiyañamawa.

Walja kutiw yanapt’i aka arsutanakax:

• Amuyuw sañ. “Utam extrañasiñ amuyasktam sasa.”
• Sum sarañ. “Aka utanxa sum jakasipxta, nayax jumampi qhipt’apxä.” Alzheimer’s Association sañ siwa, “Aka utanxa sum jakasipxta” sasa sañamawa.
• Yatiyañanak mayiñ. “Utamat yatiyañ. Kunas kuchhina sasa?” Nayra pachankir yatiyañax taqi uruw sipansa sum.
• Mä luräwi chikaru. “Mä uma ukat ch’uyuntapxañäni,” jan ukax “Aka tawallanak ch’uqiñ yanapt’äma?”

Sum arsutanakax, ukat ch’iwinakax nayra sipansa walja yatiyañapawa.

¿Kunas jan sañamawa?

• Jan sarañ jan ukax yatiyañ. “Jumax akan jakasipxtaw” jan ukax “Aka utax 40 maraw jumanakan utawa” sasa sañax jupar jan amuyañ sasa mayi, ukat jan allinkasa uñjasiñ.
• Jisk’achasiñ. “¿Jan amuyapkati?” jan ukax “¿Kawkir jakasipkta?” sasa jisk’achasiñax ch’amanchasiñ yapuchaskañapuniwa.
• Puerta ch’iqtañ. Jupax lurañ munasa, sum sarañamawa ukat chikaru sarnaqañamawa. Mä sum sarnaqañax sapa ch’amakiñ jan ukax munañ pachjama.
• Ch’uqi sarañ. Utar parlañ puedañ ukat sarnaqañ ukax, ukatsti arsutanak mayjt’añamawa.

Luräwinaka sañ ukat yanapt’añataki

Amuyuw uñjasa, mä sum luräwi sarañax sapa ch’amakiñ mayjt’ayañ yanapt’i, janiw jisk’achañ.

1. Utat ukat jaqinakat uñtañanaka uñjaña. Uñtañanak utt’añamawa ukat “Ukax sum qalay” sasa sañamawa. Phone jan ukax tablet ukan, Photo pairs ukax jumanakan uñtañanakam mä sum uñtañ luräwiruw tukuyaraki, ukat uñtañanakax jumanakan dispositivoru qhipt’añawa.
2. Utat parlaña. Conversation cards ukax utanakat, uma sarañanakat, jaqichasiñanakat ukat wiñay urunakat sañ luraña, janiw kuntix chiqapapa sasa.
3. Sum istañ munat ch’uqinak ist’añ. National Institute on Aging sañ siwa, sum ch’uqinakax ch’amanchasiñ mayjt’ayi. Uñjañamawa music activities.
4. Umaña jan ukax ch’uqi umaña. Umañ ukat ch’uqi, ch’aw ukat sarnaqañ uñjasi. Mä uma jan ukax sum mank’a utat jakasiña, jupanakat utankiwa sasa amuyayañ.
5. Sarnaqañ jan ukax mä qhathatakiw ch’uyuntapxaña. Sarnaqañax ukat inti k’ana, nayra urux sum.
6. Mä luräwi chikaru. Isinak tawallañ, cuchillonak sarañ jan ukax uma tuyuñ, utat sarnaqañ amuyañ yanapt’i.
7. Taqi kuna mayjt’ayañ. Televisor ch’iqtañ, ist’añ ukat k’anchañ jisk’ayañ, ukat jupanakat calm breathing ch’uqañ.

Mä luräwi janiw sum sarkchi ukhasa, qhipana mayni luräwi uñjañamawa. Ch’uqi chiqapa sumaw.

Mä qullqa lurat ch’iwinakar uñjaña

Alzheimer’s Society sañ siwa, jupanakan jan sarañ urunakap uñjañamawa, sañ uma manq’a jan ukax tardecer. Uka uñjañanakax yanapt’añ sumaw.

¿Mä jan chiqa arsu sañ allinkaspati?

Aka jan sum sarnaqañ taki sarañ, jaqinakax mayni mayniw amuyapxi. Alzheimer’s Society sañ siwa, janiw mä chiqa khitisa utjkiti: jan chiqa arsutanakax walja jaqinakar sapa sasa amuyayañ puedi, ukat sum sarnaqañ sañ amuyañamawa, ukat sapa kutiw lurañamawa. Penn Memory Center ukan, pachpa jupanakax chiqa arsu taki sarañ sañ amuyapxi, ukat jan chiqa arsu sum ukhaxa ukar jupanakan amuyasiñapat utjkaspas, ukat janiw jupanakan amuyuwipar jisk’achañ sañ.

Walja jaqinakax sum thaki uñjapxi: mayni mayni chiqa khuyapayasiñ ukat sarañ, sañ, “Akan qhipt’apxäna, nayax jumampi sarnaqapxä” sasa, utan kawkhanwa sasa jan jisk’achasa.

¿Taqi tardeya jan ukax tardecer ukhajja?

Tardecer ukat ch’amanchasiñ sasa, jupax sundowning sasa sañ. National Institute on Aging sañ siwa, sapa uru chiqpach sarnaqañ, inti k’ana, nayra urux qhiparu jan ukax ch’uqi, ukat tardecer jan ukax qhipa urux cafeína jan ukax alcohol jan umañ. Inti jaqsuñ sapa ch’uqinaka jan ukax ch’amanchasiñ yanapt’ayi. Tardecer luräwinakat calm late-afternoon activities ukan walja yatiyañanaka utjaraki.

Jupanakax jaltañ munasa, jaysañ

Utar sarañ mayi ukhaxa, sarañ jan ukax jaltañ puedi. Alzheimer’s Association sañ siwa, demencia ukampi jakir jaqinakan phisqa kimsa chiqa jaltañ.

Nayra pachan luraña:

• Mä ID jan ukax medical pulsera, sutip ukat chuymaparu jaqsuña, ukat ch’uqinakan etiqueta. National Institute on Aging ukan MedicAlert ukat Alzheimer’s Association Safe and Found programa sañ, ukax qullqi mayjt’ayañ puedi.
• Puerta ukan campanilla jan ukax alarma, ukat cerrojonak alt jan ukax jamach’i. Jaqi mayniwa ukan jan ch’iqtañamawa.
• Mä kunapachatixa uñtañ, ukat jupanakax sarañ puedi uka chiqanakan lista, sañ, nayra uta jan ukax luräwi chiqa.
• Chuymaparu vecinonakar yatiyañ, ukat chiqachar numeroma churaña.

Jaltasa: Alzheimer’s Association sañ siwa, walja jaqinakax 2,4 km (1,5 millas) ukhamaw tarpxi. Kunapachatixa janiw jikxatasktati ukhaxa, 15 minutunak pasatañkama, emergency número sasa jaysañamawa, ukat sañamawa jupax demencia ukampi jakiski. Jaqi chiqapar jaysañ ukhaxa, sapa chuymakiwa emergency número sasa jaysañamawa.

¿Kunapachas doctor sawayañ?

Jupar doctor sawayañamawa, sapa kutiw utar sarañ jan ukax yatiñ jan wali sasa qalltasa, jan ukax horanakana jan ukax phajanakana jan allinkasa uñjasa. National Institute on Aging sañ siwa, jan wali sasa jan ukax sapa kutiw jan allinkasa uñjasa, khitinakatixa infección jan ukax medicina mayjt’añat uñjasiñ, sapa uru uñjañamawa. Jan wali yatiñ delirium sasa sañ puedi, ukax National Health Service (NHS) ukax NHS sañ siwa, sum yanapt’añ mayi; mamamanakan ch’uqi jan ukax ch’uqi infección (urinary tract infection) jaqinakan walja kutiw utjaraki.

Sapa kutiw doctor uñjañ urunakan, uñjasiñ ukat jan allinkasa uñjasiñanakax yatiyañamawa, ukhamat ch’amanchasiñ, janchi, jan ukax medicina uñjasiñ jaqi sarañ yanapt’apxi.