Enyamukulo lixupi
Oilonga iwa komulumenhu ta kala noudu wokudimbwa ohai di monghalamwenyo yaye mwene: oilonga oyo a longa, oinima oyo a li e hole nosho yo eenghedi dakeshe efiku odo a li e na. Oo a li ha longo mombelewa otashi dulika a hafele okuunganeka omapepa, omunawino woihongwambeki otashi dulika a hafele okukwata oilongifo ya koshoka, nomuholi woaudano otashi dulika a hafele okudano kwonale. Oinima oyo ovanhu ve hole oya yoolokafana, onghee hovela nomunhu mwene, ha noludi laye.
- Hovela nondjokonona yomulumenhu ou: oilonga yaye, oinima oyo a li e hole, eenghedi daye nosho yo oinima oyo a li e litangele.
- Oilonga i na elalakano lashili, ngaashi okuunganeka oihongwambeki, okukosha etukulwa ile okuhonga oshipelende, ohai hokwifa luhapu shi dulife oilonga oyo tai monika ya fa eefikola.
- Hakeshe omulumenhu e hole oilongifo ile omaudano. Vahapu ohava hafele okuteleka, omusika, okulonga moshikunino, ounghulungu ile okufila vamwe oshisho. Pula, tala ndele to landula ewiliko laye.
- Ninga oilonga ya fa yokoilonga i kale ya amenwa mokukufa mo oilongifo ya twa ile ya nyika oshiponga nokukala popepi to pashukile, ndele to i ningulula eshi eenghono tadi lunduluka.
- Okutya aha osha pitikwa. Mu pa onghandangala, hanoshinakuwanifwa sha fininikwa, ndele to kendabala vali efiku limwe.
Kepandja eli (oitukulwa 8)
- Ohandi mono ngahelipi oilonga oyo ta ka hafela shili?
- Omayele oilonga a tungilwa koilonga yonale
- Omayele oilonga a tungilwa koinima oyo e hole
- Ohandi yandje ngahelipi oshilonga shihe mu udife sha fa oshilonga shihe na oshilonga?
- Ohandi i ningulula ngahelipi eshi oinima tai lunduluka?
- Eameno ngeenge tamu longo oilonga ya fa yokoilonga
- Ongahelipi ngeenge ta ti aha?
- Omaudano neenghundafana da wapala
Luhapu ovanhu ohava kongo «oilonga yovalumenhu hava kala noudu wokudimbwa» molwaashi omayele oo haa yandjwa ihau monika a wapalela omulumenhu oo ve na. Osho oshinima shi li pandunge. Ashike enyamukulo kali fi omusholondodo woilonga «dovalumenhu». Enyamukulo olo okuhovela nomulumenhu ou e li po: osho a li ha longo, osho a li ha ningi pomafimbo ehe na oilonga, nosho yo osho sha li hashi mu ningifa a kale e udite e na oshilonga. Oinima oyo ovanhu ve hole oya yoolokafana. Ovalumenhu vahapu ohava hafele okuteleka, okulonga moshikunino, okupenda ile okuimba, novakainhu vahapu ohava hafele eetuwa ile ombabi yomanyala.
Ohandi mono ngahelipi oilonga oyo ta ka hafela shili?
Hovela nondjokonona yonghalamwenyo yaye. Alzheimer’s Association otai kumaida okutunga ondungelekifo yefiku tai di koinima oyo omunhu e hole, oyo ehe hole, eenghono daye noinima oyo hai mu hokwifa, nosho yo nghee a li ha unganeke efiku laye nale. Lipula:
- Okwa li ha longo shike? Mombelewa, mepya, mofabulika, moilonga yomake, moukwaita, moulandifi, mouhongi, mouhingi ile meumbo?
- Okwa li ha ningi shike pomafimbo ehe na oilonga? Okuta eeshi, okudana oukalata, okulonga oipilangi, omaudano, ongeleka, omusika, okuteleka, ile etuwa moshigaraji?
- Eenghedi daye oda li ngahelipi? Okunwa okofi nokulesha oshifo ongula keshe? Okutala onghalo yomhepo? Okukosha etuwa Oshoondaxa keshe?
- Oshike ta hovele natango kuye mwene? Ehangano otali ti kutya ngeenge omunhu ota hovele oilonga inashi pulwa, ngaashi okukomba edu, oilonga oyo otai dulu okukala oshitukulwa shonghedi yakeshe efiku.
- Oshike ha henuka? Vamwe ohava hafele okutala omaudano, ofimbo vamwe tashi dulika ve udite va kenyenekwa ile va piyaanekwa komhepo neendaka. Tala eshi tashi mu monika a hafa, a tila ile a handuka.
Popya yo novapambele nookaume vonale. Otashi dulika va dimbuluke oinima oyo a li e hole ndele paife inai holoka vali monghalamwenyo yakeshe efiku.
Omayele oilonga a tungilwa koilonga yonale
Alzheimer’s Association otai yandje oshihopaenenwa sha yela: oo a li ha longo mombelewa otashi dulika a hafele oilonga yokuunganeka, ngaashi okutula oimaliwa moshikwatelwa, okukwafela mokulongekida omatumwalaka ile okuninga omusholondodo woinima i na okuningwa, ofimbo oo a li omunafaalama ile omulongi woshikunino otashi dulika a hafele okulonga moshikunino. Ediladilo olo otali longo yo koilonga ikwao ihapu.
| Oilonga yonale | Omayele oilonga | Onghedi i li paunafangwa |
|---|---|---|
| Oilonga yomombelewa ile younyuni wangeshefa | Okuunganeka omapepa moofaila, okudenga oshihako komatumwalaka, okutala omusholondodo, okuunganeka okakabinete | Okutula omatumwalaka mumwe; okutula oipatifo yomapepa mokakefa |
| Oilonga yomake ile yoihongwambeki | Okuunganeka eembosha, oipilangi noipelende ya koshoka; okwiidila eembosha dinene neke; okutala omambo oipindi yoilongifo | Okuunganeka pahoololwa mbali meekopi mbali |
| Oufaalama ile okulonga moshikunino | Okutekela, okutula oimeno moitopelwa, okukomba omafo, okutala oshikunino | Okukala omutumba pondje ofimbo to longo; okukwata oupakete vombuto |
| Oukwaita | Okupukuta eenghaku, okuwapaleka okakabinete, okutala omafano efimbo loukwaita ngeenge ote shi hafele | Okupwilikina komusika yefimbo olo |
| Oulandifi ile okuyakula ovanhu | Okutambula ovaenda, okuyandja oupakete vokulya, okuunganeka oukaadinali veendado | Okukala omutumba popepi nomuvelo a popife ovanhu |
| Ouhongi | Okulesha mokule, okuunganeka omambo, okuunganeka omafano pamitwe | Okutala embo lomafano pamwe naye |
| Ouhingi ile omalweendo | Okutala oumeva ile omambo eetuwa donale, okukosha etuwa | Okutala eetuwa tadi piti ofimbo mu li komutala |
| Eumbo noukwaneumbo | Okupeta oikutu, okuwapeka oshitaafula, okukwafela mokuteleka | Okuyelakanifa eeshitopa; okutwafula |
Edimbuluko limwe, ngaashi oukwaita, otali dulu okweeta omaliudo a kwata moiti. Landula ewiliko laye, kaleka eenghundafana donale diwa, ndele to lundulula oshikundafanwa nombili ngeenge ta monika a nyika oluhodi.
Omayele oilonga a tungilwa koinima oyo e hole
- Okulonga oipilangi. Okuhonga oshipelende sha lalakana ile okupenda okambashu kokahokwe ka longwa nale. Alzheimer’s Association otai kumaida okukufa mo oinima noilongifo ya nyika oshiponga moshilongelo opo oshilonga ngaashi okuhonga shi hafelwe nomwenyo wa amenwa.
- Okuta eeshi. Okuunganeka okakefa koilongifo yokuta eeshi eshi omahuka a kufwa mo, okutala omambo okuteya eeshi, ile okukala omutumba pamwe naye pondje yetale.
- Eetuwa. Okukosha etuwa, okupolisha oitenda, okutala omafano eetuwa donale, ile okweenda naye metuwa eshi e li omufaalelwa.
- Omaudano. Okutala okudano kwonale ile oitukulwa tai holola oinima ya fimana, okuumbila etanga la nanga, okutula eutanga lomanya lokudana kombada yokapete, ile okuunganeka oukalata vombabi yomanyala.
- Oukalata nomaudano. Okudana okudano koukalata kwa faafana nokwa shiivika, domino, ile okupilula oukalata opo mu mone ovo va faafana. Shi kaleka sha manguluka ndele to efa po okuvalula oitwa.
- Omusika. Eengalo defimbo lounyasha waye ile domido dopokati, ongudu oyo a li e hole, ile eimbilo longeleka. Tala ewiliko letu loilonga yomusika.
- Okuteleka nokuyoka. Okukosha oihape, okutwafula ombidi, okuumbakaneka eembalambala, ile okutangaula nghee a li ha teleke ousupa waye wa shiivika ofimbo to u teleke.
- Oshifo. Alzheimer’s Association otai ti kutya omunhu oo a li ha lesha oshifo efiku keshe otashi dulika natango e shi hafele, nonande ita dulu vali okuuda ko ashishe. Okofi noshifo otai dulu natango okukala oshitukulwa shongula.
- Okutunga. Oipambu inene yomamodeli ile oinima yokutunga i li paunafangwa ya nuninwa ovakulunhu. Hoolola oipambu i li noupu okukwata.
- Okufila oshinima oshisho. Okupalula oshinamwenyo shomeumbo, okuyadifa oshikwatelwa shoudila, ile okutekela oimeno. NIA otai tumbula okupalula, okupukuta ile okweenda noshinamwenyo shomeumbo mokati koilonga oyo ovanhu tashi dulika va hafele.
Ohandi yandje ngahelipi oshilonga shihe mu udife sha fa oshilonga shihe na oshilonga?
Shi yandja shi li ekwafo lashili. Alzheimer’s Association otai kumaida okupula: «Oto dulu oku kwafela nge?» nokukwatakanifa oilonga nelalakano. Yelekanifa:
- «Owa hala okuunganeka eembosha edi?» (otashi udika sha fa ekonakono)
- «Onda landa okapaki koihongwambeki ya lumbakana ndele onda pumbwa oku i unganeka ofimbo inandi wapaleka oshala. Oto dulu oku kwafela nge?» (otashi udika sha fa oshilonga shashili)
Omayele makwao:
- Longifa oinima ya wapalela ovakulunhu. Oilongifo yashili eshi ominghulo da twa da kufwa mo, omambo oipindi yashili, omatumwalaka yashili.
- Longeni pamwe. Ovanhu vavali tava longo oshilonga shimwe ove li pamwe. Omunhu umwe ta tale mukwao oye ta pashukile.
- Ino yukifa epuko. Ngeenge eembosha oda i mokopi ya puka, shi efa ngaho. Osho sha fimana efimbo olo tamu kala pamwe nomaliudo okuuda e na oshilonga.
- Mu kwafela a hovele. Alzheimer’s Association otai ti kutya ovanhu vahapu natango ova hala okuninga oinima, ashike ohashi va nyenge oku i unganeka nokuhovela. Hoveleni oshinima shotete pamwe.
Ohandi i ningulula ngahelipi eshi oinima tai lunduluka?
Eshi oudu wokudimbwa tau ende tau kulu, Alzheimer’s Association otai kumaida okutula mo oilonga i li paunafangwa noya endulula luhapu nokukala wa longekida omunhu a kale ita kufa ombinga ihapu ngaashi nale. Omulumenhu oo nale a li ha tungulula eenjini otashi dulika paife a hafele okukwata oshilongifo sha koshoka nokupopya kombinga yeetuwa, ile okutala eshi to longo. Okutala nasho oku li okukufa ombinga.
Ngeenge okwa li omunawino lela mushimwe, oshilonga sha kwatakanifwa otashi dulika shi kale shiwa shi dulife oshilonga shaye shikulu. Ehangano otali ti kutya omunghulungi woprofesiona otashi dulika a kale a handukila omalunduluko moilonga yaye, ofimbo oo ehe fi woprofesiona otashi dulika a hafele onghedi ipe. Osho osha faafana nomuhongi woipilangi omunawino.
Eameno ngeenge tamu longo oilonga ya fa yokoilonga
- Kufa mo oilongifo yolusheno, ombele, eembosha neembosha dinini da twa.
- Pata nawa oinima ngaashi omiti yokukosha oipendi, omahooli eetuwa noikemikalia.
- Tula eeshapi deetuwa ponhele iha monika ngeenge ita hingi vali.
- Kala popepi to pashukile oilonga aishe yomoshilongelo noyomoshikunino.
- Hoolola oipambu inene oyo itai dulu okup swallowed.
Ongahelipi ngeenge ta ti aha?
Shi fimaneka. Okutya aha otashi dulika tashi ti oshilonga oshi mu nyikila ouditi, otashi monika sha fa shovana ile inashi mu wapalela nena. Alzheimer’s Association otai londwele tuha fininike. Kendabala oshilonga shimwe, efimbo limwe, ile mu kale ashike omutumba pamwe. Tala osho u na okuninga ngeenge ta ti aha.
Omaudano neenghundafana da wapala
Finish the Saying oha longifa omautumbulilo a shiivika muAmerika ndele ta twala keenghundafana. Conversation Cards oi na omapulo a manguluka, ehe fi omakonakono, pamitwe, notaa dulu okweeta omahokololo e na sha noilonga noinima oyo a li e hole. Picture Puzzle oha kaleke efano alishe li liwetikile ofimbo tamu lundulula oipambu, nosho yo Word Search yeendada dinene otai dulu okupindulwa nokulongwa nopena poshitaafula shomeumbo. Omolwomikalo dokupopya nondjokonona yaye nopehe na oku mu konakona, tala ewiliko letu lokudimbuluka.
Omapulo haa pulwa olundji
Oilonga ilipi ovalumenhu hava kala noudu wokudimbwa va hafela?
Kape na omusholondodo umwe, molwaashi oinima oyo ovalumenhu ve hole oya yoolokafana ngaashi yavamwe aveshe. Eendjila diwa dokuhovela odoilonga ya kwatakanifwa noilonga yaye yonale, ngaashi okuunganeka omapepa ile okuunganeka eembosha noipilangi, pamwe noinima oyo a li e hole, ngaashi okuta eeshi, eetuwa, omusika, okuteleka ile omaudano. Tala osho ta ningi kuye mwene ndele to tungu kusho.
Tate wange oha anye okuya moilonga yongudu. Ohandi ningi shike?
Ovanhu vahapu, ovalumenhu novakainhu, ohava anye oilonga oyo tai monika ya fa efikola ile ya fa yovana. Kendabala oku mu pa oshilonga ponhele: ‘Oto dulu oku kwafela nge okuunganeka ei?’ Eengudu dinini ile efimbo loye naye oye aeke otashi dulika shi kale shiwa shi dulife ongudu inene.
Osha amenwa ngaa oku mu efa a longife oilongifo?
Oshi li nawa ashike ngeenge ope na ou ta pashukile noilongifo ya amenwa. Kufa mo oilongifo yolusheno, ombele nosho yo keshe shimwe sha twa, ndele to mu pe oilonga ngaashi okuhonga oshipelende, okuunganeka oihongwambeki ya koshoka, ile okwiidila eembosha dinene neke. Alzheimer’s Association otai kumaida okukufa mo oinima ya nyika oshiponga moshilongelo opo oshilonga ngaashi okuhonga shi kale natango tashi hafelwa nomwenyo wa amenwa.
Okwa li omunawino moilonga yaye. Oilonga i li paunafangwa otai mu udifa nai ngaa?
Otashi dulika, ngeenge otai yandjwa ya fa oshilonga shihe na oshilonga. Shi yelifa shi li ekwafo lashili, longifa oinima ya wapalela ovakulunhu, ndele to hoolola sha faafana noshinakuwanifwa shaye shonale, ngaashi okutala omusholondodo, okuunganeka ofaila ile okukwafela mokulongekida omatumwalaka. Ngeenge okwa li omunawino lela mushimwe, oshilonga sha kwatakanifwa ashike shi lili otashi dulika shi kale shiwa shi dulife okushiyelekanifa nasho shonale.
Eeshako doilongifo
Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities at Home: Planning the Day for a Person Living with Middle- or Late-Stage Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Daily Care Plan · Alzheimer's Association
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging