Omaudano omadiladilo otaa kelele oudjuu wokudimbwa?

Omaudano omadiladilo oku li apeshe, nomahapu otaa udaneke okukaleka omadiladilo oye e na eenghono. Ngeenge oto file oshisho omunhu oo ta kala noudjuu wokudimbwa, ile oto lipula kombinga yokuudimbwa kwoye mwene, oshi li paushitwe okulipula ngeenge okudana omaudano aa otaku dulu okukwafela. Apa ope na osho omakonakono taa ulike lela, mwa kwatelwa oinima itunhula nosho yo oyo ihe fi itunhula.

Eshi ouyelele wa hangwa, hauyelele wopaunamiti. Tala elondwelo letu lopaunamiti.

Omaudano omadiladilo otaa kelele oudjuu wokudimbwa?

Kape na omaudano omadiladilo a ulikwa kutya otaa kelele oudjuu wokudimbwa. National Institute on Aging (NIA) otai londwele ovanhu va lungame komatokolo kutya omaudano okombiyuta ile koindjila yokointaneta otaa dulu okuxwepopaleka okudimbulukwa, notai ti kape na oumbangi wa wana kutya oiprograma yokudeula omadiladilo yokulandifa oi na ouwa wa faafana nowaava wa konakonwa momakonakono opaunongononi (NIA kombinga yokukelela Alzheimer).

Osho itashi ti kutya omaudano kae na oshilonga. Otashi ti kutya ongushu yao oi li mokuhafela, mokukala pamwe nomomalideulo efiku keshe, hakukelela omunhu a ha mone oudjuu wokudimbwa.

Oshike “elundululo lopopepi”, nomolwashike sha fimana?

Ngeenge to deulwa oshinima shonhumba, luhapu oho xwepopala moshinima osho. Ovanongononi ohava ifana eshi ouwa wedeulo. Epulo li djuu ololo kutya exwepopalo olo olihalundulukile koinima ikwao: koinima ya faafana (elundululo lopopepi) ile konghalamwenyo yakeshe efiku, ngaashi okudimbulukwa omalongekido ile okupangela oimaliwa (elundululo lokokule).

Ekonakono linene la 2016 ola talulula omakonakono oo ehangano lokudeula omadiladilo la ti oo oumbangi walo wa denga mbada. Ola mona oumbangi muhapu kutya ovanhu ohava xwepopala miinima oyo va deulwa, oumbangi munini kutya ohava xwepopala miinima ya pambafana, noumbangi munini lela kutya edeulo otali xwepopaleke okudiladila kwakeshe efiku. Omakonakono mahapu okwa li yo e na omaupyakadi momutungilo, osho sha ningifa shi kale shidjuu okumona omatokolo a kola (Simons navakwao, Psychological Science in the Public Interest).

Omatalululo otaa ti shike kombinga yedeulo lomadiladilo lokombiyuta?

Omatalululo aCochrane, oo haa ongela omakonakono dingi e li po, okwa tala edeulo lokombiyuta oule weevike 12 ile ku dule po:

• Ovanhu ovakulunhu ve na oukolele muwa ve na omido 65 ile ku dule po: omakonakono 8 novanhu 1,183. Oumbangi owa li wa ninipala ile wa ninipala unene. Otashi dulika pa kale ouwa munini konima yedeulo, nopehe na oumbangi wa yela kutya otau kalelele (Etalululo laCochrane, ovakulunhu ve na oukolele muwa).
• Ovanhu ve na eehena domadiladilo da ngambekwa: omakonakono 8 novanhu 660. Kape na ekonakono la lopota ngeenge ovanhu ova ka mona oudjuu wokudimbwa, noumbangi owa li wa nghundipala unene okumona omatokolo (Etalululo laCochrane, eehena domadiladilo da ngambekwa).

Ekonakono laACTIVE ola mona shike?

ACTIVE ekonakono linene lomuUnited States la hovela mo 1998 novakulunhu 2,802 ve na omido 65 ile ku dule po ovo va li hava kala pauhandimwe nokwa li vehe na omaupyakadi manene okudimbulukwa ile okudiladila. Ovanhu ova li va yoololwa va pewe limwe lomomalupe atatu edeulo mongudu inini (eendelelo lokulongifa ouyelele, okudimbulukwa, ile okudiladila) ile mongudu ihe na ekwatafano. Edeulo ola li okudeulwa fiyo omulongo oule weevike nhano ile hamano. Ovanhu vamwe ovo va mana oipambu ihapu yotete ova li yo va pulwa va pewe eendeulo dokuwedela konima lwomudo umwe nolwomido nhatu.

Edeulo lokweendelela ola kwatela mo okumona nokulongifa ouyelele wopamesho mefimbo lixupi lixupi, ponhatu oyo ya lunduluka eshi ovanhu va xwepopala.

Mo 2026, ovanongononi ova kwatakanifa ovakufimbinga 2,021 nomauyelele avo aMedicare oule womido 20 (Ekonakono laACTIVE lomido 20). Osho va mona osho eshi:

• Edeulo lokweendelela pamwe nokudeulwa kumwe ile ku dule po kwa wedwa po: omuvalu munini woudjuu wokudimbwa wa monika u dule ongudu ihe na ekwatafano (omuvalu wohazard wa 0.75, osho tashi ti lwopokati omuvalu wa ninipala no 25%).
• Edeulo lokweendelela lihe na okudeulwa kwa wedwa po: omuvalu inau ninipala.
• Edeulo lokudimbulukwa ile lokudiladila: kape na elunduluko la fimana momuvalu woudjuu wokudimbwa wa monika.
• Ongudu keshe yedeulo aishe ngaashi i li pakuyelekanifa nongudu ihe na ekwatafano: ehalo lokuya komivalu dinini, ashike kali fi la kolekwa paunongononi.

Omangabeko oshizemo eshi

• Otashi longo koludi imwe yedeulo lokweendelela la pangelwa pamwe neendeulo dokuwedela, hakomaudano omadiladilo aeshe.
• Oshizemo sha fimana osha dja mongudu inini (ovanhu ovo va mana oipambu ihapu yotete nova li va pulwa va pewe okudeulwa kwa wedwa po), hamongudu aishe yedeulo lokweendelela.
• Oudjuu wokudimbwa owa li wa yelekwa neekode domauyelele aMedicare, hakaashi omunhu keshe a konakonwa. Lwopokati oshitine shovakufimbinga votete inashi kwatelwa mo molwaashi ova li muMedicare Advantage, omo muhe na omauyelele a wana.
• Ovakufimbinga kakwa li ve na omaupyakadi manene okudiladila eshi va hovela. Oizemo ei itai popi sha kombinga yomudano wovanhu ovo tava kala nale noudjuu wokudimbwa.

Osho oshizemo tashi kumwifa osho tashi pumbwa omakonakono a wedwa po. Kashi fi oumbangi kutya oprograma yonhumba otai kelele oudjuu wokudimbwa.

FTC oya tya shike kombinga yaLumosity?

MuJanuari 2016, Lumos Labs, omuningi waLumosity, okwa dimina okufuta eedola 2 milioni opo a manife oipofa yaFederal Trade Commission yokukengelela mokushivifa. FTC oya ti ehangano ola ninga omatokolo, ihe na oushili wopaunongononi wa wana, kutya omaudano alo otaa dulu okuxwepopaleka oilonga koilonga nokofikola nokulundulula eehena domadiladilo dopokukulu, eehena domadiladilo da ngambekwa, oudjuu wokudimbwa nosho yo Alzheimer. Etokolo otali pula ehangano li kale li na oumbangi wa kola wopaunongononi ofimbo inali ninga omatokolo a tya ngaho monakwiiwa (Eshiivifo laFTC).

Oshilihongomwa komaukwaneumbo: kaleni tamu limbililwa omudano, oprograma ile elongekido keshe tali udaneke okwaamena okudimbulukwa ile okukelela oudjuu wokudimbwa.

Omaudano otaa dulu okukwafela omunhu oo ta kala nale noudjuu wokudimbwa?

Otaa dulu okuwedela sha shiwa mefiku liwa, osho sha fimana unene. Ondjila ya konakonwa nawa oyo okuxwama omadiladilo: omalipyakidilo mongudu oo taa hafifa ngaashi eenghundafana, okudimbuluka, omaudano oitya, omapulo nomusika, luhapu mongudu inini tai wilikwa komunhu.

Etalululo laCochrane la 2023 lomakonakono 37 novanhu 2,766 ve na oudjuu wokudimbwa wopokati ile wa ngambekwa ola mona (Etalululo laCochrane lokuxwama omadiladilo):

• ouwa munini wokafimbo momayeleko okudiladila (oumbangi wopokati);
• exwepopalo la fimana mokupopya nokukwatafana (oumbangi wa kola, wa dja momakonakono manini);
• ouwa munini monghalamwenyo iwa, momaliudo nomomikalo.

Ouwa owa li wa yelekwa unene konima yomaprograma eevike omulongo, nomakonakono manini okwa tala ngeenge okwa kalelele. Okuxwama omadiladilo oprograma ya unganekwa mongudu, onghee oizemo ei itai longo kuyo vene komunhu ta danauka oye aeke kotableta.

Ekomisiya laLancet la 2024 ola ti yo kutya omaprograma omalipyakidilo otaa fimana kovanhu ovo tava kala noudjuu wokudimbwa, opo va kaleke ehafo nelalakano (Ekomisiya laLancet).

Omaudano otaa kwafele lela mushike?

Ngeenge a hoololwa nawa, omaudano otaa dulu okuyandja:

• Ehafo. Efimbo liwa loshikando osha wana okukala po omolwalo vene.
• Ekwatafano. Okudanauka ombinga nombinga otashi mu pe sha shipu tamu dulu okutukulilafana ngeenge okupopya kwa djuupala. Tala nghee tamu danauka pamwe.
• Elideulo lefiku keshe. Oshilonga sha shiivika pefimbo la faafana efiku keshe otashi eta ehekeleko.
• Elineekelo. Omalipyakidilo oo a wapalela osho omunhu ta dulu natango okuninga nawa otaa mu kwafele a kale e udite ta dulu, hakaashi ta yelekwa.
• Eenghundafana. Efano ile eendjovo da shiivika otadi dulu okuhovela ehokololo. Kendabala oukalata veenghundafana ile manifa ondjovo.

Osho mu na okuhenuka: eevili tadi valula efimbo, omuvalu woitwa, omilandu dokutwikila noshinima keshe tashi udika sha fa eyeleko lokudimbulukwa. Ngeenge omunhu okwa nyemata, efa po. Okuxulifa po diva, ile okukala ashike omutumba pamwe, oshi li oshizemo shiwa. Ewiliko letu lokuhoolola oiprograma nomaudano oli na omusholondodo.

Golden Moments oi li peni?

Omaudano aGolden Moments, ngaashi picture pairs, picture puzzle nosho yo large-print word search, okwa ningilwa okuhafelwa nokukala pamwe. Kae na ovili tai valula efimbo nokae na omuvalu woitwa. Kae fi epango, nokaa ekelele ile okukelela oudjuu wokudimbwa u ende komesho. Ohatu hoolola oku mu lombwela osho sha yela ponhele yokuudaneka oshinima osho omudano itau dulu okuninga.

Popya nandokotola

Ngeenge oto lipula kombinga yomalunduluko okudimbulukwa muove mwene ile momunhu oo to file oshisho, ka kundokotola ponhele yokulineekela oprograma. Ndokotola ota dulu okutala oinima tai dulu okuhakulwa nokupopya nanye omanangekwa oo e na oumbangi wa denga mbada, ngaashi okupangela omufudo wohonde nokutala okuuda. Tala Oudjuu wokudimbwa otau dulu okukelelwa? u mone ouyelele muhapu. Ngeenge ope na epiyagano la holoka po ombadilila ile omalunduluko makwao ombadilila, konga ekwafo lopaunamiti diva.